દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.23

તપ્તકૃચ્છ્રાદિલક્ષણવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
અમૃતાપિધાનમિત્યેવમુચ્ચાર્ય સાધકોત્તમઃ ।
ઉચ્છિષ્ટભાગ્ભ્યઃ પાત્રાન્નં દદ્યાદન્તે વિચક્ષણઃ

યે કે ચાસ્મત્કુલે જાતા દાસદાસ્યોઽનકાઙ્‌ક્ષિણઃ ।
તે સર્વે તૃપ્તિમાયાન્તુ મયા દત્તેન ભૂતલે

રૌરવેઽપુણ્યનિલયે પદ્માર્બુદનિવાસિનામ્ ।
અર્થિનામુદકં દત્તમક્ષય્યમુપતિષ્ઠતુ

પવિત્રગ્રન્થિમુત્સૃજ્ય મણ્ડલે ભુવિ નિક્ષિપેત્ ।
પાત્રે તુ નિક્ષિપેદ્યસ્તુ સ વિપ્રઃ પ‍ઙ્‌ક્તિદૂષકઃ

ઉચ્છિષ્ટસ્તેન સંસ્પૃષ્ટઃ શુના શૂદ્રેણ ચ દ્વિજઃ ।
ઉપોષ્ય રજનીમેકાં પઞ્ચગવ્યેન શુધ્યતિ

અનુચ્છિષ્ટેન સંસ્પૃષ્ટૈઃ સ્નાનમેવ વિધીયતે ।
એકાહુતિપ્રદાનેન કોટિયજ્ઞફલં લભેત્

પઞ્ચભિઃ પઞ્ચકોટીનાં તદનન્તફલં સ્મૃતમ્ ।
પ્રાણાગ્નિહોત્રવેત્રે યો હ્યન્નદાનં કરોતિ ચ

દાતુશ્ચૈવ તુ યત્પુણ્યં ભોક્તુશ્ચૈવ તુ યત્ફલમ્ ।
પ્રાપ્નુતસ્તૌ તદેવ દ્વાવુભૌ તૌ સ્વર્ગગામિનૌ

સપવિત્રકરો ભુઙ્‌ક્તે યસ્તુ વિપ્રો વિધાનતઃ ।
ગ્રાસે ગ્રાસે ફલં તસ્ય પઞ્ચગવ્યસમં ભવેત્

પૂજાકાલત્રયે નિત્યં જપસ્તર્પણમેવ ચ ।
હોમો બ્રાહ્મણભુક્તિશ્ચ પુરશ્ચરણમુચ્યતે

અધઃશયાનો ધર્માત્મા જિતક્રોધો જિતેન્દ્રિયઃ ।
લઘુમિષ્ટહિતાશી ચ વિનીતઃ શાન્તચેતસા

નિત્યં ત્રિષવણસ્નાયી નિત્યં સ શુભભાષણઃ ।
સ્ત્રીશૂદ્રપતિતત્વ્રાત્યનાસ્તિકોચ્છિષ્ટભાષણમ્

ચાણ્ડાલભાષણં ચૈવ ન કુર્યાન્મુનિસત્તમ ।
નત્વા નૈવ ચ ભાષેત જપહોમાર્ચનાદિષુ

મૈથુનસ્ય તથાલાપં તદ્‌ગોષ્ઠીમપિ વર્જયેત્ ।
કર્મણા મનસા વાચા સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા

સર્વત્ર મૈથુનત્યાગો બ્રહ્મચર્યં પ્રચક્ષતે ।
રાજ્ઞશ્ચૈવ ગૃહસ્થસ્ય બ્રહ્મચર્યમુદાહૃતમ્

ઋતુસ્તાતેષુ દારેષુ સઙ્‌ગતિર્યા વિધાનતઃ ।
સંસ્કૃતાયાં સવર્ણાયામૃતું દૃષ્ટ્વા પ્રયત્‍નતઃ

રાત્રૌ તુ ગમનં કાર્યં બ્રહ્મચર્યં હરેન્ન તત્ ।
ઋણત્રયમસંશોધ્ય ત્વનુત્પાદ્ય સુતાનપિ

તથા યજ્ઞાનનિષ્ટ્વા ચ મોક્ષમિચ્છન્વ્રજત્યધઃ ।
અજાગલસ્ય યજ્જન્મ તજ્જન્મ શ્રુતિચોદિતમ્

અતઃ કાર્યં તુ વિપ્રેન્દ્ર ઋણત્રયવિશોધનમ્ ।
તે દેવાનામૃષીણાં ચ પિતૄણામૃણિનસ્તથા

ઋષિભ્યો બ્રહ્મચર્યેણ પિતૃભ્યસ્તુ તિલોદકૈઃ ।
મુચ્યેદ્યજ્ઞેન દેવેભ્યઃ સ્વાશ્રમં ધર્મમાચરેત્

ક્ષીરાહારી ફલાશી વા શાકાશી વા હવિષ્યભુક્ ।
ભિક્ષાશી વા જપેદ્વિદ્વાન્કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિકૃત્

