દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.12

ભસ્મધારણમાહામ્યવર્ણનમ્
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
દેવર્ષે શૃણુ તત્સર્વં ભસ્મોદ્ધૂલનજં ફલમ્ ।
સરહસ્યવિધાનં ચ સર્વકામફલપ્રદમ્

કપિલાયાઃ શકૃત્સ્વચ્છં ગૃહીત્વા ગગનેઽપતત્ ।
ન ક્લિન્નં નાપિ કઠિનં ન દુર્ગન્ધં ન ચોષિતમ્

ઉપર્યધઃ પરિત્યજ્ય ગહ્ણીયાત્પતિતં યદિ ।
પિણ્ડીકૃત્ય શિવાગ્ન્યાદૌ તત્ક્ષિપેન્મૂલમન્ત્રિતમ્

આદાય વાસસાઽઽચ્છાદ્ય ભસ્માધાને વિનિક્ષિપેત્ ।
સુકૃતે સુદૃઢે શુદ્ધે ક્ષાલિતે પ્રોક્ષિતે શુભે

વિન્યસ્ય મન્ત્રી મન્ત્રેણ પાત્રે ભસ્મ વિનિક્ષિપેત્ ।
તૈજસં દારવં ચાથ મૃણ્મયં ચૈલમેવ ચ

અન્યદ્વા શોભનં શુદ્ધં ભસ્માધારં પ્રકલ્પયેત્ ।
ક્ષૌમે ચૈવાતિશુદ્ધે વા ધનવદ્‍ભસ્મ નિક્ષિપેત્

પ્રસ્થિતો ભસ્મ ગૃહ્ણીયાત્સ્વયં ચાનુચરોઽપિ વા ।
ન ચાયુક્તકરે દદ્યાન્ન ચાશુચિતલે ક્ષિપેત્

ન સંસ્પૃશેત્તુ નીચાઙ્‌ગૈર્ન ક્ષિપેન્ન ચ લઙ્‌ઘયેત્ ।
તસ્માદ્‍ભસિતમાદાય વિનિયુઞ્જીત મન્ત્રિતમ્

વિભૂતિધારણવિધિઃ સ્મૃતિપ્રોક્તો મયેરિતઃ ।
યદીયાચરણેનૈવ શિવતુલ્યો ન સંશયઃ

શૈવૈઃ સમ્પાદિતં ભસ્મ વૈદિકૈઃ શિવસન્નિધૌ ।
ભક્ત્યા પરમયા ગ્રાહ્યં પ્રાર્થયિત્વા તુ પૂજયેત્

તન્ત્રોક્તવર્ત્મના સિદ્ધં ભસ્મ તાન્ત્રિકપૂજકૈઃ ।
યત્રકુત્રાપિ દત્તં ચેત્તદ્‌ગ્રાહ્યં નૈવ વૈદિકૈઃ

શૂદ્રૈઃ કાપાલિકૈર્વાથ પાખણ્ડૈરપરૈસ્તુ તત્ ।
ત્રિપુણ્ડ્રં ધારયેદ્‍ભક્ત્યા મનસાપિ ન લઙ્‌ઘયેત્

શ્રુત્યા વિધીયતે યસ્માત્તત્ત્યાગી પતિતો ભવેત્ ।
ત્રિપુણ્ડ્રધારણં ભક્ત્યા તથા દેહાવગુણ્ઠનમ્

દ્વિજઃ કુર્યાદ્ધિ મન્ત્રેણ તત્ત્યાગી પતિતો ભવેત્ ।
ઉદ્ધૂલનં ત્રિપુણ્ડ્રં ચ ભક્ત્યા નૈવાચરન્તિ યે

તેષાં નાસ્તિ વિનિર્મોક્ષઃ સંસારાજ્જન્મકોટિભિઃ ।
યેન ભસ્મોક્તમાર્ગેણ ધૃતં ન મુનિપુઙ્‌ગવ

તસ્ય વિદ્ધિ મુને જન્મ નિષ્કલં સૌકરં યથા ।
યેષાં વપુર્મનુષ્યાણાં ત્રિપુણ્ડ્રેણ વિના સ્થિતમ્

શ્મશાનસદૃશં તત્સ્યાન્ન પ્રેક્ષ્યં પુણ્યકૃજ્જનૈઃ ।
ધિગ્ભસ્મરહિતં ભાલં ધિગ્ગ્રામમશિવાલયમ્

ધિગનીશાર્ચનં જન્મ ધિગ્વિદ્યામશિવાશ્રયામ્ ।
ત્રિપુણ્ડ્રં યે વિનિન્દન્તિ નિન્દન્તિ શિવમેવ તે

ધારયન્તિ ચ યે ભક્ત્યા ધારયન્તિ તમેવ તે ।
યથા કૃશાનુરહિતો ભૂધરો ન વિરાજતે

અશેષસાધનેઽપ્યેવં ભસ્મહીનં શિવાર્ચનમ્ ।
ઉદ્ધૂલનં ત્રિપુણ્ડ્રં ચ શ્રદ્ધયા નાચરન્તિ યે

