દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.22

વૈશ્વદેવાદિવિધિનિરૂપણમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
અથાતઃ શ્રૂયતાં બ્રહ્મન્ વૈશ્વદેવવિધાનકમ્ ।
પુરશ્ચર્યાપ્રસઙ્‌ગેન મમાપિ સ્મૃતિમાગતમ્

દેવયજ્ઞો બ્રહ્મયજ્ઞો ભૂતયજ્ઞસ્તથૈવ ચ ।
પિતૃયજ્ઞો મનુષ્યસ્ય યજ્ઞશ્ચૈવ તુ પઞ્ચમઃ

પઞ્ચસૂના ગૃહસ્થસ્ય ચુલ્લી પેષણ્યુપસ્કરઃ ।
કણ્ડણી ચોદકુમ્ભશ્ચ તેષાં પાપસ્ય શાન્તયે

ન ચુલ્લ્યાં નાયસે પાત્રે ન ભૂમૌ ન ચ ખર્પરે ।
વૈશ્વદેવં પ્રકુર્વીત કુણ્ડે વા સ્થણ્ડિલેઽપિ વા

ન પાણિના ન શૂર્પેણ ન ચ મેધ્યાજિનાદિભિઃ ।
મુખેનોપધમેદગ્નિં મુખાદેવ વ્યજાયત

પટકેન ભવેદ્વ્યાધિઃ શૂર્પેણ ધનનાશનમ્ ।
પાણિના મૃત્યુમાપ્નોતિ કર્મસિદ્ધિર્મુખેન તુ

ફલૈર્દધિઘૃતૈઃ કુર્યાન્મૂલશાકોદકાદિભિઃ ।
અલાભે યેન કેનાપિ કાષ્ઠમૂલતૃણાદિભિઃ

જુહુયાત્સર્પિષાભ્યક્તં તૈલક્ષારવિવર્જિતમ્ ।
દધ્યક્તં વા પાયસાક્તં તદભાવેઽમ્ભસાપિ વા

શુષ્કૈઃ પર્યુષિતૈઃ કુષ્ઠી ઉચ્છિષ્ટેન દ્વિષાં વશી ।
રુક્ષૈર્દ્રરિદ્રતાં યાતિ ક્ષારં હુત્વા વ્રજત્યધઃ

અઙ્‌ગારાન્ભસ્મમિશ્રાંસ્તુ નિર્હૃત્યોત્તરતોઽનલાત્ ।
જુહુયાદ્વૈશ્વદેવં તુ ન ક્ષારાદિવિમિશ્રિતમ્

અકૃત્વા વૈશ્વદેવં તુ યો ભુઙ્‌ક્તે મૂઢધીર્દ્વિજઃ ।
સ મૂઢો નરકં યાતિ કાલસૂત્રમવાક્શિરાઃ

શાકં વા યદિ વા પત્રં મૂલં વા યદિ વા ફલમ્ ।
સઙ્‌કલ્પયેદ્યદાહારં તેનાગ્નૌ જુહુયાદપિ

અકૃતે વૈશ્વદેવે તુ ભિક્ષૌ ભિક્ષાર્થમાગતે ।
ઉદ્ધૃત્ય વૈશ્વદેવાર્થં ભિક્ષાં દત્ત્વા વિસર્જયેત્

વૈશ્વદેવકૃતં દોષં શક્તો ભિક્ષુર્વ્યપોહિતુમ્ ।
ન તુ ભિક્ષુકૃતં દોષં વૈશ્વદેવો વ્યપોહતિ

યતિશ્ચ બ્રહ્મચારી ચ પક્વાન્નસ્વામિનાવુભૌ ।
તયોરન્નમદત્ત્વા તુ ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્

વૈશ્વદેવાનન્તરં ચ ગોગ્રાસં પ્રતિપાદયેત્ ।
તદ્વિધાનં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ દેવર્ષિપૂજિત

સુરભિર્વૈષ્ણવી માતા નિત્યં વિષ્ણુપદે સ્થિતા ।
ગોગ્રાસં ચ મયા દત્તં સુરભે પ્રતિગૃહ્યતામ્

ગોભ્યશ્ચ નમ ઇત્યેવ પૂજાં કૃત્વા ગવેઽર્પયેત્ ।
ગોગ્રાસેન તુ ગોમાતા સુરભિઃ સમ્પ્રસીદતિ

તતો ગોદોહનં કાલં તિષ્ઠેચ્ચૈવ ગૃહાઙ્‌ગણે ।
અતિથિર્યસ્ય ભગ્નાશો ગૃહાત્પ્રતિનિવર્તતે

સ તસ્મૈ દુષ્કૃતં દત્ત્વા પુણ્યમાદાય ગચ્છતિ ।
માતા પિતા ગુરુર્ભ્રાતા પ્રજા દાસઃ સમાશ્રિતઃ

અભ્યાગતોઽતિથિશ્ચાગ્નિરેતે પોષ્યા ઉદાહૃતાઃ ।
એવં જ્ઞાત્વા તુ યો મોહાન્ન કરોતિ ગૃહાશ્રમમ્

તસ્ય નાયં તુ ન પરો લોકો ભવતિ ધર્મતઃ ।
યત્ફલં સોમયાગેન પ્રાપ્નોતિ ધનવાન્દ્વિજઃ

સમ્યક્ પઞ્ચમહાયજ્ઞૈર્દરિદ્રસ્તેન ચાપ્નુયાત્ ।
અથ પ્રાણાગ્નિહોત્રં તુ વક્ષ્યામિ મુનિપુઙ્‌ગવ

