દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.20

બ્રહ્મયજ્ઞાદિકીર્તનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
ત્રિરાચમ્ય દ્વિજઃ પૂર્વં દ્વિર્માર્જનમથાચરેત્ ।
ઉપસ્પૃશેત્સવ્યપાણિં પાદૌ ચ પ્રોક્ષયેત્તતઃ

શિરસિ ચક્ષુષિ તથા નાસાયાં શ્રોત્રદેશકે ।
હૃદયે ચ તથા મૌલૌ પ્રોક્ષણં સમ્યગાચરેત્

દેશકાલૌ સમુચ્ચાર્ય બ્રહ્મયજ્ઞમથાચરેત્ ।
દ્વૌ દર્ભૌ દક્ષિણે હસ્તે વામે ત્રીનાસને સકૃત્

ઉપવીતે શિખાયાં ચ પાદમૂલે સકૃત્સકૃત્ ।
વિમુક્તયે સર્વપાપક્ષયાર્થં ચૈવમેવ હિ

સૂત્રોક્તદેવતાપ્રીત્યૈ બ્રહ્મયજ્ઞં કરોમ્યહમ્ ।
ગાયત્રીં ત્રિર્જપેત્પૂર્વં ચાગ્નિમીળે તતઃ પરમ્

યદઙ્‌ગેતિ તતઃ પ્રોચ્ય અગ્નિર્વૈ ઇતિ કીર્તયેત્ ।
અથ મહાવ્રતં ચૈવ પન્થા એતચ્ચ કીર્તયેત્

અથાતઃ સંહિતાયાશ્ચ વિદા મઘવદિત્યપિ ।
મહાવ્રતસ્યેતિ તથા ઇષે ત્વોર્જે ઇતીવ હિ

અગ્ન આયાહિ ચેત્યેવં શન્તો દેવીરિતીતિ ચ ।
અથ તસ્ય સમામ્નાયો વૃદ્ધિરાદૈજિતીવ હિ

અથ શિક્ષાં પ્રવક્ષ્યામિ પઞ્ચસંવત્સરેતિ ચ ।
મયરસતજભનેત્યેવ ગૌર્ગ્મા ઇત્યેવ કીર્તયેત્

અથાતો ધર્મજિજ્ઞાસા અથાતો બ્રહ્મ ઇત્યપિ ।
તચ્છંયોરિતિ ચ પ્રોચ્ય બ્રહ્મણે નમ ઇત્યપિ

તર્પણં ચૈવ દેવાનાં તતઃ કુર્યાત્પ્રદક્ષિણમ્ ।
પ્રજાપતિશ્ચ બ્રહ્મા ચ વેદા દેવાસ્તથર્ષયઃ

સર્વાણિ ચૈવ છન્દાંસિ તથોઙ્‌કારસ્તથૈવ ચ ।
વષટ્કારો વ્યાહૃતયઃ સાવિત્રી ચ તતઃ પરમ્

ગાયત્રી ચૈવ યજ્ઞાશ્ચ દ્યાવાપૃથિવી ઇત્યપિ ।
અન્તરિક્ષં ત્વહોરાત્રાણિ ચ સાંખ્યા અતઃ પરમ્

સિદ્ધાઃ સમુદ્રા નદ્યશ્ચ ગિરયશ્ચ તતઃ પરમ્ ।
ક્ષેત્રૌષધિવનસ્પત્યો ગન્ધર્વાપ્સરસસ્તથા

નાગા વયાંસિ ગાવશ્ચ સાધ્યા વિપ્રાસ્તથૈવ ચ ।
યક્ષા રક્ષાંસિ ભૂતાનીત્યેવમન્તાનિ કીર્તયેત્

