દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 10.12

દેવીચરિત્રસહિતં સાવર્ણિમનુવૃતાન્તવર્ણનમ્
મુનિરુવાચ
મહિષીગર્ભસમ્ભૂતો મહાબલપરાક્રમઃ ।
દેવાન્સર્વાન્પરાજિત્ય મહિષોઽભૂજ્જગત્પ્રભુઃ ॥ ૧
સર્વેષાં લોકપાલાનામધિકારાન્મહાસુરઃ ।
બલાનિર્જિત્ય બુભુજે ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યમદ્‌ભુતમ્

તતઃ પરાજિતાઃ સર્વે દેવાઃ સ્વર્ગપરિચ્યુતાઃ ।
બ્રહ્માણં ચ પુરસ્કૃત્ય તે જગ્મુર્લોકમુત્તમમ્

યત્રોત્તમૌ દેવદેવૌ સંસ્થિતૌ શઙ્‌કરાચ્યુતૌ ।
વૃત્તાન્તં કથયામાસુર્મહિષસ્ય દુરાત્મનઃ

દેવાનાં ચૈવ સર્વેષાં સ્થાનાનિ તરસાસુરઃ ।
વિનિર્જિત્ય સ્વયં ભુઙ્‌ક્તે બલવીર્યમદોદ્ધતઃ

મહિષાસુરનામાસૌ દુષ્ટદૈત્યોઽમરેશ્વરૌ ।
વધોપાયશ્ચ તસ્યાશુ ચિન્ત્યતામસુરાર્દનૌ

એવં શ્રુત્વા સ ભગવાન્દેવાનામાર્તિયુગ્વચઃ ।
ચકાર કોપં સુબહું તથા શઙ્‌કરપદ્મજૌ

એવં કોપયુતસ્યાસ્ય હરેરાસ્યાન્મહીપતે ।
તેજઃ પ્રાદુરભૂદ્દિવ્યં સહસ્રાર્કસમદ્યુતિ

અથાનુક્રમતસ્તેજઃ સર્વેષાં ત્રિદિવૌકસામ્ ।
શરીરાદુદ્‍ભવં પ્રાપ હર્ષયદ્‌વિબુધાધિપાન્

યદભૂચ્છમ્ભુજં તેજો મુખમસ્યોદપદ્યત ।
કેશા બભૂવુર્યામ્યેન વૈષ્ણવેન ચ બાહવઃ

સૌમ્યેન ચ સ્તનૌ જાતૌ માહેન્દ્રેણ ચ મધ્યમઃ ।
વારુણેન તતો ભૂપ જઙ્‌ઘોરૂ સમ્બભૂવતુઃ

નિતમ્બૌ તેજસા ભૂમેઃ પાદૌ બ્રાહ્મેણ તેજસા ।
પાદાઙ્‌ગુલ્યો ભાનવેન વાસવેન કરાઙ્‌ગુલી

કૌબેરેણ તથા નાસા દન્તાઃ સઞ્જજ્ઞિરે તદા ।
પ્રાજાપત્યેનોત્તમેન તેજસા વસુધાધિપ

પાવકેન ચ સઞ્જાતં લોચનત્રિતયં શુભમ્ ।
સાન્ધ્યેન તેજસા જાતે ભૃકુટ્યૌ તેજસાં નિધી

કર્ણૌ વાયવ્યતો જાતૌ તેજસો મનુજાધિપ ।
સર્વેષાં તેજસા દેવી જાતા મહિષમર્દિની

શૂલં દદૌ શિવો વિષ્ણુશ્ચક્રં શઙ્‌ખં ચ પાશભૃત્ ।
હુતાશનો દદૌ શક્તિં મારુતશ્ચાપસાયકૌ

વજ્રં મહેન્દ્રઃ પ્રદદૌ ઘણ્ટાં ચૈરાવતાદ્‌ ગજાત્ ।
કાલદણ્ડં યમો બ્રહ્મા ચાક્ષમાલાકમણ્ડલૂ

