દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.21

ગાયત્રીપુરશ્ચરણવિધિકથનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
અથાતઃ શ્રૂયતાં બ્રહ્મન્ ગાયત્ર્યા પાપનાશનમ્ ।
પુરશ્ચરણકં પુણ્યં યથૈષ્ટફલદાયકમ્

પર્વતાગ્રે નદીતીરે બિલ્વમૂલે જલાશયે ।
ગોષ્ઠે દેવાલયેઽશ્વત્થે ઉદ્યાને તુલસીવને

પુણ્યક્ષેત્રે ગુરોઃ પાર્શ્વે ચિત્તૈકાગ્ર્યસ્થલેઽપિ ચ ।
પુરશ્ચરણકૃન્મન્ત્રી સિધ્યત્યેવ ન સંશયઃ

યસ્ય કસ્યાપિ મન્ત્રસ્ય પુરશ્ચરણમારભેત્ ।
વ્યાહૃતિત્રયસંયુક્તાં ગાયત્રીં ચાયુતં જપેત્

નૃસિંહાર્કવરાહાણાં તાન્ત્રિકં વૈદિકં તથા ।
વિના જપ્ત્વા તુ ગાયત્રીં તત્સર્વં નિષ્કલં ભવેત્

સર્વે શાક્તા દ્વિજાઃ પ્રોક્તા ન શૈવા ન ચ વૈષ્ણવાઃ ।
આદિશક્તિમુપાસન્તે ગાયત્રીં વેદમાતરમ્

મન્ત્રં સંશોધ્ય યત્‍નેન પુરશ્ચરણતત્પરઃ ।
મન્ત્રશોધનપૂર્વાઙ્‌ગમાત્મશોધનમુત્તમમ્

આત્મતત્ત્વશોધનાય ત્રિલક્ષં પ્રજપેદ્‌બુધઃ ।
અથવા ચૈકલક્ષં તુ શ્રુતિપ્રોક્તેન વર્ત્મના

આત્મશુદ્ધિં વિના કર્તુર્જપહોમાદિકાઃ ક્રિયાઃ ।
નિષ્ફલાસ્તાસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ કારણં શ્રુતિચોદિતમ્