અથો નિવીતી ભૂત્વા ચ ઋષીન્સન્તર્પયેદપિ ।
શતર્ચિનો માધ્યમાશ્ચ ગૃત્સમદસ્તથૈવ ચ

વિશ્વામિત્રો વામદેવોઽત્રિર્ભરદ્વાજ એવ ચ ।
વસિષ્ઠશ્ચ પ્રગાથશ્ચ પાવમાન્યસ્તતઃ પરમ્

ક્ષુદ્રસૂક્તા મહાસૂક્તાઃ સનકશ્ચ સનન્દનઃ ।
સનાતનસ્તથૈવાત્ર સનત્કુમાર એવ ચ

કપિલાસુરિનામાનૌ વોહલિઃ પઞ્ચશીર્ષકઃ ।
પ્રાચીનાવીતિના તચ્ચ કર્તવ્યમથ તર્પણમ્

સુમન્તુર્જૈમિનિર્વૈશમ્પાયનઃ પૈલસૂત્રયુક્ ।
ભાષ્યભારતપૂર્વં ચ મહાભારત ઇત્યપિ

ધર્માચાર્યા ઇમે સર્વે તૃપ્યન્ત્વિતિ ચ કીર્તયેત્ ।
જાનન્તિ બાહવિગાર્ગ્યગૌતમાશ્ચૈવ શાકલઃ

બાભ્રવ્યમાણ્ડવ્યયુતોમાણ્ડૂકેયસ્તતઃ પરમ્ ।
ગાર્ગી વાચક્નવી ચૈવ વડવા પ્રાતિથેયિકા

સુલભાયુક્તમૈત્રેયી કહોલશ્ચ તતઃ પરમ્ ।
કૌષીતકં મહાકૌષીતકં વૈ તર્પયેત્તતઃ

ભારદ્વાજં ચ પૈઙ્‌ગ્યં ચ મહાપૈઙ્‌ગ્યં સુયજ્ઞકમ્ ।
સાંખ્યાયનમૈતરેયં મહૈતરેયમેવ ચ

બાષ્કલં શાકલં ચૈવ સુજાતવક્ત્રમેવ ચ ।
ઔદવાહિં ચ સૌજામિં શૌનકં ચાશ્વલાયનમ્

યે ચાન્યે સર્વ આચાર્યાસ્તે સર્વે તૃપ્તિમાપ્નુયુઃ ।
યે કે ચાસ્મત્કુલે જાતા અપુત્રા ગોત્રિણો મૃતાઃ

તે ગૃહ્ણન્તુ મયા દત્તં વસ્ત્રનિષ્પીડનોદકમ્ ।
એવં તે બ્રહ્મયજ્ઞસ્ય વિધિરુક્તો મહામુને

યશ્ચાયં કુરુતે બ્રહ્મયજ્ઞસ્ય વિધિમુત્તમમ્ ।
સર્વવેદાઙ્‌ગપાઠસ્ય ફલમાપ્નોતિ સાધકઃ

વૈશ્વદેવં તતઃ કુર્યાન્નિત્યશ્રાદ્ધં તથૈવ ચ ।
અતિથિભ્યોઽન્નદાનં ચ નિત્યમેવ સમાચરેત્

ગોગ્રાસં ચ તતો દત્ત્વા ભુઞ્જીત બ્રાહ્મણૈઃ સહ ।
અહ્નસ્તુ પઞ્ચમે ભાગે પ્રકુર્યાદેતદુત્તમમ્

ઇતિહાસપુરાણાદ્યૈઃ ષષ્ઠસપ્તમકૌ નયેત્ ।
અષ્ટમે લોકયાત્રા તુ બહિઃ સન્ધ્યાં તતઃ પુનઃ

અથ સાયન્તનીં સન્ધ્યાં પ્રવક્ષ્યામિ મહામુને ।
યદનુષ્ઠાનમાત્રેણ મહામાયા પ્રસીદતિ

આચમ્ય પ્રાણાનાયમ્ય સાધકઃ સ્થિરમાનસઃ ।
બદ્ધપદ્માસનો યોગી સાયંકાલે સ્થિરો ભવેત્

શ્રુતિસ્મૃત્યાદિકર્માદૌ સગર્ભઃ પ્રાણસંયમઃ ।
અગર્ભો ધ્યાનમાત્રં તુ સ ચામન્ત્રઃ પ્રકીર્તિતઃ

ભૂતશુદ્ધ્યાદિકં કૃત્વા નાન્યથા કર્મ કીર્તિતમ્ ।
સલક્ષો દેવતાં ધ્યાત્વા પૂરકુમ્ભકરેચકૈઃ

ધ્યાનં પ્રકુર્યાત્સન્ધ્યાયાં સાયંકાલે વિચક્ષણઃ ।
વૃદ્ધાં સરસ્વતીં દેવીં કૃષ્ણાઙ્‌ગીં કૃષ્ણવાસસમ્

