દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.14

વિભૂતિધારણમાહાત્મ્યવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
ભસ્મદિગ્ધશરીરાય યો દદાતિ ધનં મુદા ।
તસ્ય સર્વાણિ પાપાનિ વિનશ્યન્તિ ન સંશયઃ

શ્રુતયઃ સ્મૃતયઃ સર્વાઃ પુરાણાન્યખિલાન્યપિ ।
વદન્તિ ભૂતિમાહામ્યં તત્તસ્માદ્ધારયેદ્‌દ્વિજઃ

સિતેન ભસ્મના કુર્યાત્ત્રિસન્ધ્યં યસ્ત્રિપુણ્ડ્રકમ્ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ શિવલોકે મહીયતે

યોગી સર્વાઙ્‌ગકં સ્તાનમાપાદતલમસ્તકમ્ ।
ત્રિસન્ધ્યમાચરેન્નિત્યમાશુ યોગમવાપ્નુયાત્

ભસ્મસ્નાનેન પુરુષઃ કુલસ્યોદ્ધારકો ભવેત્ ।
ભસ્મસ્નાનં જલસ્નાનાદસંખ્યેયગુણાન્વિતમ્

સર્વતીર્થેષુ યત્પુણ્યં સર્વતીર્થેષુ યત્ફલમ્ ।
તત્ફલં લભતે સર્વં ભસ્મસ્નાનાન્ન સંશયઃ

મહાપાતકયુક્તો વા યુક્તો વાપ્યુપપાતકૈઃ ।
ભસ્મસ્નાનેન તત્સર્વં દહત્યગ્નિરિવેન્ધનમ્

ભસ્મસ્નાનાત્પરં સ્નાનં પવિત્રં નૈવ વિદ્યતે ।
એવમુક્તં શિવેનાદૌ તદા સ્નાતઃ સ્વયં શિવઃ

તદાપ્રભૃતિ બ્રહ્માદ્યા મુનયશ્ચ શિવાર્થિનઃ ।
સર્વકર્મસુ યત્‍નેન ભસ્મસ્નાનં પ્રચક્રિરે

તસ્માદેતચ્છિરઃસ્નાનમાગ્નેયં યઃ સમાચરેત્ ।
અનેનૈવ શરીરેણ સ હિ રુદ્રો ન સંશયઃ

યે ભસ્મધારિણં દૃષ્ટ્વા પરિતૃપ્તા ભવન્તિ તે ।
દેવાસુરમુનીન્દ્રૈશ્ચ પૂજ્યા નિત્યં ન સંશયઃ

ભસ્મસઞ્છન્નસર્વાઙ્‌ગં દૃષ્ટ્વોત્તિષ્ઠતિ યઃ પુમાન્ ।
તં દૃષ્ટ્વા દેવરાજોઽપિ દણ્ડવત્પ્રણમિષ્યતિ

અભક્ષ્યભક્ષણં યેષાં ભસ્મધારણપૂર્વકમ્ ।
તેષાં તદ્‍ભક્ષ્યમેવ સ્યાન્મુને નાત્ર વિચારણા

યઃ સ્નાતિ ભસ્મના નિત્યં જલે સ્નાત્વા તતઃ પરમ્ ।
બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થો વા વાનપ્રસ્થોઽઽથવાદરાત્

સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ।
આગ્નેયં ભસ્મના સ્નાનં યતીનાં ચ વિશિષ્યતે

આર્દ્રસ્નાનાદ્વરં ભસ્મસ્નાનમાર્દ્રવધો ધ્રુવઃ ।
આર્દ્રં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાત્પ્રકૃતિં બન્ધનં વિદુઃ

પ્રકૃતેસ્તુ પ્રહાણાય ભસ્મના સ્નાનમિષ્યતે ।
ભસ્મના સદૃશં બ્રહ્યન્નાસ્તિ લોકત્રયેષ્વપિ

રક્ષાર્થં મઙ્‌ગલાર્થં ચ પવિત્રાર્થં પુરા સુરૈઃ ।
ભસ્મ દૃષ્ટ્વા મુને પૂર્વં દત્તં દેવ્યૈ પ્રિયેણ તુ

તસ્માદેતચ્છિરઃસ્નાનમાગ્નેયં યઃ સમાચરેત્ ।
ભવપાશૈર્વિનિર્મુક્તઃ શિવલોકે મહીયતે

જ્વરરક્ષઃપિશાચાશ્ચ પૂતનાકુષ્ઠગુલ્મકાઃ ।
ભગન્દરાણિ સર્વાણિ ચાશીતિર્વાતરોગકાઃ

ચતુઃષષ્ટિઃ પિત્તરોગાઃ શ્લેષ્મા સપ્તત્રિપઞ્ચકાઃ ।
વ્યાઘ્રચૌરભયં ચૈવાપ્યન્યે દુષ્ટગ્રહા અપિ