તપસા તાપયેદ્દેહં પિતૃદેવાંશ્ચ તર્પયેત્ ।
તપસા સ્વર્ગમાપ્નોતિ તપસા વિન્દતે મહત્

ક્ષત્રિયો બાહુવીર્યેણ તરેદાપદ આત્મનઃ ।
ધનેન વૈશ્યઃ શૂદ્રસ્તુ જપહોમૈર્દ્વિજોત્તમઃ ॥ ૧૧
અતએવ તુ વિપ્રેન્દ્ર તપઃ કુર્યાત્પ્રયત્‍નતઃ ।
શરીરશોષણં પ્રાહુસ્તાપસાસ્તપ ઉત્તમમ્ ॥ ૧૨
શોધયેદ્વિધિમાર્ગેણ કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિભિઃ ।
અથાન્નશુદ્ધિકરણં વક્ષ્યામિ શૃણુ નારદ ॥ ૧૩
અયાચિતોઞ્છશુક્લાખ્યભિક્ષાવૃત્તિચતુષ્ટયમ્ ।
તાન્ત્રિકૈર્વૈદિકૈશ્ચૈવં પ્રોક્તાન્નસ્ય વિશુદ્ધતા ॥ ૧૪
ભિક્ષાન્નં શુદ્ધમાનીય કૃત્વા ભાગચતુષ્ટયમ્ ।
એકં ભાગં દ્વિજેભ્યસ્તુ ગોગ્રાસસ્તુ દ્વિતીયકઃ ॥ ૧૫
અતિથિભ્યસ્તૃતીયસ્તુ તદૂર્ધ્વં તુ સ્વભાર્યયોઃ ।
આશ્રમસ્ય યથા યસ્ય કૃત્વા ગ્રાસવિધિં ક્રમાત્ ॥ ૧૬
આદૌ ક્ષિપ્ત્વા તુ ગોમૂત્રં યથાશક્તિ યથાક્રમમ્ ।
તદૂર્ધ્વં ગ્રાસસંખ્યા સ્યાદ્વાનપ્રસ્થગૃહસ્થયોઃ ॥ ૧૭
કુક્કુટાણ્ડપ્રમાણં તુ ગ્રાસમાનં વિધીયતે ।
અષ્ટૌ ગ્રાસા ગૃહસ્થસ્ય વનસ્થસ્ય તદર્ધકમ્ ॥ ૧૮
બ્રહ્મચારી યથેષ્ટં ચ ગોમૂત્રં વિધિપૂર્વકમ્ ।
પ્રોક્ષણં નવવારં ચ ષડ્વારં ચ ત્રિવારકમ્ ॥ ૧૯
નિશ્છિદ્રં ચ કરં કૃત્વા સાવિત્રીં ચ તદિત્યૃચમ્ ।
મન્ત્રમુચ્ચાર્ય મનસા પ્રોક્ષણે વિધિરુચ્યતે ॥ ૨૦
ચૌરો વા યદિ ચાણ્ડાલો વૈશ્યઃ ક્ષત્રસ્તથૈવ ચ ।
અન્નં દદ્યાત્તુ યઃ કશ્ચિદધમો વિધિરુચ્યતે ॥ ૨૧
શૂદ્રાન્નં શૂદ્રસમ્પર્કં શૂદ્રેણ ચ સહાશનમ્ ।
તે યાન્તિ નરકં ઘોરં યાવચ્ચન્દ્રદિવાકરૌ ॥ ૨૨
ગાયત્રીચ્છન્દો મન્ત્રસ્ય યથાસંખ્યાક્ષરાણિ ચ ।
તાવલ્લક્ષાણિ કર્તવ્યં પુરશ્ચરણકં તથા ॥ ૨૩
દ્વાત્રિંશલ્લક્ષમાનં તુ વિશ્વામિત્રમતં તથા ।
જીવહીનો યથા દેહઃ સર્વકર્મસુ ન ક્ષમઃ ॥ ૨૪
પુરશ્ચરણહીનસ્તુ તથા મન્ત્રઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
જ્યેષ્ઠાષાઢૌ ભાદ્રપદં પૌષં તુ મલમાસકમ્ ॥ ૨૫
અઙ્‌ગારં શનિવારં ચ વ્યતીપાતં ચ વૈધૃતિમ્ ।
અષ્ટમીં નવમીં ષષ્ઠીં ચતુર્થીં ચ ત્રયોદશીમ્ ॥ ૨૬
ચતુર્દશીમમાવાસ્યાં પ્રદોષં ચ તથા નિશામ્ ।
યમાગ્નિરુદ્રસર્પેન્દ્રવસુશ્રવણજન્મભમ્ ॥ ૨૭
મેષકર્કતુલાકુમ્ભાન્મકરં ચૈવ વર્જયેત્ ।
સર્વાણ્યેતાનિ વર્જ્યાનિ પુરશ્ચરણકર્મણિ ॥ ૨૮
ચન્દ્રતારાનુકૂલે ચ શુક્લપક્ષે વિશેષતઃ ।
પુરશ્ચરણકં કુર્યાન્મન્ત્રસિદ્ધિઃ પ્રજાયતે ॥ ૨૯
સ્વસ્તિવાચનકં કુર્યાન્નાન્દીશ્રાદ્ધં યથાવિધિ ।
વિપ્રાન્સન્તર્પ્ય યત્‍નેન ભોજનાચ્છાદનાદિભિઃ ॥ ૩૦
આરભેત્તુ તતઃ પશ્ચાદનુજ્ઞાનપુરઃસરમ્ ।
પ્રત્યઙ્‌મુખઃ શિવસ્થાને દ્વિજશ્ચાન્યતમે જપેત્ ॥ ૩૧
કાશીપુરી ચ કેદારો મહાકાલોઽથ નાસિકમ્ ।
ત્ર્યમ્બકં ચ મહાક્ષેત્રં પઞ્ચ દીપા ઇમે ભુવિ ॥ ૩૨
સર્વત્રૈવ હિ દીપસ્તુ કૂર્માસનમિતિ સ્મૃતમ્ ।
પ્રારમ્ભદિનમારભ્ય સમાપ્તિદિવસાવધિ ॥ ૩૩
ન ન્યૂનં નાતિરિક્તં ચ જપં કુર્યાદ્દિને દિને ।
