દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 1.9

હરિકૃતમધુકૈટભવધવર્ણનમ્
સૂત ઉવાચ
યદા વિનિર્ગતા નિદ્રા દેહાત્તસ્ય જગદ્‌ગુરોઃ ।
નેત્રાસ્યનાસિકાબાહુહૃદયેભ્યસ્તથોરસઃ

નિઃસૃત્ય ગગને તસ્થૌ તામસી શક્તિરુત્તમા ।
ઉદતિષ્ઠજ્જગન્નાથો જૃમ્ભમાણઃ પુનઃ પુનઃ

તદાપશ્યત્ સ્થિતં તત્ર ભયત્રસ્તં પ્રજાપતિમ્ ।
ઉવાચ ચ મહાતેજા મેઘગમ્ભીરયા ગિરા

વિષ્ણુરુવાચ
કિમાગતોઽસિ ભગવંસ્તપસ્ત્યક્ત્વાત્ર પદ્મજ ।
કસ્માચ્ચિન્તાતુરોઽસિ ત્વં ભયાકુલિતમાનસઃ

બ્રહ્મોવાચ
ત્વત્કર્ણમલજૌ દેવ દૈત્યૌ ચ મધુકૈટભૌ ।
હન્તું માં સમુપાયાતૌ ઘોરરૂપૌ મહાબલૌ

ભયાત્તયોઃ સમાયાતસ્ત્વત્સમીપં જગત્પતે ।
ત્રાહિ માં વાસુદેવાદ્ય ભયત્રસ્તં વિચેતનમ્

વિષ્ણુરુવાચ
તિષ્ઠાદ્ય નિર્ભયો જાતસ્તૌ હનિષ્યામ્યહં કિલ ।
યુદ્ધાયાજગ્મતુર્મૂઢૌ મત્સમીપં ગતાયુષૌ

સૂત ઉવાચ
એવં વદતિ દેવેશે દાનવૌ તૌ મહાબલૌ ।
વિચિન્વાનાવજં ચોભૌ સંપ્રાપ્તૌ મદગર્વિતૌ

નિરાધારૌ જલે તત્ર સંસ્થિતૌ વિગતજ્વરૌ ।
તાવૂચતુર્મદોન્મત્તૌ બ્રહ્માણં મુનિસત્તમાઃ

પલાયિત્વા સમાયાતઃ સન્નિધાવસ્ય કિં તતઃ ।
યુદ્ધં કુરુ હનિષ્યાવઃ પશ્યતોઽસ્યૈવ સન્નિધૌ

પશ્ચાદેનં હનિષ્યાવઃ સર્પભોગોપરિસ્થિતમ્ ।
ત્વમદ્ય કુરુ સંગ્રામં દાસોઽસ્મીતિ ચ વા વદ

સૂત ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં વિષ્ણુસ્તાવુવાચ જનાર્દનઃ ।
કુરુતં સમરં કામં મયા દાનવપુઙ્ગવૌ

હરિષ્યામિ મદં ચાહં યુવયોર્મત્તયોઃ કિલ ।
આગચ્છતં મહાભાગૌ શ્રદ્ધા ચેદ્વાં મહાબલૌ

સૂત ઉવાચ
શ્રુત્વા તદ્વચનં ચોભૌ ક્રોધવ્યાકુલલોચનૌ ।
નિરાધારૌ જલસ્થૌ ચ યુદ્ધોદ્યુક્તૌ બભૂવતુઃ

મધુશ્ચ કુપિતસ્તત્ર હરિણા સહ સંયુગમ્ ।
કર્તું પ્રચલિતસ્તૂર્ણં કૈટભસ્તુ તથા સ્થિતઃ

બાહુયુદ્ધં તયોરાસીન્મલ્લયોરિવ મત્તયોઃ ।
શ્રાન્તે મધૌ કૈટભસ્તુ સંગ્રામમકરોત્તદા

પુનર્મધુઃ કૈટભશ્ચ યુયુધાતે પુનઃ પુનઃ ।
બાહુયુદ્ધેન રાગાન્ધૌ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના

પ્રેક્ષકસ્તુ તદા બ્રહ્મા દેવી ચૈવાન્તરિક્ષગા ।
ન મમ્લતુસ્તદા તૌ તુ વિષ્ણુસ્તુ ગ્લાનિમાપ્તવાન્

પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ યદા જાતાનિ યુદ્ધ્યતા ।
હરિણા ચિન્તિતં તત્ર કારણં મરણે તયોઃ

પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ મયા યુદ્ધં કૃતં કિલ ।
ન શ્રાન્તૌ દાનવૌ ઘોરૌ શ્રાન્તોઽહં ચૈતદદ્‌ભુતમ્

ક્વ ગતં મે બલં શૌર્યં કસ્માચ્ચેમાવનામયૌ ।
કિમત્ર કારણં ચિન્ત્યં વિચાર્ય મનસા ત્વિહ

ઇતિ ચિન્તાપરં દૃષ્ટ્વા હરિં હર્ષપરાવુભૌ ।
ઊચતુસ્તૌ મદોન્મત્તૌ મેઘમમ્ભીરનિઃસ્વનૌ

તવ નોચેદ્‌બલં વિષ્ણો યદિ શ્રાન્તોઽસિ યુદ્ધતઃ ।
બ્રૂહિ દાસોઽસ્મિ વાં નૂનં કૃત્વા શિરસિ ચાઞ્જલિમ્

ન ચેદ્યુદ્ધં કુરુષ્વાદ્ય સમર્થોઽસિ મહામતે ।
હત્વા ત્વાં નિહનિષ્યાવઃ પુરુષં ચ ચતુર્મુખમ્

સૂત ઉવાચ
શ્રુત્વા તદ્‌ભાષિતં વિષ્ણુસ્તયોસ્તસ્મિન્મહોદધૌ ।
ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણં સામપૂર્વં મહામનાઃ

હરિરુવાચ
શ્રાન્તે ભીતે ત્યક્તશસ્ત્રે પતિતે બાલકે તથા ।
પ્રહરન્તિ ન વીરાસ્તે ધર્મ એષ સનાતનઃ

પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ કૃતં યુદ્ધં મયા ત્વિહ ।
એકોઽહં ભ્રાતરૌ વાં ચ બલિનૌ સદૃશૌ તથા

કૃતં વિશ્રમણં મધ્યે યુવાભ્યાં ચ પુનઃ પુનઃ ।
તથા વિશ્રમણં કૃત્વા યુધ્યેઽહં નાત્ર સંશયઃ

તિષ્ઠતં હિ યુવાં તાવદ્‌બલવન્તૌ મદોત્કટૌ ।
વિશ્રમ્યાહં કરિષ્યામિ યુદ્ધં વા ન્યાયમાર્ગતઃ

સૂત ઉવાચ
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય વિશ્રબ્ધૌ દાનવોત્તમૌ ।
સંસ્થિતૌ દૂરતસ્તત્ર સંગ્રામે કૃતનિશ્ચયૌ

અતિદૂરે ચ તૌ દૃષ્ટ્વા વાસુદેવશ્ચતુર્ભુજઃ ।
દધ્યૌ ચ મનસા તત્ર કારણં મરણે તયોઃ

ચિન્તનાજ્જ્ઞાનમુત્પન્નં દેવીદત્તવરાવુભૌ ।
કામં વાઞ્છિતમરણૌ ન મમ્લતુરતસ્ત્વિમૌ

વૃથા મયા કૃતં યુદ્ધં શ્રમોઽયં મે વૃથા ગતઃ ।
કરોમિ ચ કથં યુદ્ધમેવં જ્ઞાત્વા વિનિશ્ચયમ્