શઙ્‌ખચક્રગદાપદ્મહસ્તાં ગરુડવાહનામ્ ।
નાનારત્‍નલસદ્‍ભૂષાં ક્વણન્મઞ્જીરમેખલામ્

અનર્ઘ્યરત્‍નમુકુટાં તારહારાવલીયુતામ્ ।
તાટઙ્‌કબદ્ધમાણિક્યકાન્તિશોભિકપોલકામ્

પીતામ્બરધરાં દેવીં સચ્ચિદાનન્દરૂપિણીમ્ ।
સામવેદેન સહિતાં સંયુતાં સત્ત્વવર્ત્મના

વ્યવસ્થિતાં ચ સ્વર્લોકે આદિત્યપય્હગામિનીમ્ ।
આવાહયામ્યહં દેવીમાયાન્તીં સૂર્યમણ્ડલાત્

એવં ધ્યાત્વા ચ તાં દેવીં સન્ધ્યાસઙ્‌કલ્પમાચરેત્ ।
આપો હિ ષ્ઠેતિ મન્ત્રેણ અગ્નિશ્ચેતિ તથૈવ ચ

વિદધ્યાદાચમનકં શેષં પૂર્વવદીરિતમ્ ।
ગાયત્રીમન્ત્રમુક્ચ્ચાર્ય શ્રીનારાયણપ્રીતયે

અર્ઘ્યં દદ્યાચ્ચ સૂર્યાય સાધકઃ શુદ્ધમાનસઃ ।
ઉભૌ પાદૌ સમૌ કૃત્વા હસ્તે ધૂત્વા જલાઞ્જલિમ્

દેવં ધ્યાત્વા મણ્ડલસ્થં ક્ષિપેદર્ઘ્યં તતઃ ક્રમાત્ ।
અર્ઘ્યં દદ્યાત્તુ યો નીરે મૂઢાત્મા જ્ઞાનવર્જિતઃ

ઉલ્લઙ્ઘ્ય સ્મૃતિમન્ત્રાંશ્ચ પ્રાયશ્ચિત્તી ભવેદ્‌દ્વિજઃ ।
તતઃ સૂર્યમુપસ્થાયાપ્યસાવાદિત્યમન્ત્રતઃ

ગાયત્ર્યાશ્ચ જપં કુર્યાદુપવિશ્ય તતો બૃસીમ્ ।
સહસ્રં વા તદર્ધં વા શ્રીદેવીધ્યાનપૂર્વકમ્

યથા પ્રાતઃ પુનસ્તદ્વદુપસ્થાનાદિકં ચરેત્ ।
સાયં સન્ધ્યાતર્પણે ચ ક્રમેણ પરિકીર્તયેત્

વસિષ્ઠો ઋષિરેવાત્ર સરસ્વત્યાઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
દેવતા વિષ્ણુરૂપા સા છન્દશ્ચૈવ સરસ્વતી

સાયંકાલીનસન્ધ્યાયાસ્તર્પણે વિનિયોગકઃ ।
સ્વરિત્યુક્ત્વા ચ પુરુષં સામવેદં તથૈવ ચ

મણ્ડલં ચેતિ સમ્પ્રોચ્ય હિરણ્યગર્ભકં તથા ।
તથૈવ પરમાત્માનં તતોઽપિ ચ સરસ્વતીમ્

વેદમાતરમેવાત્ર સઙ્‌કૃતિં તદ્વદેવ ચ ।
સન્ધ્યાં વૃદ્ધાં તથા વિષ્ણુરૂપિણીમુષસીં તથા

નિર્મૃજીં ચ તથા સર્વસિદ્ધીનાં કારિણીં તથા ।
સર્વમન્ત્રાધિપતિકાં ભૂર્ભુવઃ સ્વશ્ચ પૂરુષમ્

ઇત્યેવં તર્પણં કાર્યં સન્ધ્યાયાઃ શ્રુતિસમ્મતમ્ ।
સાયં સન્ધ્યાવિધાનં ચ કથિતં પાપનાશનમ્

સર્વદુઃખહરં વ્યાધિનાશકં મોક્ષદં તથા ।
સદાચારેષુ સન્ધ્યાયાઃ પ્રાધાન્યં મુનિપુઙ્‌ગવ ।
સન્ધ્યાચરણતો દેવી ભક્તાભીષ્ટં પ્રયચ્છતિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
એકાદશસ્કન્ધે બ્રહ્મયજ્ઞાદિકીર્તનં નામ વિંશોઽધ્યાયઃ