નૈરન્તર્યેણ કુર્વન્તિ પુરશ્ચર્યાં મુનીશ્વરાઃ ॥ ૩૪
પ્રાતરારભ્ય વિધિવજ્જપેન્મધ્યદિનાવધિ ।
મનઃસંહરણં શૌચં ધ્યાનં મન્ત્રાર્થચિન્તનમ્ ॥ ૩૫
ગાયત્રીચ્છન્દો મન્ત્રસ્ય યથાસંખ્યાક્ષરાણિ ચ ।
તાવલ્લક્ષાણિ કર્તવ્યં પુરશ્ચરણકં તથા ॥ ૩૬
જુહુયાત્તદ્દશાંશેન સઘૃતેન પયોઽન્ધસા ।
તિલૈઃ પત્રૈઃ પ્રસૂનૈશ્ચ યવૈશ્ચ મધુરાન્વિતૈઃ ॥ ૩૭
કુર્યાદ્દશાંશતો હોમં તતઃ સિદ્ધો ભવેન્મનુઃ ।
ગાયત્રી ચૈવ સંસેવ્યા ધર્મકામાર્થમોક્ષદા ॥ ૩૮
નિત્યે નૈમિત્તિકે કામ્યે ત્રિતયે તુ પરાયણઃ ।
ગાયત્ર્યાસ્તુ પરં નાસ્તિ ઇહ લોકે પરત્ર ચ ॥ ૩૯
મધ્યાહ્નમિતભુઙ્‌ મૌની ત્રિઃસ્નાનાર્ચનતત્પરઃ ।
જલે લક્ષત્રયં ધીમાનનન્યમાનસક્રિયઃ ॥ ૪૦
કર્મણા યો જપેત્પશ્ચાત્કર્મભિઃ સ્વેચ્છયાપિ વા ।
યાવત્કાર્યં ન સિધ્યેત્તુ તાવત્કુર્યાજ્જપાદિકમ્ ॥ ૪૧
સામાન્યકામ્યકર્માદૌ યથાવદ્વિધિરુચ્યતે ।
આદિત્યસ્યોદયે સ્નાત્વા સહસ્રં પ્રત્યહં જપેત્ ॥ ૪૨
આયુરારોગ્યમૈશ્વર્યં ધનં ચ લભતે ધ્રુવમ્ ।
ષણ્માસં વા ત્રિમાસં વા વર્ષાન્તે સિદ્ધિમાપ્નુયાત્ ॥ ૪૩
પદ્માનાં લક્ષહોમેન ઘૃતાક્તાનાં હુતાશને ।
પ્રાપ્નોતિ નિખિલં મોક્ષં સિધ્યત્યેવ ન સંશયઃ ॥ ૪૪
મન્ત્રસિદ્ધિં વિના કર્તુર્જપહોમાદિકાઃ ક્રિયાઃ ।
કામ્યં વા યદિ વા મોક્ષઃ સર્વં તનિષ્ફલં ભવેત્ ॥ ૪૫
પઞ્ચવિંશતિલક્ષેણ દધ્ના ક્ષીરેણ વા હુતાત્ ।
સ્વદેહે સિધ્યતે જન્તુર્મહર્ષીણાં મતં તથા ॥ ૪૬
અષ્ટાઙ્‌ગયોગસિદ્ધ્યા ચ નરઃ પ્રાપ્નોતિ યત્ફલમ્ ।
તત્ફલં સિદ્ધિમાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥ ૪૭
શક્તો વાપિ ત્વશક્તો વા આહારં નિયતં ચરેત્ ।
ષણ્માસાત્તસ્ય સિદ્ધિઃ સ્યાદ્‌ગુરુભક્તિરતઃ સદા ॥ ૪૮
એકાહં પઞ્ચગવ્યાશી ચૈકાહં મારુતાશનઃ ।
એકાહં બ્રાહ્મણાન્નાશી ગાયત્રીજપકૃદ્‍ભવેત્ ॥ ૪૯
સ્નાત્વા ગઙ્‌ગાદિતીર્થેષુ શતમન્તર્જલે જપેત્ ।
શતેનાપસ્તતઃ પીત્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥ ૫૦
ચાન્દ્રાયણાદિકૃચ્છ્રસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ નિશ્ચિતમ્ ।
રાજા વા યદિ વા વિપ્રસ્તપઃ કુર્યાત્સ્વકે ગૃહે ॥ ૫૧
ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી વા વાનપ્રસ્થોઽથવાપિ ચ ।
અધિકારપરત્વેન ફલં યજ્ઞાદિપૂર્વકમ્ ॥ ૫૨
શ્રૌતસ્માર્તાદિકં કર્મ ક્રિયતે મોક્ષકાઙ્‌ક્ષિભિઃ ।
સાગ્નિકશ્ચ સદાચારો વિદ્વદ્‍ભિશ્ચ સુશિક્ષિતઃ ॥ ૫૩
તતઃ કુર્યાત્પ્રયત્‍નેન ફલમૂલોદકાદિભિઃ ।
ભિક્ષાન્નં શુદ્ધમશ્નીયાદષ્ટૌ ગ્રાસાન્સ્વયં ભુજેત્ ॥ ૫૪
એવં પુરશ્ચરણકં કૃત્વા મન્ત્રસિદ્ધિમવાપ્નુયાત્ ।
દેવર્ષે યદનુષ્ઠાનાદ્દારિદ્ર્યં વિલયં વ્રજેત્ ।
યચ્છ્રુત્વાપિ ચ પુણ્યાનાં મહતીં સિદ્ધિમાપ્નુયાત્ ॥ ૫૫
ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
એકાદશસ્કન્ધે ગાયત્રીપુરશ્ચરણવિધિકથનં નામૈએકવિંશોઽધ્યાયઃ