દિવાકરો રશ્મિમાલાં રોમકૂપેષુ સન્દદૌ ।
કાલઃ ખડ્ગં તથા ચર્મ નિર્મલં વસુધાધિપ

સમુદ્રો નિર્મલં હારમજરે ચામ્બરે નૃપ ।
ચૂડામણિં કુણ્ડલે ચ કટકાનિ તથાઙ્‌ગદે

અર્ધચન્દ્રં નિર્મલં ચ નૂપુરાણિ તથા દદૌ ।
ગ્રૈવેયકં ભૂષણં ચ તસ્યૈ દેવ્યૈ મુદાન્વિતઃ

વિશ્વકર્મા ચોર્મિકાશ્ચ દદૌ તસ્યૈ ધરાપતે ।
હિમવાન્વાહનં સિંહં રત્‍નાનિ વિવિધાનિ ચ

પાનપાત્રં સુરાપૂર્ણં દદૌ તસ્યૈ ધનાધિપઃ ।
શેષશ્ચ ભગવાન્દેવો નાગહારં દદૌ વિભુઃ

અન્યૈરશેષવિબુધૈર્માનિતા સા જગન્મયી ।
તાં તુષ્ટુવુર્મહાદેવીં દેવા મહિષપીડિતાઃ

નાનાસ્તોત્રૈર્મહેશાનીં જગદુદ્‍ભવકારિણીમ્ ।
તેષાં નિશમ્ય દેવેશી સ્તોત્રં વિબુધપૂજિતા

મહિષસ્ય વધાર્થાય મહાનાદં ચકાર હ ।
તેન નાદેન મહિષશ્ચકિતોઽભૂદ્ધરાપતે

આસસાદ જગદ્ધાત્રીં સર્વસૈન્યસમાવૃતઃ ।
તતઃ સ યુયુધે દેવ્યા મહિષાખ્યો મહાસુરઃ

શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્બહુધા ક્ષિપ્તૈઃ પૂરયન્નમ્બરાન્તરમ્ ।
ચિક્ષુરો ગ્રામણીઃ સેનાપતિર્દુર્ધરદુર્મુખૌ

બાષ્કલસ્તામ્રકશ્ચૈવ બિડાલવદનોઽપરઃ ।
એતૈશ્ચાન્યૈરસંખ્યાતૈઃ સંગ્રામાન્તકસન્નિભૈઃ

યોધૈઃ પરિવૃતો વીરો મહિષો દાનવોત્તમઃ ।
તતઃ સા કોપતામ્રાક્ષી દેવી લોકવિમોહિની

જઘાન યોધાન્સમરે દેવી મહિષમાશ્રિતાન્ ।
તતસ્તેષુ હતેષ્વેવ સ દૈત્યો રોષમૂર્ચ્છિતઃ

આસસાદ તદા દેવીં તૂર્ણં માયાવિશારદઃ ।
રૂપાન્તરાણિ સમ્ભેજે માયયા દાનવેશ્વરઃ

તાનિ તાન્યસ્ય રૂપાણિ નાશયામાસ સા તદા ।
તતોઽન્તે માહિષં રૂપં બિભ્રાણમમરાર્દનમ્

પાશેન બદ્ધ્વા સુદૃઢં છિત્ત્વા ખડ્ગેન તચ્છિરઃ ।
પાતયામાસ મહિષં દેવી દેવગણાન્તકમ્

હાહાકૃતં તતઃ શેષં સૈન્યં ભગ્નં દિશો દશ ।
તુષ્ટુવુર્દેવદેવેશીં સર્વે દેવાઃ પ્રમોદિતાઃ

એવં લક્ષ્મીઃ સમુત્પન્ના મહિષાસુરમર્દિની ।
રાજઞ્છૃણુ સરસ્વત્યાઃ પ્રાદુર્ભાવો યથાભવત્

એકદા શુમ્ભનામાસીદ્દૈત્યો મદબલોત્કટઃ ।
નિશુમ્ભશ્ચાપિ તદ્‍ભ્રાતા મહાબલપરાક્રમઃ

તેન સમ્પીડિતા દેવાઃ સર્વે ભ્રષ્ટશ્રિયો નૃપ ।
હિમવન્તમથાસાદ્ય દેવીં તુષ્ટુવુરાદરાત્

