દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.2

શૌચવિધિવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
આચારહીનં ન પુનન્તિ વેદા
યદપ્યધીતાઃ સહ ષડ્‌ભિરઙ્‌ગૈઃ ।
છન્દાંસ્યેનં મૃત્યુકાલે ત્યજન્તિ
નીડં શકુન્તા ઇવ જાતપક્ષાઃ

બ્રાહ્મે મુહૂર્ત્તે ચોત્થાય તત્સર્વં સમ્યગાચરેત્ ।
રાત્રેરન્તિમયામે તુ વેદાભ્યાસં ચરેદ્‌ બુધઃ

કિઞ્ચિત્કાલં તતઃ કુર્યાદિષ્ટદેવાનુચિન્તનમ્ ।
યોગી તુ પૂર્વમાર્ગેણ બ્રહ્મધ્યાનં સમાચરેત્

જીવબ્રહ્મૈક્યતા યેન જાયતે તુ નિરન્તરમ્ ।
જીવન્મુક્તશ્ચ ભવતિ તત્ક્ષણાદેવ નારદ

પઞ્ચપઞ્ચ ઉષઃકાલઃ સપ્તપઞ્ચારુણોદયઃ ।
અષ્ટપઞ્ચભવેત્પ્રાતઃ શેષઃ સૂર્યોદયઃ સ્મૃતઃ

પ્રાતરુત્થાય યઃ કુર્યાદ્વિણ્મૂત્રં દ્વિજસત્તમઃ ।
નૈરૃત્યામિષુવિક્ષેપમતીત્યાભ્યધિકં ભુવઃ

વિણ્મૂત્રેઽપિ ચ કર્ણસ્થ આશ્રમે પ્રથમે દ્વિજઃ ।
નિવીતં પૃષ્ઠતઃ કુર્યાદ્વાનપ્રસ્થગૃહસ્થયોઃ

કૃત્વા યજ્ઞોપવીતં તુ પૃષ્ઠતઃ કણ્ઠલમ્બિતમ્ ।
વિણ્મૂત્રં તુ ગૃહી કુર્યાત્કર્ણસ્થં પ્રથમાશ્રમી

અન્તર્ધાય તૃણૈર્ભૂમિં શિરઃ પ્રાવૃત્ય વાસસા ।
વાચં નિયમ્ય યત્‍નેન ષ્ઠીવનશ્વાસવર્જિતઃ

ન ફાલકૃષ્ટે ન જલે ન ચિતાયાં ન પર્વતે ।
જીર્ણદેવાલયે કુર્યાન્ન વલ્મીકે ન શાદ્વલે

ન સસત્ત્વેષુ ગર્તેષુ ન ગચ્છન્ન પથિ સ્થિતઃ ।
સન્ધ્યયોરુભયોર્જપ્યે ભોજને દન્તધાવને

પિતૃકાર્યે ચ દૈવે ચ તથા મૂત્રપુરીષયોઃ ।
ઉત્સાહે મૈથુને વાપિ તથા વૈ ગુરુસન્નિધૌ

યાગે દાને બ્રહ્મયજ્ઞે દ્વિજો મૌનં સમાચરેત્ ।
દેવતા ઋષયઃ સર્વે પિશાચોરગરાક્ષસાઃ

ઇતો ગચ્છન્તુ ભૂતાનિ બહિર્ભૂમિં કરોમ્યહમ્ ।
ઇતિ સમ્પ્રાર્થ્ય પશ્ચાત્તુ કુર્યાચ્છૌચં યથાવિધિ

વાય્વગ્ની વિપ્રમાદિત્યમાપઃ પશ્યંસ્તથૈવ ગાઃ ।
ન કદાચન કુર્વીત વિણ્મૂત્રસ્ય વિસર્જનમ્

ઉદઙ્‌મુખો દિવા કુર્યાદ્‌રાત્રૌ ચેદ્દક્ષિણામુખઃ ।
તત આચ્છાદ્ય વિણ્મૂત્રં લોષ્ઠપર્ણતૃણાદિભિઃ

ગૃહીતલિઙ્‌ગ ઉત્થાય સ ગચ્છેદ્વારિસન્નિધૌ ।
પાત્રે જલં ગહીત્વા તુ ગચ્છેદન્યત્ર ચૈવ હિ

ગૃહીત્વા મૃત્તિકાં કૂલાચ્છ્વેતાં બ્રાહ્મણસત્તમઃ ।
રક્તાં પીતાં તથા કૃષ્ણાં ગૃહ્ણીયુશ્ચાન્યવર્ણકાઃ

અથવા યા યત્ર દેશે સૈવ ગ્રાહ્યા દ્વિજોત્તમૈઃ ।
અન્તર્જલાદ્દેવગૃહાદ્વલ્મીકાન્મૂષકોત્કરાત્

કૃતશૌચાવશિષ્ટાચ્ચ ન ગ્રાહ્યાઃ પઞ્ચમૃત્તિકાઃ ।
મૂત્રાત્તુ દ્વિગુણં શૌચે મૈથુને ત્રિગુણં સ્મૃતમ્

એકા લિઙ્‌ગે કરે તિસ્ર ઉભયોર્મૃદ્દ્વયં સ્મૃતમ્ ।
મૂત્રશૌચં સમાખ્યાતં શૌચે તદ્‌ દ્વિગુણં સ્મૃતમ્