અકૃતે ચ તથા યુદ્ધે કથમેતૌ ગમિષ્યતઃ ।
વિનાશં દુઃખદૌ નિત્યં દાનવૌ વરદર્પિતૌ

ભગવત્યા વરો દત્તસ્તયા સોઽપિ ચ દુર્ઘટઃ ।
મરણં ચેચ્છયા કામં દુઃખિતોઽપિ ન વાઞ્છતિ

રોગગ્રસ્તોઽપિ દીનોઽપિ ન મુમૂર્ષતિ કશ્ચન ।
કથં ચેમૌ મદોન્મત્તૌ મર્તુકામૌ ભવિષ્યતઃ

નન્વદ્ય શરણં યામિ વિદ્યાં શક્તિં સુકામદામ્ ।
વિના તયા ન સિધ્યન્તિ કામાઃ સમ્યક્પ્રસન્નયા

એવં સઞ્ચિન્ત્યમાનસ્તુ ગગને સંસ્થિતાં શિવામ્ ।
અપશ્યદ્‌ભગવાન્વિષ્ણુર્યોગનિદ્રાં મનોહરામ્

કૃતાજ્જલિરમેયાત્મા તાં ચ તુષ્ટાવ યોગવિત્ ।
વિનાશાર્થં તયોસ્તત્ર વરદાં ભુવનેશ્વરીમ્

વિષ્ણુરુવાચ
નમો દેવિ મહામાયે સૃષ્ટિસંહારકારિણિ ।
અનાદિનિધને ચણ્ડિ ભુક્તિમુક્તિપ્રદે શિવે

ન તે રૂપં વિજાનામિ સગુણં નિર્ગુણં તથા ।
ચરિત્રાણિ કુતો દેવિ સંખ્યાતીતાનિ યાનિ તે

અનુભૂતો મયા તેઽદ્ય પ્રભાવશ્ચાતિદુર્ઘટઃ ।
યદહં નિદ્રયા લીનઃ સઞ્જાતોઽસ્મિ વિચેતનઃ

બ્રહ્મણા ચાતિયત્‍નેન બોધિતોઽપિ પુનઃ પુનઃ ।
ન પ્રબુદ્ધઃ સર્વથાહં સઙ્કોચિતષડિન્દ્રિયઃ

અચેતનત્વં સમ્પ્રાપ્તઃ પ્રભાવાત્તવ ચામ્બિકે ।
ત્વયા મુક્તઃ પ્રબુદ્ધોઽહં યુદ્ધં ચ બહુધા કૃતમ્

શ્રાન્તોઽહં ન ચ તૌ શ્રાન્તૌ ત્વયા દત્તવરૌ વરૌ ।
બ્રહ્માણં હન્તુમાયાતૌ દાનવૌ મદગર્વિતૌ

આહૂતૌ ચ મયા કામં દ્વન્દ્વયુદ્ધાય માનદે ।
કૃતં યુદ્ધં મહાઘોરં મયા તાભ્યાં મહાર્ણવે

મરણે વરદાનં તે તતો જ્ઞાતં મહાદ્‌ભુતમ્ ।
જ્ઞાત્વાહં શરણં પ્રાપ્તસ્ત્વામદ્ય શરણપ્રદામ્

સાહાય્યં કુરુ મે માતઃ ખિન્નોઽહં યુદ્ધકર્મણા ।
દૃપ્તૌ તૌ વરદાનેન તવ દેવાર્તિનાશને

હન્તું મામુદ્યતૌ પાપૌ કિં કરોમિ ક્વ યામિ ચ ।
ઇત્યુક્તા સા તદા દેવી સ્મિતપૂર્વમુવાચ હ

પ્રણમન્તં જગન્નાથં વાસુદેવં સનાતનમ્ ।
દેવદેવ હરે વિષ્ણો કુરુ યુદ્ધં પુનઃ સ્વયમ્

વઞ્ચયિત્વા ત્વિમૌ શૂરૌ હન્તવ્યૌ ચ વિમોહિતૌ ।
મોહયિષ્યામ્યહં નૂનં દાનવૌ વક્રયા દૃશા