દેવા ઊચુઃ
જય દેવેશિ ભક્તાનામાર્તિનાશનકોવિદે ।
દાનવાન્તકરૂપે ત્વમજરામરણેઽનઘે

દેવેશિ ભક્તિસુલભે મહાબલપરાક્રમે ।
વિષ્ણુશઙ્‌કરબ્રહ્માદિસ્વરૂપેઽનન્તવિક્રમે

સૃષ્ટિસ્થિતિકરે નાશકારિકે કાન્તિદાયિનિ ।
મહાતાણ્ડવસુપ્રીતે મોદદાયિનિ માધવિ

પ્રસીદ દેવદેવેશિ પ્રસીદ કરુણાનિધે ।
નિશુમ્ભશુમ્ભસમ્ભૂતભયાપારામ્બુવારિધે

ઉદ્ધરાસ્માન્ પ્રપન્નાર્તિનાશિકે શરણાગતાન્ ।
એવં સંસ્તુવતાં તેષાં ત્રિદશાનાં ધરાપતે

પ્રસન્ના ગિરિજા પ્રાહ બ્રૂત સ્તવનકારણમ્ ।
એતસ્મિન્નન્તરે યસ્યાઃ કોશરૂપાત્સમુત્થિતા

કૌશિકી સા જગત્પૂજ્યા દેવાન્પ્રીત્યેદમબ્રવીત્।
પ્રસન્નાહં સુરશ્રેષ્ઠાઃ સ્તવેનોત્તમરૂપિણી

વ્રિયતાં વર ઇત્યુક્તે દેવાઃ સંવવ્રિરે વરમ્ ।
શુમ્ભનામાવરો ભ્રાતા નિશુમ્ભસ્તસ્ય વિશ્રુતઃ

ત્રૈલોક્યમોજસાક્રાન્તં દૈત્યેન બલશાલિના ।
તદ્વધશ્ચિન્ત્યતાં દેવિ દુરાત્મા દાનવેશ્વરઃ

બાધતે સતતં દેવિ તિરસ્કૃત્ય નિજૌજસા ।
દેવ્યુવાચ
દેવશત્રું પાતયિષ્યે નિશુમ્ભં શુમ્ભમેવ ચ

સ્વસ્થાસ્તિષ્ઠત ભદ્રં વઃ કણ્ટકં નાશયામિ વઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા દેવદેવેશી દેવાન્સેન્દ્રાન્દયામયી

જગામાદર્શનં સદ્યો મિષતાં ત્રિદિવૌકસામ્ ।
દેવાઃ સમાગતા હૃષ્ટાઃ સુવર્ણાદ્રિગુહાં શુભામ્

ચણ્ડમુણ્ડૌ પશ્યતઃસ્મ ભૃત્યૌ શુમ્ભનિશુમ્ભયોઃ ।
દૃષ્ટ્વા તાં ચારુસર્વાઙ્‌ગીં દેવીં લોકવિમોહિનીમ્

કથયામાસતૂ રાજ્ઞે ભૃત્યૌ તૌ ચણ્ડમુણ્ડકૌ ।
દેવ સર્વાસુરશ્રેષ્ઠ રત્‍નભોગાર્હ માનદ

અપૂર્વા કામિની દૃષ્ટા ચાવાભ્યાં રિપુમર્દન ।
તસ્યાઃ સંભોગયોગ્યત્વમસ્ત્યેવ તવ સામ્પ્રતમ્

તાં સમાનય ચાર્વઙ્‌ગીં ભુઙ્ક્ષ્વ સૌખ્યસમન્વિતઃ ।
તાદૃશી નાસુરી નારી ન ગન્ધર્વી ન દાનવી

ન માનવી નાપિ દેવી યાદૃશી સા મનોહરા ।
એવં ભૃત્યવચઃ શ્રુત્વા શુમ્ભઃ પરબલાર્દનઃ

દૂતં સમ્મેષયામાસ સુગ્રીવં નામ દાનવમ્ ।
સ દૂતસ્ત્વરિતં ગત્વા દેવ્યાઃ સવિધમાદરાત્

વૃત્તાન્તં કથયામાસ દેવ્યૈ શુમ્ભસ્ય યદ્વચઃ ।
દેવિ શુમ્ભાસુરો નામ ત્રૈલોક્યવિજયી પ્રભુઃ

સર્વેષાં રત્‍નવસ્તૂનાં ભોક્તા માન્યો દિવૌકસામ્ ।
તદુક્તં શૃણુ મે દેવિ રત્‍નભોક્તાહમવ્યયઃ