ભસ્મસ્નાનેન નશ્યન્તિ સિંહેનૈવ યથા ગજાઃ ।
શુદ્ધશીતજલેનૈવ ભસ્મના ચ ત્રિપુણ્ડ્રકમ્

યો ધારયેત્પરં બ્રહ્મ સ પ્રાપ્નોતિ ન સંશયઃ ।
(ભસ્મના ચ ત્રિપુણ્ડ્રં ચ યઃ કોઽપિ ધારયેત્પરમ્ ।
સ બ્રહ્મલોકમાપ્નોતિ મુક્તપાપો ન સંશયઃ ॥)
યથાવિધિ લલાટે વૈ વહ્નિવીર્યપ્રધારણાત્

નાશયેલ્લિખિતાં યામીં લલાટસ્થાં લિપિં ધ્રુવમ્ ।
કણ્ઠોપરિકૃતં પાપં નાશયેત્તત્પ્રધારણાત્

કણ્ઠે ચ ધારણાત્કણ્ઠભોગાદિકૃતપાતકમ્ ।
બાહ્વોર્બાહુકૃતં પાપં વક્ષસા મનસા કૃતમ્

નાભ્યાં શિશ્નકૃતં પાપં ગુદે ગુદકૃતં હરેત્ ।
પાર્શ્વયોર્ધારણાદ્‌બ્રહ્મન્ પરસ્ત્ર્યાલિઙ્‌ગનાદિકમ્

તદ્‍ભસ્મધારણં શસ્તં સર્વત્રૈવ ત્રિલિઙ્‌ગકમ્ ।
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનાં ત્રય્યગ્નીનાં ચ ધારણમ્

ગુણલોકત્રયાણાં ચ ધારણં તેન વૈ કૃતમ્ ।
ભસ્મચ્છન્નો દ્વિજો વિદ્વાન્મહાપાતકસમ્ભવૈઃ

દોષૈર્વિયુજ્યતે સદ્યો મુચ્યતે ચ ન સંશયઃ ।
ભસ્મનિષ્ઠસ્ય દહ્યન્તે દોષા ભસ્માગ્નિસઙ્‌ગમાત્

ભસ્મસ્નાનવિશુદ્ધાત્મા આત્મનિષ્ઠ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
ભસ્મના દિગ્ધસર્વાઙ્‌ગો ભસ્મદીપ્તત્રિપુણ્ડ્રકઃ

ભસ્મશાયી ચ પુરુષો ભસ્મનિષ્ઠ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
ભૂતપ્રેતપિશાચાદ્યા રોગાશ્ચાતીવ દુઃસહાઃ

ભસ્મનિષ્ઠસ્ય સાન્નિધ્યાદ્વિદ્રવન્તિ ન સંશયઃ ।
ભાસનાદ્‍ભસિતં પ્રોક્તં ભસ્મ કલ્મષભક્ષણાત્

ભૂતિર્ભૂતિકરી પુંસાં રક્ષા રક્ષાકરી પુરા ।
ત્રિપુણ્ડ્રધારિણં દૃષ્ટ્વા ભૂતપ્રેતપુરઃસરાઃ

ભીતાઃ પ્રકમ્પિતાઃ શીઘ્રં નશ્યન્ત્યેવ ન સંશયઃ ।
સ્મરણાદેવ રુદ્રસ્ય યથા પાપં પ્રણશ્યતિ

અપ્યકાર્યસહસ્રાણિ કૃત્વા યઃ સ્નાતિ ભસ્મના ।
તત્સર્વં દહતે ભસ્મ યથાગ્નિસ્તેજસા વનમ્

કૃત્વાપિ ચાતુલં પાપં મૃત્યુકાલેઽપિ યો દ્વિજઃ ।
ભસ્મસ્નાયી ભવેત્કશ્ચિત્ક્ષિપ્રં પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ભસ્મસ્નાનાદ્ધિ શુદ્ધાત્મા જિતક્રોધો જિતેન્દ્રિયઃ ।
મત્સમીપં સમાગમ્ય ન સ ભૂયોઽભિવર્તતે

વનસ્પતિગતે સોમે ભસ્મોદ્ધૂલિતવિગ્રહઃ ।
અર્ચિતં શઙ્‌કરં દૃષ્ટ્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

