દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 1.8

આરાધ્યનિર્ણયવર્ણનમ્
ઋષય ઊચુઃ
સન્દેહોઽત્ર મહાભાગ કથાયાં તુ મહાદ્‌ભુતઃ ।
વેદશાસ્ત્રપુરાણૈશ્ચ નિશ્ચિતં તુ સદા બુધૈઃ

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ત્રયો દેવાઃ સનાતનાઃ ।
નાતઃ પરતરં કિઞ્ચિદ્‌બ્રહ્માણ્ડેઽસ્મિન્મહામતે

બ્રહ્મા સૃજતિ લોકાન્વૈ વિષ્ણુઃ પાત્યખિલં જગત્ ।
રુદ્રઃ સંહરતે કાલે ત્રય એતેઽત્ર કારણમ્

એકા મૂર્તિસ્ત્રયો દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ।
રજઃસત્ત્વતમોભિશ્ચ સંયુતાઃ કાર્યકારકાઃ

તેષાં મધ્યે હરિઃ શ્રેષ્ઠો માધવઃ પુરુષોત્તમઃ ।
આદિદેવો જગન્નાથઃ સમર્થઃ સર્વકર્મસુ

નાન્યઃ કોઽપિ સમર્થોઽસ્તિ વિષ્ણોરતુલતેજસઃ ।
સ કથં સ્વાપિતઃ સ્વામી વિવશો યોગમાયયા

ક્વ ગતં તસ્ય વિજ્ઞાનં જીવતશ્ચેષ્ટિતં કુતઃ ।
સન્દેહોઽયં મહાભાગ કથયસ્વ યથાશુભમ્

કા સા શક્તિઃ પુરા પ્રોક્તા યયા વિષ્ણુજિતઃ પ્રભુઃ ।
કુતો જાતા કથં શક્તા કા શક્તિર્વદ સુવ્રત

યસ્તુ સર્વેશ્વરો વિષ્ણુર્વાસુદેવો જગદ્‌ગુરુઃ ।
પરમાત્મા પરાનન્દઃ સચ્ચિદાનન્દવિગ્રહઃ

સર્વકૃત્સર્વભૃત્સ્રષ્ટા વિરજઃ સર્વગઃ શુચિઃ ।
સ કથં નિદ્રયા નીતઃ પરતન્ત્રઃ પરાત્પરઃ

એતદાશ્ચર્યભૂતો હિ સન્દેહો નઃ પરન્તપ ।
છિન્ધિ જ્ઞાનાસિના સૂત વ્યાસશિષ્ય મહામતે

સૂત ઉવાચ
કઃ સન્દેહં ભિનત્ત્યેનં ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ।
મુહ્યન્તિ મુનયઃ કામં બ્રહ્મપુત્રાઃ સનાતનાઃ

નારદઃ કપિલશ્ચૈવ પ્રશ્નેઽસ્મિન્મુનિસત્તમાઃ ।
કિં બ્રવીમિ મહાભાગા દુર્ઘટેઽસ્મિન્વિમર્શને

દેવેષુ વિષ્ણુઃ કથિતઃ સર્વગઃ સર્વપાલકઃ ।
યતો વિરાડિદં સર્વમુત્પન્નં સચરાચરમ્

તે સર્વે સમુપાસન્તે નત્વા દેવં પરાત્પરમ્ ।
નારાયણં હૃષીકેશં વાસુદેવં જનાર્દનમ્

તથા કેચિન્મહાદેવં શઙ્કરં શશિશેખરમ્ ।
ત્રિનેત્રં પઞ્ચવક્ત્રં ચ શૂલપાણિં વૃષધ્વજમ્

તથા વેદેષુ સર્વેષુ ગીતં નામ્ના ત્રિયમ્બકમ્ ।
કપર્દિનં પઞ્ચવક્ત્રં ગૌરીદેહાર્ધધારિણમ્