ત્વં ચાપિ રત્‍નભૂતાસિ ભજ માં ચારુલોચને ।
સર્વેષુ યાનિ રત્‍નાનિ દેવાસુરનરેષુ ચ

તાનિ મય્યેવ સુભગે ભજ માં કામજૈ રસૈઃ ।
દેવ્યુવાચ
સત્યં વદસિ હે દૂત દૈત્યરાજપ્રિયઙ્‌કરમ્

પ્રતિજ્ઞા યા મયા પૂર્વં કૃતા સાપ્યનૃતા કથમ્ ।
ભવેત્તાં શૃણુ મે દૂત યા પ્રતિજ્ઞા મયા કૃતા

યો મે દર્પં વિધુનુતે યો મે બલમપોહતિ ।
યો મે પ્રતિબલો ભૂયાત્સ એવ મમ ભોગભાક્

તત એનાં પ્રતિજ્ઞાં મે સત્યાં કૃત્વાસુરેશ્વરઃ ।
ગૃહ્ણાતુ પાણિં તરસા તસ્યાશક્યં કિમત્ર હિ

તસ્માદ્‌ ગચ્છ મહાદૂત સ્વામિનં બ્રૂહિ ચાદૃતઃ ।
પ્રતિજ્ઞાં ચાપિ મે સત્યાં વિધાસ્યતિ બલાધિકઃ

એવં વાક્યં મહાદેવ્યાઃ સમાકર્ણ્ય સ દાનવઃ ।
કથયામાસ શુમ્ભાય દેવ્યા વૃત્તાન્તમાદિતઃ

તદાપ્રિયં દૂતવાક્યં શુમ્ભઃ શ્રુત્વા મહાબલઃ ।
કોપમાહારયામાસ મહાન્તં દનુજાધિપઃ

તતો ધૂમ્રાક્ષનામાનં દૈત્યં દૈત્યપતિઃ પ્રભુઃ ।
આદિદેશ શૃણુ વચો ધૂમ્રાક્ષ મમ ચાદૃતઃ

તાં દુષ્ટાં કેશપાશેષુ હત્વાપ્યાનીયતાં મમ ।
સમીપમવિલમ્બેન શીઘ્રં ગચ્છસ્વ મે પુરઃ

ઇત્યાદેશં સમાસાદ્ય દૈત્યેશો ધૂમ્રલોચનઃ ।
ષષ્ટ્યાસુરાણાં સહિતઃ સહસ્રાણાં મહાબલઃ

તુહિનાચલમાસાદ્ય દેવ્યાઃ સવિધમેવ સઃ ।
ઉચ્ચૈર્દેવીં જગાદાશુ ભજ દૈત્યપતિં શુભે

શુમ્ભં નામ મહાવીર્યં સર્વભોગાનવાપ્નુહિ ।
નોચેત્કેશાન્ગૃહીત્વા ત્વાં નેષ્યે દૈત્યપતિં પ્રતિ

ઇત્યુક્તા સા તતો દેવી દૈત્યેન ત્રિદશારિણા ।
ઉવાચ દૈત્ય યદ્‌ બ્રૂષે તત્સત્યં તે મહાબલ

રાજા શુમ્ભાસુરસ્ત્વં ચ કિં કરિષ્યસિ તદ્વદ ।
ઇત્યુક્તો દૈત્યપોઽધાવત્તૂર્ણં શસ્ત્રસમન્વિતઃ

ભસ્મસાત્તં ચકારાશુ હુઙ્‌કારેણ મહેશ્વરી ।
તતઃ સૈન્યં વાહનેન દેવ્યા ભગ્નં મહીપતે

દિશો દશાભજચ્છીઘ્રં હાહાભૂતમચેતનમ્ ।
તદ્‌વૃત્તાન્તં સમાશ્રુત્ય સ શુમ્ભો દૈત્યરાડ્ વિભુઃ

ચુકોપ ચ મહાકોપાદ્‌ ભ્રુકુટીકુટિલાનનઃ ।
તતઃ કોપપરીતાત્મા દૈત્યરાજઃ પ્રતાપવાન્

ચણ્ડં મુણ્ડં રક્તબીજં ક્રમતઃ પ્રૈષયદ્વિભુઃ ।
તે ચ ગત્વા ત્રયો દૈત્યા વિક્રાન્તા બહુવિક્રમાઃ