આયુષ્કામોઽથવા વિદ્વાન્ભૂતિકામોઽથવા નરઃ ।
નિત્યં વૈ ધારયેદ્‍ભસ્મ મોક્ષકામી ચ વૈ દ્વિજઃ

ત્રિપુણ્ડ્રં પરમં પુણ્યં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાત્મકમ્ ।
યે ઘોરા રાક્ષસાઃ પ્રેતા યે ચાન્યે ક્ષુદ્રજન્તવઃ

ત્રિપુણ્ડ્રધારણં દૃષ્ટ્વા પલાયન્તે ન સંશયઃ ।
કૃત્વા શૌચાદિકં કર્મ સ્નાત્વા તુ વિમલે જલે

ભસ્મનોદ્ધૂલનં કાર્યમાપાદતલમસ્તકમ્ ।
કેવલં વારુણં સ્નાનં દેહે બાહ્યમલાપહમ્

વિભૂતિસ્તાનમનઘં બાહ્યાન્તરમલાપહમ્ ।
ત્યક્ત્વાપિ વારુણં સ્નાનં તત્પરઃ સ્યાન્ન સંશયઃ

કૃતમપ્યકૃતં સત્યં ભસ્મસ્નાનં વિના મુને ।
ભસ્મસ્નાનં શ્રુતિપ્રોક્તમાગ્નેયં સ્નાનમુચ્યતે

અન્તર્બહિશ્ચ સંશુદ્ધં શિવપૂજાફલં લભેત્ ।
યદ્‌બાહ્યમલમાત્રસ્ય નાશકં સ્તાનમસ્તિ તત્

તન્નાશયતિ તીવ્રેણ પ્રાણિબાહ્યાન્તરં મલમ્ ।
કૃત્વાપિ કોટિશો નિત્યં વારુણં સ્નાનમાદરાત્

ન ભવત્યેવ પૂતાત્મા ભસ્મસ્નાનં વિના મુને ।
યદ્‍ભસ્મસ્નાનમાહામ્યં તદ્વેદો વેદ તત્ત્વતઃ

યદ્વા વેદ મહાદેવઃ સર્વદેવશિખામણિઃ ।
ભસ્મસ્નાનમકૃત્વૈવ યઃ કુર્યાત્કર્મ વૈદિકમ્

સ તત્કર્મકલાર્ધાર્ધમપિ નાપ્નોતિ વસ્તુતઃ ।
યઃ કરિષ્યતિ યત્‍નેન ભસ્મસ્નાનં યથાવિધિ

સ એવૈકઃ સર્વકર્મસ્વધિકારી શ્રુતિશ્રુતઃ ।
પાવનં પાવનાનાં ચ ભસ્મસ્નાનં શ્રુતિશ્રુતમ્

ન કરિષ્યતિ યો મોહાત્સ મહાપાતકી ભવેત્ ।
અનન્તૈર્વારુણૈઃ સ્નાનૈર્યત્પુણ્યં પ્રાપ્યતે દ્વિજૈઃ

તતોઽનન્તગુણં પુણ્યં ભસ્મસ્નાનાદવાપ્યતે ।
કાલત્રયેઽપિ કર્તવ્યં ભસ્મસ્નાનં પ્રયત્‍નતઃ

ભસ્મસ્નાનં સ્મૃતં શ્રૌતં તત્ત્યાગી પતિતો ભવેત્ ।
મૂત્રાદ્યુત્સર્જનાન્તે તુ ભસ્મસ્નાનં પ્રયત્‍નતઃ

કર્તવ્યમન્યથા પૂતા ન ભવિષ્યન્તિ માનવાઃ ।
વિધિવત્કૃતશૌચોઽપિ ભસ્મસ્નાનં વિના દ્વિજઃ

ન ભવિષ્યતિ પૂતાત્મા નાધિકાર્યપિ કર્મણિ ।
અપાનવાયુનિર્યાતે જૃમ્ભણે સ્કન્દને ક્ષુતે

શ્લેષ્મોદ્‌ગારેઽપિ કર્તવ્યં ભસ્મસ્નાનં પ્રયત્‍નતઃ ।
શ્રીભસ્મસ્નાનમાહાત્મ્યસ્યૈકદેશોઽત્ર વર્ણિતઃ

પુનશ્ચ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ ભસ્મસ્નાનોત્થિતં ફલમ્ ।
સાવધાનેન મનસા શ્રોતવ્યં મુનિપુઙ્‌ગવ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં એકાદશસ્કન્ધે
વિભૂતિધારણમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