કૈલાસવાસનિરતં સર્વશક્તિસમન્વિતમ્ ।
ભૂતવૃન્દયુતં દેવં દક્ષયજ્ઞવિઘાતકમ્

તથા સૂર્યં વેદવિદઃ સાયંપ્રાતર્દિને દિને ।
મધ્યાહ્ને તુ મહાભાગાઃ સ્તુવન્તિ વિવિધૈઃ સ્તવૈઃ

તથા વેદેષુ સર્વેષુ સૂર્યોપાસનમુત્તમમ્ ।
પરમાત્મેતિ વિખ્યાતં નામ તસ્ય મહાત્મનઃ

અગ્નિઃ સર્વત્ર વેદેષુ સંસ્તુતો વેદવિત્તમૈઃ ।
ઇન્દ્રશ્ચાપિ ત્રિલોકેશો વરુણશ્ચ તથાપરઃ

યથા ગઙ્ગા પ્રવાહૈશ્ચ બહુભિઃ પરિવર્તતે ।
તથૈવ સર્વદેવેષુ વિષ્ણુઃ પ્રોક્તો મહર્ષિભિઃ

ત્રીણ્યેવ હિ પ્રમાણાનિ પઠિતાનિ સુપણ્ડિતૈઃ ।
પ્રત્યક્ષં ચાનુમાનં ચ શાબ્દં ચૈવ તૃતીયકમ્

ચત્વાર્યેવેતરે પ્રાહુરુપમાનયુતાનિ ચ ।
અર્થાપત્તિયુતાન્યન્યે પઞ્ચ પ્રાહુર્મહાધિયઃ

સપ્ત પૌરાણિકાશ્ચૈવ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।
એતૈઃ પ્રમાણૈર્દુર્જ્ઞેયં યદ્‌બ્રહ્મ પરમં ચ તત્

વિતર્કશ્ચાત્ર કર્તવ્યો બુદ્ધ્યા ચૈવાગમેન ચ ।
નિશ્ચયાત્મિકયા યુક્ત્યા વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ

પ્રત્યક્ષતસ્તુ વિજ્ઞાનં ચિન્ત્યં મતિમતા સદા ।
દૃષ્ટાન્તેનાપિ સતતં શિષ્ટમાર્ગાનુસારિણા

વિદ્વાંસોઽપિ વદન્ત્યેવં પુરાણૈઃ પરિગીયતે ।
દ્રુહિણે સૃષ્ટિશક્તિશ્ચ હરૌ પાલનશક્તિતા

હરે સંહારશક્તિશ્ચ સૂર્યે શક્તિઃ પ્રકાશિકા ।
ધરાધરણશક્તિશ્ચ શેષે કૂર્મે તથૈવ ચ

સાદ્યા શક્તિઃ પરિણતા સર્વસ્મિન્યા પ્રતિષ્ઠિતા ।
દાહશક્તિસ્તથા વહ્નૌ સમીરે પ્રેરણાત્મિકા

શિવોઽપિ શવતાં યાતિ કુણ્ડલિન્યા વિવર્જિતઃ ।
શક્તિહીનસ્તુ યઃ કશ્ચિદસમર્થઃ સ્મૃતો બુધૈઃ

એવં સર્વત્ર ભૂતેષુ સ્થાવરેષુ ચરેષુ ચ ।
બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તં બ્રહ્માણ્ડેઽસ્મિન્મહાતપાઃ

શક્તિહીનં તુ નિન્દ્યં સ્યાદ્વસ્તુમાત્રં ચરાચરમ્ ।
અશક્તઃ શત્રુવિજયે ગમને ભોજને તથા

એવં સર્વગતા શક્તિઃ સા બ્રહ્મેતિ વિવિચ્યતે ।
સોપાસ્યા વિવિધૈઃ સમ્યગ્વિચાર્યા સુધિયા સદા

