દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.9

સશિરોવ્રતં ત્રિપુણ્ડધારણવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
ઇદં શિરોવ્રતં ચીર્ણં વિધિવદ્યૈર્દ્વિજાતિભિઃ ।
તેષામેવ પરાં વિદ્યાં વદેદજ્ઞાનબાધિકામ્

વિધિવચ્છ્રદ્ધયા સાર્ધં ન ચીર્ણં યૈઃ શિરોવ્રતમ્ ।
શ્રૌતસ્માર્તસમાચારસ્તેષામનુપકારકઃ

શિરોવ્રતસમાચારાદેવ બ્રહ્માદિદેવતાઃ ।
દેવતા અભવન્વિદ્વન્ ખલુ નાન્યેન હેતુના

શિરોવ્રતસ્ય માહાત્મ્યં પૂર્વૈઃ પૂર્વતરં કૃતમ્ ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ દેવતાઃ સકલા અપિ

સર્વપાતકયુક્તોઽપિ મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ ।
શિરોવ્રતમિદં યેન ચરિતં વિધિવદ્‌બુધૈઃ

શિરોવ્રતમિદં નામ શિરસ્યાથર્વણશ્રુતેઃ ।
યદુક્તં તદ્ધિ નૈવાન્યત્તત્તુ પુણ્યેન લભ્યતે

શાખાભેદેષુ નામાનિ વ્રતસ્યાસ્ય વિભેદતઃ ।
પઠ્યન્તે મુનિશાર્દૂલ શાખાસ્વેકવ્રતં હિ તત્

સર્વશાખાસુ વસ્ત્વેકં શિવાખ્યં સત્યચિદ્‌ઘનમ્ ।
તથા તદ્વિષયં જ્ઞાનં તથૈવ ચ શિરોતવ્રતમ્

શિરોવ્રતવિહીનસ્તુ સર્વધર્મવિવર્જિતઃ ।
અપિ સર્વાસુ વિદ્યાસુ સોઽધિકારી ન સંશયઃ

શિરોવ્રતમિદં કાર્યં પાપકાન્તારદાહકમ્ ।
સાધનં સર્વવિદ્યાનાં યતસ્તત્સમ્યગાચરેત્

શ્રુતિરાથર્વણી સૂક્ષ્મા સૂક્ષ્માર્થસ્ય પ્રકાશિની ।
યદુવાચ વ્રતં પ્રીત્યા તન્નિત્યં સમ્યગાચરેત્

અગ્નિરિત્યાદિભિર્મન્ત્રૈઃ ષડ્‌ભિઃ શુદ્ધેન ભસ્મના ।
સર્વાઙ્‌ગોદ્ધૂલનં કુર્યાચ્છિરોવ્રતસમાહ્વયમ્

એતચ્છિરોવ્રતં કુર્યાત્સન્ધ્યાકાલેષુ સાદરમ્ ।
યાવદ્વિદ્યોદયસ્તાવત્તસ્ય વિદ્યા ખલૂત્તમા

દ્વાદશાબ્દમથાબ્દં વા તદર્ધં ચ તદર્ધકમ્ ।
પ્રકુર્યાદ્‌દ્વાદશાહં વા સઙ્‌કલ્પેન શિરોવ્રતમ્

શિરોવ્રતેન યઃ સ્નાતસ્તં તુ નોપદિશેત્તુ યઃ ।
તસ્ય વિદ્યા વિનષ્ટા સ્યાન્નિર્ઘૃણઃ સ ગુરુઃ ખલુ

બ્રહ્મવિદ્યાગુરુઃ સાક્ષાન્મુનિઃ કારુણિકઃ ખલુ ।
યથા સર્વેશ્વરઃ શ્રીમાન્મૃદુઃ કારુણિકઃ ખલુ

જન્માન્તરસહસ્રેષુ નરા યે ધર્મચારિણઃ ।
તેષામેવ ખલુ શ્રદ્ધા જાયતે ન કદાચન

પ્રત્યુતાજ્ઞાનબાહુલ્યાદ્‌દ્વેષ એવ વિજાયતે ।
અતઃ પ્રદ્વેષયુક્તસ્ય ન ભવેદાત્મવેદનમ્

બ્રહ્મવિદ્યોપદેશસ્ય સાક્ષાદેવાધિકારિણઃ ।
ત એવ નેતરે વિદ્વન્ યે તુ સ્નાતાઃ શિરોવ્રતૈઃ

વ્રતં પાશુપતં ચીર્ણં યૈર્દ્વિજૈરાદરેણ તુ ।
તેષામેવોપદેષ્ટવ્યમિતિ વેદાનુશાસનમ્

યઃ પશુસ્તત્પશુત્વં ચ વ્રતેનાનેન સન્ત્યજેત્ ।
તાન્હત્વા ન સ પાપીયાન્ભવેદ્વેદાન્તનિશ્ચયઃ

ત્રિપુણ્ડ્રધારણં પ્રોક્તં જાબાલૈરાદરેણ તુ ।
ત્રિયમ્બકેન મન્ત્રેણ સતારેણ શિવેન ચ

ત્રિપુણ્ડ્રં ધારયેન્નિત્યં ગહસ્થાશ્રમમાશ્રિતઃ ।
ઓઙ્‌કારેણ ત્રિરુક્તેન સહંસેન ત્રિપુણ્ડ્રકમ્