લવણં ક્ષારમમ્લં ચ ગૃઞ્જનં કાંસ્યભોજનમ્ ।
તામ્બૂલં ચ દ્વિભુક્તં ચ દુષ્ટવાસઃ પ્રમત્તનમ્

શ્રુતિસ્મૃતિવિરોધં ચ જપં રાત્રૌ વિવર્જયેત્ ।
વૃથા ન કાલં ગમયેદ્‌દ્યૂતસ્ત્રીસ્વાપવાદતઃ

ગમયેદ્દેવતાપૂજાસ્તોત્રાગમવિલોકનૈઃ ।
ભૂશય્યા બ્રહ્મચારિત્વં મૌનચર્યા તથૈવ ચ

નિત્યં ત્રિષવણસ્નાનં શૂદ્રકર્મવિવર્જનમ્ ।
નિત્યપૂજા નિત્યદાનમાનન્દસ્તુતિકીર્તનમ્

નૈમિત્તિકાર્ચનં ચૈવ વિશ્વાસો ગુરુદેવયોઃ ।
જપનિષ્ઠસ્ય ધર્મા યે દ્વાદશૈતે સુસિદ્ધિદાઃ

નિત્યં સૂર્યમુપસ્થાય તસ્ય ચાભિમુખો જપેત્ ।
દેવતાપ્રતિમાદૌ વા વહ્નૌ વાભ્યર્ચ્ય તન્મુખઃ

સ્નાનપૂજાજપધ્યાનહોમતર્પણતત્પરઃ ।
નિષ્કામો દેવતાયાં ચ સર્વકર્મનિવેદકઃ

એવમાદીંશ્ચ નિયમાન્પુરશ્ચરણકૃચ્ચરેત્ ।
તસ્માદ્‌દ્વિજઃ પ્રસન્નાત્મા જપહોમપરાયણઃ

તપસ્યધ્યયને યુક્તો ભવેદ્‌ભૂતાનુકમ્પકઃ ।
તપસા સ્વર્ગમાપ્નોતિ તપસા વિન્દતે મહત્

તપોયુક્તસ્ય સિધ્યન્તિ કર્માણિ નિયતાત્મનઃ ।
વિદ્વેષણં સંહરણં મારણં રોગનાશનમ્

યેન યેનાથ ઋષિણા યદર્થં દેવતાઃ સ્તુતાઃ ।
સ સ કામઃ સમૃદ્ધ્યેત તેષાં તેષાં તથા તથા

તાનિ કર્માણિ વક્ષ્યામિ વિધાનાનિ ચ કર્મણામ્ ।
પુરશ્ચરણમાદૌ ચ કર્મણાં સિદ્ધિકારકમ્

સ્વાધ્યાયાભ્યસનસ્યાદૌ પ્રાજાપત્યં ચરેદ્‌દ્વિજઃ ।
કેશશ્મશ્રુલોમનખાન્ વાપયિત્વા તતઃ શુચિઃ

તિષ્ઠેદહનિ રાત્રૌ તુ શુચિરાસીત વાગ્યતઃ ।
સત્યવાદી પવિત્રાણિ જપેદ્વ્યાહૃતયસ્તથા

જ્યેકારાદ્યાસ્તુ તા જપ્ત્વા સાવિત્રીં ચ તદિત્યૃચમ્ ।
આપો હિ ષ્ઠેતિ સૂક્તં ચ પવિત્રં પાપનાશનમ્

પુનન્ત્યઃ સ્વસ્તિમત્યશ્ચ પાવમાન્યસ્તથૈવ ચ ।
સર્વત્રૈતત્પ્રયોક્તવ્યમાદાવન્તે ચ કર્મણામ્

આસહસ્રાદાશતાદ્વાપ્યાદશાદથવા જપેત્ ।
અકારં વ્યાહૃતીસ્તિસ્રઃ સાવિત્રીમથવાયુતમ્

તર્પયિત્વાદ્‌‍ભિરાચાર્યાનૃષીંશ્છન્દાંસિ દેવતાઃ ।
અનાર્યેણ ન ભાષેત શૂદ્રેણાપિ ન ગર્હિતૈઃ

નાપિ ચોદક્યયા વધ્વા પતિતૈર્નાન્ત્યજૈર્નૃભિઃ ।
ન દેવબ્રાહ્મણદ્વિષ્ટૈર્નાચાર્યગુરુનિન્દકૈઃ

ન માતૃપિતૃવિદ્વિષ્ટૈર્નાવમન્યેત કઞ્ચન ।
કૃચ્છ્રાણામેષ સર્વેષાં વિધિરુક્તોઽનુપૂર્વશઃ

પ્રાજાપત્યસ્ય કૃચ્છ્રસ્ય તથા સાન્તપનસ્ય ચ ।
પરાકસ્ય ચ કૃચ્છ્રસ્ય વિધિશ્ચાન્દ્રાયણસ્ય ચ