વિટ્શૌચે લિઙ્‌ગદેશે તુ પ્રદદ્યાન્મૃત્તિકાદ્વયમ્ ।
પઞ્ચાપાને દશૈકસ્મિન્નુભયોઃ સપ્ત મૃત્તિકાઃ

વામપાદં પુરસ્કૃત્ય પશ્ચાદ્દક્ષિણમેવ ચ ।
પ્રત્યેકં ચ ચતુર્વારં મૃત્તિકાં લેપયેત્સુધીઃ

એવં શૌચં ગૃહસ્થસ્ય દ્વિગુણં બ્રહ્મચારિણઃ ।
ત્રિગુણં વાનપ્રસ્થસ્ય યતીનાં ચ ચતુર્ગુણમ્

આર્દ્રામલકમાના તુ મૃત્તિકા શૌચકર્મણિ ।
પ્રત્યેકં તુ સદા ગ્રાહ્યા નાતો ન્યૂના કદાચન

એતદ્દિવા સ્યાદ્વિટ્શૌચં તદર્ધં નિશિ કીર્તિતમ્ ।
આતુરસ્ય તદર્ધં તુ માર્ગસ્થસ્ય તદર્ધકમ્

સ્ત્રીશૂદ્રાણામશક્તાનાં બાલાનાં શૌચકર્મણિ ।
યથા ગન્ધક્ષયઃ સ્યાત્તુ તથા કુર્યાદસંખ્યકમ્

ગન્ધલેપક્ષયો યાવત્તાવચ્છૌચં વિધીયતે ।
સર્વેષામેવ વર્ણાનામિત્યાહ ભગવાન્મનુઃ

વામહસ્તેન શૌચં તુ કુર્યાદ્વૈ દક્ષિણેન ન ।
નાભેરધો વામહસ્તો નાભેરૂર્ધ્વં તુ દક્ષિણઃ

શૌચકર્મણિ વિજ્ઞેયો નાન્યથા દ્વિજપુઙ્‌ગવૈઃ ।
જલપાત્રં ન ગૃહ્ણીયાદ્વિણ્મૂત્રોત્સર્જને બુધઃ

ગૃહ્ણીયાદ્યદિ મોહેન પ્રાયશ્ચિત્તં ચરેત્તતઃ ।
મોહાદ્વાપ્યથવાઽઽલસ્યાન્ન કુર્યાચ્છૌચમાત્મનઃ

જલાહારસ્ત્રિરાત્રઃ સ્યાત્તતો જાપાચ્ચ શુધ્યતિ ।
દેશકાલદ્રવ્યશક્તિસ્વોપપત્તીશ્ચ સર્વશઃ

જ્ઞાત્વા શૌચં પ્રકર્તવ્યમાલસ્યં નાત્ર ધારયેત્ ।
પુરીષોત્સર્જને કુર્યાદ્‌ ગણ્ડૂષાન્દ્વાદશૈવ તુ

ચતુરો મૂત્રવિક્ષેપે નાતો ન્યૂનાન્કદાચન ।
અધોમુખં નરઃ કૃત્વા ત્યજેત્તં વામતઃ શનૈઃ

આચમ્ય ચ તતઃ કુર્યાદ્દન્તધાવનમાદરાત્ ।
કણ્ટકિક્ષીરવૃક્ષોત્થં દ્વાદશાઙ્‌ગુલમવ્રણમ્

કનિષ્ઠિકાગ્રવત્સ્થૂલં પૂર્વાર્ધે કૃતકૂર્ચકમ્ ।
કરઞ્જોદુમ્બરૌ ચૂતઃ કદમ્બો લોધ્રચમ્પકૌ ।
બદરીતિ દ્રુમાશ્ચેતિ પ્રોક્તા દન્તપ્રધાવને

અન્નાદ્યાય વ્યૂહધ્વંસે સોમો રાજાયમાગમત્ ।
સ મે મુખં પ્રક્ષાલ્ય તેજસા ચ ભગેન ચ

આયુર્બલં યશો વર્ચઃ પ્રજાઃ પશુવસૂનિ ચ ।
બ્રહ્મપ્રજ્ઞાં ચ મેધાં ચ ત્વન્નો દેહિ વનસ્પતે

અભાવે દન્તકાષ્ઠસ્ય પ્રતિષિદ્ધદિનેષુ ચ ।
અપાં દ્વાદશગણ્ડૂષૈર્વિદધ્યાદ્દન્તધાવનમ્

રવેર્દિને યઃ કુરુતે પ્રાણી દન્તસ્ય ધાવનમ્ ।
સવિતા ભક્ષિતસ્તેન સ્વકુલં તેન ઘાતિતમ્

પ્રતિપદ્દર્શષષ્ઠીષુ નવમ્યેકાદશીરવૌ ।
દન્તાનાં કાષ્ઠસંયોગાદ્દહત્યાસપ્તમં કુલમ્

કૃત્વાલં પાદશૌચં હ્યમલમથ જલં
ત્રિઃપિબેદ્‌ દ્વિર્વિમૃજ્ય
તર્જન્યાઙ્‌ગુષ્ઠવત્યા સજલમભિમૃશે-
ન્નાસિકારન્ધ્રયુગ્મમ્ ।
અઙ્‌ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં નયનયુગયુતં
કર્ણયુગ્મં કનિષ્ઠા-
ઙ્‌ગુષ્ઠાભ્યાં નાભિદેશે હૃદયમથ તલે-
નાઙ્‌ગુલીભિઃ શિરાંસિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
એકાદશસ્કન્ધે શૌચવિધિવર્ણનં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