ધારયેદ્‌‍ભિક્ષુકો નિત્યમિતિ જાબાલિકી શ્રુતિઃ ।
ત્રિયમ્બકેન મન્ત્રેણ પ્રણવેન શિવેન ચ

ગૃહસ્થશ્ચ વાનપ્રસ્થો ધારયેચ્ચ ત્રિપુણ્ડ્રકમ્ ।
મેધાવીત્યાદિના વાપિ બ્રહ્મચારી દિને દિને

ભસ્મના સજલેનાપિ ધારયેચ્ચ ત્રિપુણ્ડ્રકમ્ ।
બ્રાહ્મણો વિધિનોત્પન્નસ્ત્રિપુણ્ડ્રભસ્મનૈવ તુ

લલાટે ધારયેન્નિત્યં તિર્યગ્ભસ્માવગુણ્ઠનમ્ ।
(મહાદેવસ્ય સમ્બન્ધાત્તદ્ધર્મેઽપ્યસ્તિ સઙ્‌ગતિઃ ।)
સમ્યક્ ત્રિપુણ્ડ્રધર્મં ચ બ્રાહ્મણો નિત્યમાચરેત્

આદિબ્રાહ્મણભૂતેન ત્રિપુણ્ડ્રં ભસ્મના ધૃતમ્ ।
યતોઽત એવ વિપ્રસ્તુ ત્રિપુણ્ડ્રં ધારયેત્સદા

ભસ્મના વેદસિદ્ધેન ત્રિપુણ્ડ્રં દેહગુણ્ઠનમ્ ।
રુદ્રલિઙ્‌ગાર્ચનં વાપિ મોહતોઽપિ ચ ન ત્યજેત્

ત્રિયમ્બકેન મન્ત્રેણ સતારેણ તથૈવ ચ ।
પઞ્ચાક્ષરેણ મન્ત્રેણ પ્રણવેન તથૈવ ચ

લલાટે હૃદયે ચૈવ દોર્દ્વન્દ્વે ચ મહામુને ।
ત્રિપુણ્ડ્રં ધારયેન્નિત્યં સંન્યાસાશ્રમમાશ્રિતઃ

ત્રિયાયુષેણ મન્ત્રેણ મેધાવીત્યાદિનાથવા ।
ગૌણેન ભસ્મના ધાર્યં ત્રિપુણ્ડ્રં બ્રહ્મચારિણા

નમોઽન્તેન શિવેનૈવ શૂદ્રઃ શુશ્રૂષણે રતઃ ।
ઉદ્ધૂલનં ત્રિપુણ્ડ્રં ચ નિત્યં ભક્ત્યા સમાચરેત્

અન્યેષામપિ સર્વેષાં વિના મન્ત્રેણ સુવ્રત ।
ઉદ્ધૂલનં ત્રિપુણ્ડ્રં ચ કર્તવ્યં ભક્તિતો મુને

ભૂત્યૈવોદ્ધૂલનં તિર્યક્ ત્રિપુણ્ડ્રસ્ય ચ ધારણમ્ ।
વરેણ્યં સર્વધર્મેભ્યસ્તસ્માન્નિત્યં સમાચરેત્

ભસ્માગ્નિહોત્રજં વાથ વિરજાગ્નિસમુદ્‍ભવમ્ ।
આદરેણ સમાદાય શુદ્ધે પાત્રે નિધાય તત્

પ્રક્ષાલ્ય પાદૌ હસ્તૌ ચ દ્વિરાચમ્ય સમાહિતઃ ।
ગૃહીત્વા ભસ્મ તત્પઞ્ચબ્રહ્મમન્ત્રૈઃ શનૈઃ શનૈઃ

પ્રાણાયામત્રયં કૃત્વા અગ્નિરિત્યાદિમન્ત્રિતમ્ ।
તૈરેવ સપ્તભિર્મન્ત્રૈસ્ત્રિવારમભિમન્ત્રયેત્

ઓમાપોજ્યોતિરિત્યુક્ત્વા ધ્યાત્વા મન્ત્રાનુદીરયેત્ ।
સિતેન ભસ્મના પૂર્વં સમુદ્ધૂલ્ય શરીરકમ્

વિપાપો વિરજો મર્ત્યો જાયતે નાત્ર સંશયઃ ।
તતો ધ્યાત્વા મહાવિષ્ણું જગન્નાથં જલાધિપમ્

સંયોજ્ય ભસ્મના તોયમગ્નિરિત્યાદિભિઃ પુનઃ ।
વિમૃજ્ય સામ્બં ધ્યાત્વા ચ સમુદ્ધૂલ્યોર્ધ્વમસ્તકમ્

તેન ભાવનયા બ્રાહ્મભૂતેન સિતભસ્મના ।
લલાટવક્ષઃસ્કન્ધેષુ સ્વાશ્રમોચિતમન્ત્રતઃ

મધ્યમાનામિકાઙ્‌ગુષ્ઠૈરનુલોમવિલોમતઃ ।
ત્રિપુણ્ડ્રં ધારયેન્નિત્યં ત્રિકાલેષ્વપિ ભક્તિતઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં એકાદશસ્કન્ધે
સશિરોવ્રતં ત્રિપુણ્ડધારણવર્ણનં નામ નવમોઽધ્યાયઃ