તૈઃ પૂર્વાચરિતં સર્વં વિપરીતં ભવેદપિ ।
ભસ્મના વેદમન્ત્રેણ ત્રિપુણ્ડ્રસ્ય ચ ધારણમ્

વિના વેદોચિતાચારં સ્માર્તસ્યાનર્થકારણમ્ ।
કૃતં સ્યાદકૃતં તેન શ્રુતમપ્યશ્રુતં ભવેત્

અધીતમનધીતં ચ ત્રિપુણ્ડ્રં યો ન ધારયેત્ ।
વૃથા વેદા વૃથા યજ્ઞા વૃથા દાનં વૃથા તપઃ

વૃથા વ્રતોપવાસેન ત્રિપુણ્ડ્રં યો ન ધારયેત્ ।
ભસ્મધારણકં ત્યક્ત્વા મુક્તિમિચ્છતિ યઃ પુમાન્

વિષપાનેન નિત્યત્વં કુરુતે હ્યાત્મનો હિ સઃ ।
સ્રષ્ટા સૃષ્ટિચ્છલેનાહ ત્રિપુણ્ડ્રસ્ય ચ ધારણમ્

સસર્જ સ લલાટં હિ તિર્યગૂર્ધ્વં ન વર્તુલમ્ ।
તિર્યગ્રેખાઃ પ્રદૃશ્યન્તે લલાટે સર્વદેહિનામ્

તથાપિ માનવા મૂર્ખા ન કુર્વન્તિ ત્રિપુણ્ડ્રકમ્ ।
ન તદ્ધ્યાનં ન તન્મોક્ષં ન તજ્જ્ઞાનં ન તત્તપઃ

વિના તિર્યક્ત્રિપુણ્ડ્રં ચ વિપ્રેણ યદનુષ્ઠિતમ્ ।
વેદસ્યાધ્યયને શૂદ્રો નાધિકારી યથા ભવેત્

ત્રિપુણ્ડ્રેણ વિના વિપ્રો નાધિકારી શિવાર્ચને ।
પ્રાઙ્‌મુખશ્ચરણૌ હસ્તૌ પ્રક્ષાલ્યાચમ્ય પૂર્વવત્

પ્રાણાનાયમ્ય સઙ્‌કલ્પ્ય ભસ્મસ્નાનં સમાચરેત્ ।
આદાય ભસિતં શુદ્ધમગ્નિહોત્રસમુદ્‍ભવમ્

ઈશાનેન તુ મન્ત્રેણ સ્વમૂર્ધનિ વિનિક્ષિપેત્ ।
તત આદાય તદ્‍ભસ્મ મુખે ચ પુરુષેણ તુ

અઘોરાખ્યેણ હૃદયે ગુહ્યે વામાહ્વયેન ચ ।
સદ્યોજાતાભિધાનેન ભસ્મ પાદદ્વયે ક્ષિપેત્

સર્વાઙ્‌ગં પ્રણવેનૈવ મન્ત્રેણોદ્ધૂલનં તતઃ ।
એતદાગ્નેયકં સ્નાનમુદિતં પરમર્ષિભિઃ

સર્વકર્મસમૃદ્ધ્યર્થં કુર્યાદાદાવિદં બુધઃ ।
તતઃ પ્રક્ષાલ્ય હસ્તાદીનુપસ્પૃશ્ય યથાવિધિ

તિર્યક્ત્રિપુણ્ડ્રં વિધિના લલાટે હૃદયે ગલે ।
પઞ્ચભિર્બ્રહ્મભિર્વાપિ કૃતેન ભસિતેન ચ

ઘૃતમેતત્ત્રિપુણ્ડ્રં સ્યાત્સર્વકર્મસુ પાવનમ્ ।
શૂદ્રૈરન્ત્યજહસ્તસ્થં ન ધાર્યં ભસ્મ ચ ક્વચિત્

ભસ્મના સાગ્નિહોત્રેણ લિપ્તઃ કર્મ સમાચરેત્ ।
અન્યથા સર્વકર્માણિ ન ફલન્તિ કદાચન

સત્યં શૌચં જપો હોમસ્તીર્થં દેવાદિપૂજનમ્ ।
તસ્ય વ્યર્થમિદં સર્વં યસ્ત્રિપુણ્ડ્રં ન ધારયેત્

ત્રિપુણ્ડ્રધૃગ્વિપ્રવરો યો રુદ્રાક્ષધરઃ શુચિઃ ।
સ હન્તિ રોગદુરિતવ્યાધિદુર્ભિક્ષતસ્કરાન્

સમાપ્નોતિ પરં બ્રહ્મ યતો નાવર્તતે પુનઃ ।
સ પઙ્‌ક્તિપાવનઃ શ્રાદ્ધે પૂજ્યો વિપ્રૈઃ સુરૈરપિ

શ્રાદ્ધે યજ્ઞે જપે હોમે વૈશ્વદેવે સુરાર્ચને ।
ધૃતત્રિપુણ્ડ્રઃ પૂતાત્મા મૃત્યું જયતિ માનવઃ ।
ભસ્મધારણમાહાત્મ્યં ભૂયોઽપિ કથયામિ તે

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં એકાદશસ્કન્ધે
ભસ્મધારણમાહામ્યવર્ણનં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