દેવીં ગ્રહીતુમારબ્ધયત્‍નાસ્તે હ્યભવન્બલાત્ ।
તાનાપતત એવાસૌ જગદ્ધાત્રી મદોત્કટા

શૂલં ગહીત્વા વેગેન પાતયામાસ ભૂતલે ।
સસૈન્યાન્નિહતાઞ્છ્રુત્વા દૈત્યાંસ્ત્રીન્દાનવેશ્વરૌ

શુમ્ભશ્ચૈવ નિશુમ્ભશ્ચ સમાજગ્મતુરોજસા ।
નિશુમ્ભશ્ચૈવ શુમ્ભશ્ચ કૃત્વા યુદ્ધં મહોત્કટમ્

દેવ્યાશ્ચ વશગૌ જાતૌ નિહતૌ ચ તયાસુરૌ ।
ઇતિ દૈત્યવરં શુમ્ભં ઘાતયિત્વા જગન્મયી

વિબુધૈઃ સંસ્તુતા તદ્વત્સાક્ષાદ્વાગીશ્વરી પરા ।
એવં તે વર્ણિતો રાજન્ પ્રાદુર્ભાવોઽતિરમ્યકઃ

કાલ્યાશ્ચૈવ મહાલક્ષ્યાઃ સરસ્વત્યાઃ ક્રમેણ ચ ।
પરા પરેશ્વરી દેવી જગત્સર્ગં કરોતિ ચ

પાલનં ચૈવ સંહારં સૈવ દેવી દધાતિ હિ ।
તાં સમાશ્રય દેવેશીં જગન્મોહનિવારિણીમ્

મહામાયાં પૂજ્યતમાં સા કાર્યં તે વિધાસ્યતિ ।
શ્રીનારાયણ ઉવાચ
ઇતિ રાજા વચઃ શ્રુત્વા મુનેઃ પરમશોભનમ્

દેવીં જગામ શરણં સર્વકામફલપ્રદામ્ ।
નિરાહારો યતાત્મા ચ તન્મનાશ્ચ સમાહિતઃ

દેવીમૂર્તિં મૃણ્મયીં ચ પૂજયામાસ ભક્તિતઃ ।
પૂજનાન્તે બલિં તસ્યૈ નિજગાત્રાસૃજં દદત્

તદા પ્રસન્ના દેવેશી જગદ્યોનિઃ કૃપાવતી ।
પ્રાદુર્બભૂવ પુરતો વરં બ્રૂહીતિ ભાષિણી

સ રાજા નિજમોહસ્ય નાશનં જ્ઞાનમુત્તમમ્ ।
રાજ્યં નિષ્કણ્ટકં ચૈવ યાચતિ સ્મ મહેશ્વરીમ્

દેવ્યુવાચ
રાજન્નિષ્કણ્ટકં રાજ્યં જ્ઞાનં વૈ મોહનાશનમ્ ।
ભવિષ્યતિ મયા દત્તમસ્મિન્નેવ ભવે તવ

અન્યચ્ચ શૃણુ ભૂપાલ જન્માન્તરવિચેષ્ટિતમ્ ।
ભાનોર્જન્મ સમાસાદ્ય સાવર્ણિર્ભવિતા ભવાન્

તત્ર મન્વન્તરસ્યાપિ પતિત્વં બહુવિક્રમમ્ ।
સન્તતિં બહુલાં ચાપિ પ્રાપ્સ્યતે મદ્વરાદ્‍ભવાન્

એવં દત્ત્વા વરં દેવી જગામાદર્શનં તદા ।
સોઽપિ દેવ્યાઃ પ્રસાદેન જાતો મન્વન્તરાધિપઃ

એવં તે વર્ણિતં સાધો સાવર્ણેર્જન્મ કર્મ ચ ।
એતત્પઠંસ્તથા શૃણ્વન્દેવ્યનુગ્રહમાપ્નુયાત્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે
દેવીચરિત્રસહિતં સાવર્ણિમનુવૃતાન્તવર્ણનં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે
દેવીચરિત્રસહિતં સાવર્ણિમનુવૃતાન્તવર્ણનં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