જહિ નારાયણાશુ ત્વં મમ માયાવિમોહિતૌ ।
સૂત ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં વિષ્ણુસ્તસ્યાઃ પ્રીતિરસાન્વિતમ્

સંગ્રામસ્થલમાસાદ્ય તસ્થૌ તત્ર મહાર્ણવે ।
તદાયાતૌ ચ તૌ વીરૌ યુદ્ધકામૌ મહાબલૌ

વીક્ષ્ય વિષ્ણું સ્થિતં તત્ર હર્ષયુક્તૌ બભૂવતુઃ ।
તિષ્ઠ તિષ્ઠ મહાકામ કુરુ યુદ્ધં ચતુર્ભુજ

દૈવાધીનૌ વિદિત્વાદ્ય નૂનં જયપરાજયૌ ।
સબલો જયમાપ્નોતિ દૈવાજ્જયતિ દુર્બલઃ

સર્વથૈવ ન કર્તવ્યૌ હર્ષશોકૌ મહાત્મના ।
પુરા વૈ બહવો દૈત્યા જિતા દાનવવૈરિણા

અધુના ચાવયોઃ સાર્ધં યુધ્યમાનઃ પરાજિતઃ ।
સૂત ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા તૌ મહાબાહૂ યુદ્ધાય સમુપસ્થિતૌ

વીક્ષ્ય વિષ્ણુર્જઘાનાશુ મુષ્ટિનાદ્‌ભુતકર્મણા ।
તાવપ્યતિબલોન્મત્તૌ જધ્નતુર્મુષ્ટિના હરિમ્

એવં પરસ્પરં જાતં યુદ્ધં પરમદારુણમ્ ।
યુધ્યમાનૌ મહાવીર્યૌ દૃષ્ટ્વા નારાયણસ્તદા

અપશ્યત્સમ્મુખં દેવ્યાઃ કૃત્વા દીનાં દૃશં હરિઃ ।
સૂત ઉવાચ
તં વીક્ષ્ય તાદૃશં વિષ્ણું કરુણારસસંયુતમ્

જહાસાતીવ તામ્રાક્ષી વીક્ષમાણા તદાસુરૌ ।
તૌ જઘાન કટાક્ષૈશ્ચ કામબાણૈરિવાપરૈઃ

મન્દસ્મિતયુતૈઃ કામં પ્રેમભાવયુતૈરનુ ।
દૃષ્ટ્વા મુમુહતુઃ પાપૌ દેવ્યા વક્રવિલોકનમ્

વિશેષમિતિ મન્વાનૌ કામબાણાતિપીડિતૌ ।
વીક્ષમાણૌ સ્થિતૌ તત્ર તાં દેવીં વિશદપ્રભામ્

હરિણાપિ ચ તદ્‌દૃષ્ટં દેવ્યાસ્તત્ર ચિકીર્ષિતમ્ ।
મોહિતૌ તૌ પરિજ્ઞાય ભગવાન્કાર્યવિત્તમઃ

ઉવાચ તૌ હસન્ શ્લક્ષ્ણં મેઘગમ્ભીરયા ગિરા ।
વરં વરયતાં વીરૌ યુવયોર્યોઽભિવાચ્છિતઃ

દદામિ પરમપ્રીતો યુદ્ધેન યુવયોઃ કિલ ।
દાનવા બહવો દૃષ્ટા યુધ્યમાના મયા પુરા

યુવયોઃ સદૃશઃ કોઽપિ ન દૃષ્ટો ન ચ વૈ શ્રુતઃ ।
તસ્માત્તુષ્ટોઽસ્મિ કામં વૈ નિસ્તુલેન બલેન ચ

ભ્રાત્રોશ્ચ વાઞ્છિતં કામં પ્રયચ્છામિ મહાબલૌ ।
સૂત ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં વિષ્ણોઃ સાભિમાનૌ સ્મરાતુરૌ

