દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.1

મનુકૃતં દેવીસ્તવનમ્
નારદ ઉવાચ
ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ નારાયણ સનાતન ।
આખ્યાતં પરમાશ્ચર્યં દેવીચારિત્રમુત્તમમ્

પ્રાદુર્ભાવઃ પરો માતુઃ કાર્યાર્થમસુરદ્રુહામ્ ।
અધિકારાપ્તિરુક્તાત્ર દેવીપૂર્ણકૃપાવશાત્

અધુના શ્રોતુમિચ્છામિ યેન પ્રીણાતિ સર્વદા ।
સ્વભક્તાન્પરિપુષ્ણાતિ તમાચારં વદ પ્રભો

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
શૃણુ નારદ તત્ત્વજ્ઞ સદાચારવિધિક્રમમ્ ।
યદનુષ્ઠાનમાત્રેણ દેવી પ્રીણાતિ સર્વદા

પ્રાતરુત્થાય કર્તવ્યં યદ્‌ દ્વિજેન દિને દિને ।
તદહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ દ્વિજાનામુપકારકમ્

ઉદયાસ્તમયં યાવદ્‌ દ્વિજઃ સત્કર્મકૃદ્‍ભવેત્ ।
નિત્યનૈમિત્તિકૈર્યુક્તઃ કામ્યૈશ્ચાન્યૈરગર્હિતૈઃ

આત્મનશ્ચ સહાયાર્થં પિતા માતા ન તિષ્ઠતિ ।
ન પુત્રદારા ન જ્ઞાતિર્ધર્મસ્તિષ્ઠતિ કેવલમ્

તસ્માદ્ધર્મં સહાયાર્થં નિત્યં સઞ્ચિનુ સાધનૈઃ ।
ધર્મેણૈવ સહાયાત્તુ તમસ્તરતિ દુસ્તરમ્

આચારઃ પ્રથમો ધર્મઃ શ્રુત્યુક્તઃ સ્માર્ત એવ ચ ।
તસ્માદસ્મિન્સમાયુક્તો નિત્યં સ્યાદાત્મનો દ્વિજઃ

આચારાલ્લભતે ચાયુરાચારાલ્લભતે પ્રજાઃ ।
આચારાદન્નમક્ષય્યમાચારો હન્તિ પાતકમ્

આચારઃ પરમો ધર્મો નૃણાં કલ્યાણકારકઃ ।
ઇહ લોકે સુખી ભૂત્વા પરત્ર લભતે સુખમ્

અજ્ઞાનાન્ધજનાનાં તુ મોહિતૈર્ભ્રામિતાત્મનામ્ ।
ધર્મરૂપો મહાદીપો મુક્તિમાર્ગપ્રદર્શકઃ

આચારાત્પ્રાપ્યતે શ્રૈષ્ઠ્યમાચારાત્કર્મ લભ્યતે ।
કર્મણો જાયતે જ્ઞાનમિતિ વાક્યં મનોઃ સ્મૃતમ્

સર્વધર્મવરિષ્ઠોઽયમાચારઃ પરમં તપઃ ।
તદેવ જ્ઞાનમુદ્દિષ્ટં તેન સર્વં પ્રસાધ્યતે

યસ્ત્વાચારવિહીનોઽત્ર વર્તતે દ્વિજસત્તમઃ ।
સ શૂદ્રવદ્‌ બહિષ્કાર્યો યથા શૂદ્રસ્તથૈવ સઃ

આચારો દ્વિવિધઃ પ્રોક્તઃ શાસ્ત્રીયો લૌકિકસ્તથા ।
ઉભાવપિ પ્રકર્તવ્યૌ ન ત્યાજ્યૌ શુભમિચ્છતા

ગ્રામધર્મા જાતિધર્મા દેશધર્માઃ કુલોદ્‍ભવાઃ ।
પરિગ્રાહ્યા નૃભિઃ સર્વૈર્નૈવ તાઁલ્લઙ્‌ઘયેન્મુને