યજ્જ્ઞાત્વા મુચ્યતે જન્તુર્જન્મમૃત્યુજરાદિભિઃ ।
પરિજ્ઞાનેન મુચ્યન્તે નરાઃ પાતકકિલ્બિષૈઃ

વિધિના ભુજ્યતે યેન મુચ્યેત સ ઋણત્રયાત્ ।
કુલાન્યુદ્ધરતે વિપ્રો નરકાનેકવિંશતિમ્

સર્વયજ્ઞફલપ્રાપ્તિઃ સર્વલોકેષુ ગચ્છતિ ।
હૃત્પુણ્ડરીકમરણિર્મનો મન્ધાનસંજ્ઞકમ્

વાયુરજ્જ્વા મથેદગ્નિં ચક્ષુરધ્વર્યુરેવ ચ ।
તર્જનીમધ્યમાઙ્‌ગુષ્ઠૈઃ પ્રાણસ્યૈવાહુતિં ક્ષિપેત્

મધ્યમાનામિકાઙ્‌ગુષ્ઠૈરપાનસ્યાહુતિં ક્ષિપેત્ ।
કનિષ્ઠાનામિકાઙ્‌ગુષ્ઠૈર્વ્યાનસ્ય તદનન્તરમ્

કનિષ્ઠાતર્જન્યઙ્‌ગુષ્ઠૈરુદાનસ્યાહુતિં ક્ષિપેત્ ।
સર્વાઙ્‌ગુલૈર્ગૃહીત્વાન્નં સમાનસ્યાહુતિં ક્ષિપેત્

સ્વાહાન્તાન્પ્રણવાદ્યાંશ્ચ નામમન્ત્રાંશ્ચ વૈ પઠેત્ ।
મુખે ચાહવનીયસ્તુ હૃદયે ગાર્હપત્યકઃ

નાભૌ ચ દક્ષિણાગ્નિઃ સ્યાદધઃ સભ્યાવસથ્યકૌ ।
વાગ્ઘોતા પ્રાણ ઉદ્‌ગાતા ચક્ષુરધ્વર્યુરેવ ચ

મનો બ્રહ્મા ભવેચ્છ્રોત્રમાગ્નીધ્રસ્થાન એવ ચ ।
અહઙ્‌કારઃ પશુશ્ચાત્ર પ્રણવઃ પય ઈરિતમ્

બુદ્ધિશ્ચ પત્‍ની સમ્પ્રોક્તા યદધીનો ગૃહાશ્રમી ।
ઉરો વેદિસ્તુ રોમાણિ દર્ભાઃ સ્યુઃ સ્રુક્સ્રુવૌ કરૌ

પ્રાણમન્ત્રસ્ય ચ ઋષી રુક્મવર્ણઃ ક્ષુધાગ્નિકઃ ।
દેવતાદિત્ય એવાત્ર ગાયત્રીચ્છન્દ ઉચ્યતે

પ્રાણાય ચ તથા સ્વાહા મન્ત્રાન્તે કીર્તયેદપિ ।
ઇદમાદિત્યદેવાય ન મમેતિ વદેદપિ

અપાનમન્ત્રસ્ય તથા ગોક્ષીરધવલાકૃતિઃ ।
શ્રદ્ધાગ્નિઋષિરેવાત્ર સોમો વૈ દેવતા સ્મૃતા

ઉષ્ણિક્છન્દસ્તથાપાનાય સ્વાહેત્યપિ કીર્તયેત્ ।
સોમાયેદં ચ ન મમેત્યત્રોહઃ પરિકીર્તિતઃ

વ્યાનમન્ત્રસ્ય ચાખ્યાતોઽમ્બુજવર્ણહુતાશનઃ ।
ઋષિરુક્તો દેવતાગ્નિરનુષ્ટુપ્ છન્દ ઈરિતમ્

વ્યાનાય ચ તથા સ્વાહાગ્નયેદં ન મમેત્યપિ ।
ઉદાનમન્ત્રસ્ય તથા શક્રગોપસવર્ણકઃ

ઋષિરગ્નિઃ સમાખ્યાતો વાયુર્વૈ દેવતા સ્મૃતા ।
બૃહતીચ્છન્દ આખ્યાતમુદાનાય ચ પૂર્વવત્

વાયવે ચેદં ન મમ એવં ચૈવોચ્ચરેદ્ દ્વિજઃ ।
સમાનવાયુમન્ત્રસ્ય વિદ્યુદ્વર્ણો વિરૂપકઃ

ઋષિરગ્નિઃ સમાખ્યાતઃ પર્જન્યો દેવતા મતા ।
પઙ્‌ક્તિશ્છન્દઃ સમાખ્યાતં સમાનાય ચ પૂર્વવત્

પર્જન્યાયેદમિત્યુક્ત્વા ષષ્ઠીં ચૈવાહુતિં ક્ષિપેત્ ।
વૈશ્વાનરો મહાનગ્નિરૃષિર્વૈ પરિકીર્તિતઃ

ગાયત્રીચ્છન્દ આખ્યાતં દેવસ્ત્વાત્મા ભવેદપિ ।
સ્વાહાન્તો મન્ત્ર આખ્યાતઃ પરમાત્મન ઉચ્ચરેત્

ઇદં ન મમ ચેત્યેવં જાતં પ્રાણાગ્નિહોત્રકમ્ ।
એતજ્જ્ઞાત્વા વિધિં કૃત્વા બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ।
પ્રાણાગ્નિહોત્રવિદ્યેયં સંક્ષેપાત્કથિતા હિ તે

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
એકાદશસ્કન્ધે વૈશ્વદેવાદિવિધિનિરૂપણં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