વીક્ષમાણૌ મહામાયાં જગદાનન્દકારિણીમ્ ।
તમૂચતુશ્ચ કામાર્તૌ વિષ્ણું કમલલોચનૌ

હરે ન યાચકાવાવાં ત્વં કિં દાતુમિહેચ્છસિ ।
દદાવ તુલ્યં દેવેશ દાતારૌ નૌ ન યાચકૌ

પ્રાર્થય ત્વં હૃષીકેશ મનોઽભિલષિતં વરમ્ ।
તુષ્ટૌ સ્વસ્તવ યુદ્ધેન વાસુદેવાદ્‌ભુતેન ચ

તયોસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રત્યુવાચ જનાર્દનઃ ।
ભવેતામદ્ય મે તુષ્ટૌ મમ વધ્યાવુભાવપિ

સૂત ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં વિષ્ણોર્દાનવૌ ચાતિવિસ્મિતૌ ।
વઞ્ચિતાવિતિ મન્વાનૌ તસ્થતુઃ શોકસંયુતૌ

વિચાર્ય મનસા તૌ તુ દાનવૌ વિષ્ણુમૂચતુઃ ।
પ્રેક્ષ્ય સર્વં જલમયં ભૂમિં સ્થલવિવર્જિતામ્

હરે યોઽયં વરો દત્તસ્ત્વયા પૂર્વં જનાર્દન ।
સત્યવાગસિ દેવેશ દેહિ તં વાઞ્છિતં વરમ્

નિર્જલે વિપુલે દેશે હનસ્વ મધુસૂદન ।
વધ્યાવાવાં તુ ભવતઃ સત્યવાગ્ભવ માધવ

સ્મૃત્વા ચક્રં તદા વિષ્ણુસ્તાવુવાચ હસન્હરિઃ ।
હન્મ્યદ્ય વાં મહાભાગૌ નિર્જલે વિપુલે સ્થલે

ઇત્યુક્ત્યા દેવદેવેશ ઊરૂ કૃત્વાતિવિસ્તરૌ ।
દર્શયામાસ તૌ તત્ર નિર્જલં ચ જલોપરિ

નાસ્ત્યત્ર દાનવૌ વારિ શિરસી મુઞ્ચતામિહ ।
સત્યવાગહમદ્યૈવ ભવિષ્યામિ ચ વાં તથા

તદાકર્ણ્ય વચસ્તથ્યં વિચિન્ત્ય મનસા ચ તૌ ।
વર્ધયામાસતુર્દેહં યોજનાનાં સહસ્રકમ્

ભગવાન્દ્વિગુણં ચક્રે જઘનં વિસ્મિતૌ તદા ।
શીર્ષે સન્દધતાં તત્ર જઘને પરમાદ્‌ભુતે

રથાંગેન તદા છિન્ને વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ।
જઘનોપરિ વેગેન પ્રકૃષ્ટે શિરસી તયોઃ

ગતપ્રાણૌ તદા જાતૌ દાનવૌ મધુકૈટભૌ ।
સાગરઃ સકલો વ્યાપ્તસ્તદા વૈ મેદસા તયોઃ

મેદિનીતિ તતો જાતં નામ પૃથ્વ્યાઃ સમન્તતઃ ।
અભક્ષ્યા મૃત્તિકા તેન કારણેન મુનીશ્વરાઃ

ઇતિ વઃ કથિતં સર્વં યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ સુનિશ્ચિતમ્ ।
મહાવિદ્યા મહામાયા સેવનીયા સદા બુધૈઃ

આરાધ્યા પરમા શક્તિઃ સર્વૈરપિ સુરાસુરૈઃ ।
નાતઃ પરતરં કિઞ્ચિદધિકં ભુવનત્રયે

સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં વેદશાસ્ત્રાર્થનિર્ણયઃ ।
પૂજનીયા પરા શક્તિર્નિર્ગુણા સગુણાથવા

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
પ્રથમસ્કન્ધે હરિકૃતમધુકૈટભવધવર્ણનં નામ નવમોઽધ્યાયઃ