વિષ્ણૌ ચ સાત્ત્વિકી શક્તિસ્તયા હીનોઽપ્યકર્મકૃત્ ।
દ્રુહિણે રાજસી શક્તિર્યયા હીનો હ્યસૃષ્ટિકૃત્

શિવે ચ તામસી શક્તિસ્તયા સંહારકારકઃ ।
ઇત્યૂહ્યં મનસા સર્વં વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ

શક્તિઃ કરોતિ બ્રહ્માણ્ડં સા વૈ પાલયતેઽખિલમ્ ।
ઇચ્છયા સંહરત્યેષા જગદેતચ્ચરાચરમ્

ન વિષ્ણુર્ન હરઃ શક્રો ન બ્રહ્મા ન ચ પાવકઃ ।
ન સૂર્યો વરુણઃ શક્તઃ સ્વે સ્વે કાર્યે કથઞ્ચન

તયા યુક્તા હિ કુર્વન્તિ સ્વાનિ કાર્યાણિ તે સુરાઃ ।
સૈવ કારણકાર્યેષુ પ્રત્યક્ષેણાવગમ્યતે

સગુણા નિર્ગુણા સા તુ દ્વિધા પ્રોક્તા મનીષિભિઃ ।
સગુણા રાગિભિઃ સેવ્યા નિર્ગુણા તુ વિરાગિભિઃ

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં સ્વામિની સા નિરાકુલા ।
દદાતિ વાચ્છિતાન્કામાન્પૂજિતા વિધિપૂર્વકમ્

ન જાનન્તિ જના મૂઢાસ્તાં સદા માયયાવૃતાઃ ।
જાનન્તોઽપિ નરાઃ કેચિન્મોહયન્તિ પરાનપિ

પણ્ડિતાઃ સ્વોદરાર્થં વૈ પાખણ્ડાનિ પૂથક્પૃથક્ ।
પ્રવર્તયન્તિ કલિના પ્રેરિતા મન્દચેતસઃ

કલાવસ્મિન્મહાભાગા નાનાભેદસમુત્થિતાઃ ।
નાન્યે યુગે તથા ધર્મા વેદબાહ્યાઃ કથઞ્ચન

વિષ્ણુશ્ચરત્યસાવુગ્ર તપો વર્ષાણ્યનેકશઃ ।
બ્રહ્મા હરસ્ત્રયો દેવા ધ્યાયન્તઃ કમપિ ધુવમ્

કામયાનાઃ સદા કામં તે ત્રયઃ સર્વદૈવ હિ ।
યજન્તિ યજ્ઞાન્વિવિધાન્બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ

તે વૈ શક્તિં પરાં દેવીં બ્રહ્માખ્યાં પરમાત્મિકામ્ ।
ધ્યાયન્તિ મનસા નિત્યં નિત્યાં મત્વા સનાતનીમ્

તસ્માચ્છક્તિઃ સદા સેવ્યા વિદ્વદ્‌ભિઃ કૃતનિશ્ચયૈઃ ।
નિશ્ચયઃ સર્વશાસ્ત્રાણાં જ્ઞાતવ્યો મુનિસત્તમાઃ

કૃષ્ણાચ્છ્રુતં મયા ચૈતત્તેન જ્ઞાતં તુ નારદાત્ ।
પિતુઃ સકાશાત્તેનાપિ બ્રહ્મણા વિષ્ણુવાક્યતઃ

ન શ્રોતવ્યં ન મન્તવ્યમન્યેષાં વચનં બુધૈઃ ।
શક્તિરેવ સદા સેવ્યા વિદ્વદ્‌ભિઃ કૃતનિશ્ચયૈઃ

પ્રત્યક્ષમપિ દ્રષ્ટવ્યમશક્તસ્ય વિચેષ્ટિતમ્ ।
અતઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ જ્ઞાતવ્યા શક્તિરેવ હિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
પ્રથમસ્કન્ધે આરાધ્યનિર્ણયવર્ણનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