પઞ્ચભિઃ પાતકૈઃ સર્વૈર્દુષ્કૃતૈશ્ચ પ્રમુચ્યતે ।
તપ્તકૃચ્છ્રેણ સર્વાણિ પાપાનિ દહતિ ક્ષણાત્

ત્રિભિશ્ચાન્દ્રાયણૈઃ પૂતો બ્રહ્મલોકં સમશ્નુતે ।
અષ્ટભિર્દેવતાઃ સાક્ષાત્પશ્યેત વરદાસ્તદા

છન્દાંસિ દશભિર્જ્ઞાત્વા સર્વાન્કામાન્સમશ્નુતે ।
ત્ર્યહં પ્રાતસ્ત્ર્યહં સાયં ત્ર્યહમદ્યાદયાચિતમ્

ત્ર્યહં પરં ચ નાશ્નીયાત્પ્રાજાપત્યં ચરેદ્‌દ્વિજઃ ।
ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિઃ કુશોદકમ્

એકરાત્રોપવાસશ્ચ કૃચ્છ્રં સાન્તપનં સ્મૃતમ્ ।
એકૈકં ગ્રાસમશ્નીયાદહાનિ ત્રીણિ પૂર્વવત્

ત્ર્યહં ચોપવસેદિત્થમતિકૃચ્છ્રં ચરેદ્‌દ્વિજઃ ।
એવમેવ ત્રિભિર્યુક્તં મહાસાન્તપનં સ્મૃતમ્

તપ્તકૃચ્છ્રં ચરન્વિપ્રો જલક્ષીરઘૃતાનિલાન્ ।
પ્રતિત્ર્યહં પિબેદુષ્ણાન્સકૃત્સ્નાયી સમાહિતઃ

નિયતસ્તુ પિબેદાપઃ પ્રાજાપત્યવિધિઃ સ્મૃતઃ ।
યતાત્મનોઽપ્રમત્તસ્ય દ્વાદશાહમભોજનમ્

પરાકો નામ કૃચ્છ્રોઽયં સર્વપાપપ્રણોદનઃ ।
એકૈકં તુ ગ્રસેત્પિણ્ડં કૃષ્ણે શુક્લે ચ વર્ધયેત્

અમાવાસ્યાં ન ભુઞ્જીત એવં ચાન્દ્રાયણે વિધિઃ ।
ઉપસ્પૃશ્ય ત્રિષવણમેતચ્ચાન્દ્રાયણં સ્મૃતમ્

ચતુરઃ પ્રાતરશ્નીયાદ્વિપ્રઃ પિણ્ડાત્કૃતાહ્નિકઃ ।
ચતુરોઽસ્તમિતે સૂર્યે શિશુચાન્દ્રાયણં સ્મૃતમ્

અષ્ટાવષ્ટૌ સમશ્નીયાત્પિણ્ડાન્મધ્યન્દિને સ્થિતે ।
નિયતાત્મા હવિષ્યસ્ય યતિચાન્દ્રાયણં વ્રતમ્

એતદ્રુદ્રાસ્તથાદિત્યા વસવશ્ચ ચરન્તિ હિ ।
સર્વે કુશલિનો દેવા મરુતશ્ચ ભુવા સહ

એકૈકં સપ્તરાત્રેણ પુનાતિ વિધિવત્કૃતમ્ ।
ત્વગસૃક્‌પિશિતાસ્થીનિ મેદોમજ્જાવસાસ્તથા

એકૈકં સપ્તરાત્રેણ શુધ્યત્યેવ ન સંશયઃ ।
એભિર્વ્રતૈર્વિપૂતાત્મા કર્મ કુર્વીત નિત્યશઃ

એવં શુદ્ધસ્ય કર્માણિ સિધ્યન્ત્યેવ ન સંશયઃ ।
શુદ્ધાત્મા કર્મ કુર્વીત સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ

ઇષ્ટાન્કામાંસ્તતઃ સર્વાન્સમ્પ્રાપ્નોતિ ન સંશયઃ ।
ત્રિરાત્રમેવોપવસેદ્રહિતઃ સર્વકર્મણા

ત્રીણિ નક્તાનિ વા કુર્યાત્તતઃ કર્મ સમારભેત્ ।
એવં વિધાનં કથિતં પુરશ્ચર્યાફલપ્રદમ્

ગાયત્ર્યાશ્ચ પુરશ્ચર્યાં સર્વકામપ્રદાયિની ।
કથિતા તવ દેવર્ષે મહાપાપવિનાશિની

આદૌ કુર્યાદ્‌વ્રતં મન્ત્રી દેહશોધનકારકમ્ ।
પુરશ્ચર્યાં તતઃ કુર્યાત્સમસ્તફલભાગ્ભવેત્

ઇતિ તે કથિતં ગુહ્યં પુરશ્ચર્યાવિધાનકમ્ ।
એતત્પરસ્મૈ નો વાચ્યં શ્રુતિસારં યતઃ સ્મૃતમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
એકાદશસ્કન્ધે તપ્તકૃચ્છ્રાદિલક્ષણવર્ણનં નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