દુરાચારો હિ પુરુષો લોકે ભવતિ નિન્દિતઃ ।
દુઃખભાગી ચ સતતં વ્યાધિના વ્યાપ્ત એવ ચ

પરિત્યજેદર્થકામૌ યૌ સ્યાતાં ધર્મવર્જિતૌ ।
ધર્મમપ્યસુખોદર્કં લોકવિદ્વિષ્ટમેવ ચ

નારદ ઉવાચ
બહુત્વાદિહ શાસ્ત્રાણાં નિશ્ચયઃ સ્યાત્કથં મુને ।
કિયત્પ્રમાણં તદ્‌ બ્રૂહિ ધર્મમાર્ગવિનિર્ણયે

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
શ્રુતિસ્મૃતી ઉભે નેત્રે પુરાણં હૃદયં સ્મૃતમ્ ।
એતત્ત્રયોક્ત એવ સ્યાદ્ધર્મો નાન્યત્ર કુત્રચિત્

વિરોધો યત્ર તુ ભવેત્ત્રયાણાં ચ પરસ્પરમ્ ।
શ્રુતિસ્તત્ર પ્રમાણં સ્યાદ્‌ દ્વયોર્દ્વૈધે સ્મૃતિર્વરા

શ્રુતિદ્વૈધં ભવેદ્યત્ર તત્ર ધર્માવુભૌ સ્મૃતૌ ।
સ્મૃતિદ્વૈધં તુ યત્ર સ્યાદ્વિષયઃ કલ્પ્યતાં પૃથક્

પુરાણેષુ ક્વચિચ્ચૈવ તન્ત્રદૃષ્ટં યથાતથમ્ ।
ધર્મં વદન્તિ તં ધર્મં ગૃહ્ણીયાન્ન કથઞ્ચન

વેદાવિરોધિ ચેત્તન્ત્રં તત્પ્રમાણં ન સંશયઃ ।
પ્રત્યક્ષશ્રુતિરુદ્ધં યત્તત્પ્રમાણં ભવેન્ન ચ

સર્વથા વેદ એવાસૌ ધર્મમાર્ગપ્રમાણકઃ ।
તેનાવિરુદ્ધં યત્કિઞ્ચિત્તત્પ્રમાણં ન ચાન્યથા

યો વેદધર્મમુજ્ઝિત્ય વર્તતેઽન્યપ્રમાણતઃ ।
કુણ્ડાનિ તસ્ય શિક્ષાર્થં યમલોકે વસન્તિ હિ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્‍નેન વેદોક્તં ધર્મમાશ્રયેત્ ।
સ્મૃતિઃ પુરાણમન્યદ્વા તન્ત્રં વા શાસ્ત્રમેવ ચ

તન્મૂલત્વે પ્રમાણં સ્યાન્નાન્યથા તુ કદાચન ।
યે કુશાસ્ત્રાભિયોગેન વર્તયન્તીહ માનવાન્

અધોમુખોર્ધ્વપાદાસ્તે યાસ્યન્તિ નરકાર્ણવમ્ ।
કામાચારાઃ પાશુપતાસ્તથા વૈ લિઙ્‌ગધારિણઃ

તપ્તમુદ્રાઙ્‌કિતા યે ચ વૈખાનસમતાનુગાઃ ।
તે સર્વે નિરયં યાન્તિ વેદમાર્ગબહિષ્કૃતાઃ

વેદોક્તમેવ સદ્ધર્મં તસ્માત્કુર્યાન્નરઃ સદા ।
ઉત્થાયોત્થાય બોદ્ધવ્યં કિં મયાદ્ય કૃતં કૃતમ્

દત્તં વા દાપિતં વાપિ વાક્યેનાપિ ચ ભાષિતમ્ ।
ઉપપાપેષુ સર્વેષુ પાતકેષુ મહત્સ્વપિ

અવાપ્ય રજનીયામં બ્રહ્મધ્યાનં સમાચરેત્ ।
ઊરુસ્થોત્તાનચરણઃ સવ્યે ચોરૌ તથોત્તરમ્

ઉત્તાનં કિઞ્ચિદુત્તાનં મુખમવષ્ટભ્ય ચોરસા ।
નિમીલિતાક્ષઃ સત્ત્વસ્થો દન્તૈર્દન્તાન્ન સંસ્પૃશેત્

