દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.11

ત્રિવિધભસ્મમાહાત્મ્યવર્ણનમ્
નારદ ઉવાચ
ત્રિવિધત્વં કથં ચાસ્ય ભસ્મનઃ પરિકીર્તિતમ્ ।
એતત્કથય મે દેવ મહત્કૌતૂહલં મમ

શ્રીનારાયણ ઉવાચ
ત્રિવિધત્વં પ્રવક્ષ્યામિ દેવર્ષે ભસ્મનઃ શૃણુ ।
મહાપાપક્ષયકરં મહાકીર્તિકરં પરમ્

ગોમયં યોનિસમ્બદ્ધં તદ્ધસ્તેનૈવ ગૃહ્યતે ।
બ્રાહ્મૈર્મન્ત્રૈસ્તુ સન્દગ્ધં તચ્છાન્તિકૃદિહોચ્યતે

સાવધાનસ્તુ ગૃહ્ણીયાન્નરો વૈ ગોમયં તુ યત્ ।
અન્તરિક્ષે ગૃહીત્વા તત્ષડઙ્‌ગેન દહેદતઃ

પૌષ્ટિકં તત્સમાખ્યાતં કામદં ચ તતઃ શૃણુ ।
પ્રાસાદેન દહેદેતત્કામદં ભસ્મ કીર્તિતમ્

પ્રાતરુત્થાય દેવર્ષે ભસ્મવ્રતપરઃ શુચિઃ ।
ગવાં ગોષ્ઠેષુ ગત્વા તુ નમસ્કૃત્ય તુ ગોકુલમ્

ગવાં વર્ણાનુરૂપાણાં ગૃહ્ણીયાદ્‌ગોમયં શુભમ્ ।
બ્રાહ્મણસ્ય ચ ગૌઃ શ્વેતા રક્તા ગૌઃ ક્ષત્રિયસ્ય ચ

પીતવર્ણા તુ વૈશ્યસ્ય કૃષ્ણા શૂદ્રસ્ય કથ્યતે ।
પૌર્ણમાસ્યામમાવાસ્યામષ્ટમ્યાં વા વિશુદ્ધધીઃ

પ્રાસાદેન તુ મન્ત્રેણ ગૃહીત્વા ગોમયં શુભમ્ ।
હૃદયેન તુ મન્ત્રેણ પિણ્ડીકૃત્ય તુ ગોમયમ્

રવિરશ્મિસુસન્તપ્તં શુચૌ દેશે મનોહરે ।
તુષેણ વા બુસૈર્વાપિ પ્રાસાદેન તુ નિક્ષિપેત્

અરણ્યુદ્‍ભવમગ્નિં વા શ્રોત્રિયાગારજં તુ વા ।
તદગ્નૌ વિન્યસેત્તં ચ શિવબીજેન મન્ત્રતઃ

ગૃહ્ણીયાદથ તત્રાગ્નિકુણ્ડાદ્‍ભસ્મ વિચક્ષણઃ ।
નવપાત્રં સમાદાય પ્રાસાદેન તુ નિક્ષિપેત્

કેતકી પાટલી તદ્વદુશીરં ચન્દનં તથા ।
નાનાસુગન્ધિદ્રવ્યાણિ કાશ્મીરપ્રભૃતીનિ ચ

નિક્ષિપેત્તત્ર પાત્રે તુ સદ્યોમન્ત્રેણ શુદ્ધધીઃ ।
જલસ્નાનં પુરા કૃત્વા ભસ્મસ્નાનમતઃ પરમ્

જલસ્નાને ત્વશક્તશ્ચ ભસ્મસ્નાનં સમાચરેત્ ।
પ્રક્ષાલ્ય પાદૌ હસ્તૌ ચ શિરશ્ચેશાનમન્ત્રતઃ

સમુદ્ધૂલ્ય તતઃ પશ્ચાદાનનં તત્પુરુષેણ તુ ।
અઘોરેણ તુ હૃદયં નાભિં વામેન તત્પરમ્

સદ્યોમન્ત્રેણ સર્વાઙ્‌ગં સમૂદ્ધૂલ્ય વિચક્ષણઃ ।
પૂર્વવસ્ત્રં પરિત્યજ્ય શુદ્ધવસ્ત્રં પરિગ્રહેત્

પ્રક્ષાલ્ય પાદૌ હસ્તૌ ચ પશ્ચાદાચમનં ચરેત્ ।
ભસ્મનોદ્ધૂલનાભાવે ત્રિપુણ્ડ્રં તુ વિધીયતે

મધ્યાહ્નાત્પ્રાગ્જલૈર્યુક્તં પરતો જલવર્જિતમ્ ।
તર્જન્યનામિકામધ્યૈસ્ત્રિપુણ્ડ્રં ચ સમાચરેત્

મૂર્ધ્નિ ચૈવ લલાટે ચ કર્ણે કણ્ઠે તથૈવ ચ ।
હૃદયે ચૈવ બાહ્વોશ્ચ ન્યાસસ્થાનં હિ ચોચ્યતે

પઞ્ચાઙ્‌ગુલૈર્ન્યસેન્મૂર્ધ્નિ પ્રાસાદેન તુ મન્ત્રતઃ ।
ત્ર્યઙ્‌ગુલૈર્વિન્યસેદ્‍ભાલે શિરોમન્ત્રેણ દેશિકઃ

સદ્યેન દક્ષિણે કર્ણે વામદેવેન વામતઃ ।
અઘોરેણ તુ કણ્ઠે ચ મધ્યાઙ્ગુલ્યા સ્પૃશેદ્‌બુધઃ

હૃદયં હૃદયેનૈવ ત્રિભિરઙ્‌ગુલિભિઃ સ્પૃશેત્ ।
વિન્યસેદ્દક્ષિણે બાહૌ શિખામન્ત્રેણ દેશિકઃ

વામબાહૌ ન્યસેદ્ધીમાન્કવચેન ત્રિયઙ્‌ગુલૈઃ ।
મધ્યેન સંસ્પૃશેન્નાભ્યામીશાન ઇતિ મન્ત્રતઃ

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનાસ્તિસ્રો રેખા ઇતિ સ્મૃતાઃ ।
આદ્યો બ્રહ્મા તતો વિષ્ણુસ્તદૂર્ધ્વં તુ મહેશ્વરઃ

એકાઙ્‌ગુલેન ન્યસ્તં યદીશ્વરસ્તત્ર દેવતા ।
શિરોમધ્યે ત્વયં બ્રહ્મા ઈશ્વરસ્તુ લલાટકે

કર્ણયોરશ્વિનૌ દેવૌ ગણેશસ્તુ ગલે તથા ।
ક્ષત્રિયશ્ચ તથા વૈશ્યઃ શૂદ્રશ્ચોદ્ધૂલનં ત્યજેત્

સર્વેષામન્ત્યજાતીનાં મન્ત્રેણ રહિતં ભવેત્ ।
(અદીક્ષિતં મનુષ્યાણામપિ મન્ત્રં વિના ભવેત્)

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં એકાદશસ્કન્ધે
ત્રિવિધભસ્મમાહાત્મ્યવર્ણનં નામકાદશોઽધ્યાયઃ