તાલુસ્થાચલજિહ્વશ્ચ સંવૃતાસ્યઃ સુનિશ્ચલઃ ।
સન્નિરુદ્ધેન્દ્રિયગ્રામો નાતિનિમ્નસ્થિતાસનઃ

દ્વિગુણં ત્રિગુણં વાપિ પ્રાણાયામમુપક્રમેત્ ।
તતો ધ્યેયઃ સ્થિતો યોઽસૌ હૃદયે દીપવત્પ્રભુઃ

ધારયેત્તત્ર ચાત્માનં ધારણાં ધારયેદ્‌બુધઃ ।
સધૂમશ્ચ વિધૂમશ્ચ સગર્ભશ્ચાપ્યગર્ભકઃ

સલક્ષ્યશ્ચાપ્યલક્ષ્યશ્ચ પ્રાણાયામસ્તુ ષડ્‌વિધઃ ।
પ્રાણાયામસમો યોગઃ પ્રાણાયામ ઇતીરિતઃ

પ્રાણાયામ ઇતિ પ્રોક્તો રેચપૂરકકુમ્ભકૈઃ ।
વર્ણત્રયાત્મકા હ્યેતે રેચપૂરકકુમ્ભકાઃ

સ એવ પ્રણવઃ પ્રોક્તઃ પ્રાણાયામશ્ચ તન્મયઃ ।
ઇડયા વાયુમારોપ્ય પૂરયિત્વોદરે સ્થિતમ્

શનૈઃ ષોડશમાત્રાભિરન્યયા તં વિરેચયેત્ ।
એવં સધૂમઃ પ્રાણાનામાયામઃ કથિતો મુને

આધારેલિઙ્‌ગનાભિપ્રકટિતહૃદયે તાલુમૂલે લલાટે
દ્વે પત્રે ષોડશારે દ્વિદશદશદલદ્વાદશાર્ધે ચતુષ્કે ।
વાસાન્તે બાલમધ્યે ડફકતસહિતે કણ્ઠદેશે સ્વરાણાં
હંક્ષંતત્ત્વાર્થયુક્તં સકલદલગતં વર્ણરૂપં નમામિ

અરુણકમલસંસ્થા તદ્‌રજઃપુઞ્જવર્ણા
હરનિયમિતચિહ્ના પદ્મતન્તુસ્વરૂપા ।
રવિહુતવહરાકાનાયકાસ્યસ્તનાઢ્યા
સકૃદપિ યદિ ચિત્તે સંવસેત્સ્યાત્સ ભુક્તઃ

સ્થિતિઃ સૈવ ગતિર્યાત્રા મતિશ્ચિન્તા સ્તુતિર્વચઃ ।
અહં સર્વાત્મકો દેવઃ સ્તુતિઃ સર્વં ત્વદર્ચનમ્

અહં દેવી ન ચાન્યોઽસ્મિ બ્રહ્મૈવાહં ન શોકભાક્ ।
સચ્ચિદાનન્દરૂપોઽહં સ્વાત્માનમિતિ ચિન્તયેત્

પ્રકાશમાનાં પ્રથમે પ્રયાણે
પ્રતિપ્રયાણેઽપ્યમૃતાયમાનામ્ ।
અન્તઃપદવ્યામનુસઞ્ચરન્તી-
માનન્દરૂપામબલાં પ્રપદ્યે

તતો નિજબ્રહ્મરન્ધ્રે ધ્યાયેત્તં ગુરુમીશ્વરમ્ ।
ઉપચારૈર્માનસૈશ્ચ પૂજયેત્તુ યથાવિધિ

સ્તુવીતાનેન મન્ત્રેણ સાધકો નિયતાત્મવાન્ ।
ગુરુર્બ્રહ્મા ગુરુર્વિષ્ણુર્ગુરુર્દેવો મહેશ્વરઃ ।
ગુરુરેવ પરં બ્રહ્મ તસ્મૈ શ્રીગુરવે નમઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
એકાદશસ્કન્ધે મનુકૃતં દેવીસ્તવનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ॥