દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 1.7

વિષ્ણુપ્રબોધઃ
સૂત ઉવાચ
તૌ વીક્ષ્ય બલિનૌ બ્રહ્મા તદોપાયાનચિન્તયત્ ।
સામદાનભિદાદીંશ્ચ યુદ્ધાન્તાન્સર્વતન્ત્રવિત્

ન જાનેઽહં બલં નૂનમેતયોર્વા યથાતથમ્ ।
અજ્ઞાતે તુ બલે કામં નૈવ યુદ્ધં પ્રશસ્યતે

સ્તુતિં કરોમિ ચેદદ્ય દુષ્ટયોર્મદમત્તયોઃ ।
પ્રકાશિતં ભવેન્નૂનં નિર્બલત્વં મયા સ્વયમ્

વધિષ્યતિ તદૈકોઽપિ નિર્બલત્વે પ્રકાશિતે ।
દાનં નૈવાદ્ય યોગ્યં વા ભેદઃ કાર્યો મયા કથમ્

વિષ્ણું પ્રબોધયામ્યદ્ય શેષે સુપ્તં જનાર્દનમ્ ।
ચતુર્ભુજં મહાવીર્યં દુઃખહા સ ભવિષ્યતિ

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા પદ્મનાલગતોઽબ્જજઃ ।
જગામ શરણં વિષ્ણું મનસા દુઃખનાશકમ્

તુષ્ટાવ બોધનાર્થં તં શુભૈઃ સમ્બોધનૈર્હરિમ્ ।
નારાયણં જગન્નાથં નિસ્પન્દં યોગનિદ્રયા

બ્રહ્મોવાચ
દીનનાથ હરે વિષ્ણો વામનોત્તિષ્ઠ માધવ ।
ભક્તાર્તિહૃદ્ધૃષીકેશ સર્વાવાસ જગત્પતે

અન્તર્યામિન્નમેયાત્મન્વાસુદેવ જગત્પતે ।
દુષ્ટારિનાશનૈકાગ્રચિત્ત ચક્રગદાધર

સર્વજ્ઞ સર્વલોકેશ સર્વશક્તિસમન્વિત ।
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ દેવેશ દુઃખનાશન પાહિ મામ્

વિશ્વમ્ભર વિશાલાક્ષ પુણ્યશ્રવણકીર્તન ।
જગદ્યોને નિરાકાર સર્ગસ્થિત્યન્તકારક

ઇમૌ દૈત્યૌ મહારાજ હન્તુકામૌ મદોદ્ધતૌ ।
ન જાનાસ્યખિલાધાર કથં માં સઙ્કટે ગતમ્

ઉપેક્ષસેઽતિદુઃખાર્તં યદિ માં શરણં ગતમ્ ।
પાલકત્વં મહાવિષ્ણો નિરાધારં ભવેત્તતઃ

એવં સ્તુતોઽપિ ભગવાન્ ન બુબોધ યદા હરિઃ ।
યોગનિદ્રાસમાક્રાન્તસ્તદા બ્રહ્મા હ્યચિન્તયત્

નૂનં શક્તિસમાક્રાન્તો વિષ્ણુર્નિદ્રાવશં ગતઃ ।
જજાગાર ન ધર્માત્મા કિં કરોમ્યદ્ય દુઃખિતઃ

હન્તુકામાવુભૌ પ્રાપ્તૌ દાનવૌ મદગર્વિતૌ ।
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ નાસ્તિ મે શરણં ક્વચિત્

ઇતિ સંચિન્ત્ય મનસા નિશ્ચયં પ્રતિપદ્ય ચ ।
તુષ્ટાવ યોગનિદ્રાં તામેકાગ્રહૃદયસ્થિતઃ

વિચાર્ય મનસાપ્યેવં શક્તિર્મે રક્ષણે ક્ષમા ।
યયા હ્યચેતનો વિષ્ણુઃ કૃતોઽસ્તિ સ્પન્દવર્જિતઃ

વ્યસુર્યથા ન જાનાતિ ગુણાચ્છબ્દાદિકાનિહ ।
તથા હરિર્ન જાનાતિ નિદ્રામીલિતલોચનઃ

ન જહાતિ યતો નિદ્રાં બહુધા સંસ્તુતોઽપ્યસૌ ।
મન્યે નાસ્ય વશે નિદ્રા નિદ્રયાયં વશીકૃતઃ

યો યસ્ય વશમાપન્તઃ સ તસ્ય કિઙ્કરઃ કિલ ।
તસ્માચ્ચ યોગનિદ્રેયં સ્વામિની માપતેર્હરેઃ

સિન્ધુજાયા અપિ વશે યયા સ્વામી વશીકૃતઃ ।
નૂનં જગદિદં સર્વં ભગવત્યા વશીકૃતમ્

અહં વિષ્ણુસ્તથા શમ્ભુઃ સાવિત્રી ચ રમાપ્યુમા ।
સર્વે વયં વશે યસ્યા નાત્ર કિઞ્ચિદ્વિચારણા

હરિરપ્યવશઃ શેતે યથાન્યઃ પ્રાકૃતો જનઃ ।
યયાભિભૂતઃ કા વાર્તા કિલાન્યેષાં મહાત્મનામ્

સ્તૌમ્યદ્ય યોગનિદ્રાં વૈ યયા મુક્તો જનાર્દનઃ ।
ઘટયિષ્યતિ યુદ્ધે ચ વાસુદેવઃ સનાતનઃ

ઇતિ કૃત્વા મતિં બ્રહ્મા પદ્મનાલસ્થિતસ્તદા ।
તુષ્ટાવ યોગનિદ્રાં તાં વિષ્ણોરઙ્ગેષુ સંસ્થિતામ્

બ્રહ્મોવાચ
દેવિ ત્વમસ્ય જગતઃ કિલ કારણં હિ
જ્ઞાતં મયા સકલવેદવચોભિરમ્બ ।
યદ્વિષ્ણુરપ્યખિલલોકવિવેકકર્તા
નિદ્રાવશં ચ ગમિતઃ પુરુષોત્તમોઽદ્ય

કો વેદ તે જનનિ મોહવિલાસલીલાં
મૂઢોઽસ્મ્યહં હરિરયં વિવશશ્ચ શેતે ।
ઈદૃક્તયા સકલભૂતમનોનિવાસે
વિદ્વત્તમો વિબુધકોટિષુ નિર્ગુણાયાઃ

સાંખ્યા વદન્તિ પુરુષં પ્રકૃતિં ચ યાં તાં
ચૈતન્યભાવરહિતાં જગતશ્ચ કર્ત્રીમ્ ।
કિં તાદૃશાસિ કથમત્ર જગન્નિવાસ-
શ્ચૈતન્યતાવિરહિતો વિહિતસ્ત્વયાદ્ય

નાટ્યં તનોષિ સગુણા વિવિધપ્રકારં
નો વેત્તિ કોઽપિ તવ કૃત્યવિધાનયોગમ્ ।
ધ્યાયન્તિ યાં મુનિગણા નિયતં ત્રિકાલં
સન્ધ્યેતિ નામ પરિકલ્પ્ય ગુણાન્ ભવાનિ

બુદ્ધિર્હિ બોધકરણા જગતાં સદા ત્વં
શ્રીશ્ચાસિ દેવિ સતતં સુખદા સુરાણામ્ ।
કીર્તિસ્તથા મતિધૃતી કિલ કાન્તિરેવ
શ્રદ્ધા રતિશ્ચ સકલેષુ જનેષુ માતઃ

નાતઃ પરં કિલ વિતર્કશતૈઃ પ્રમાણં
પ્રાપ્તં મયા યદિહ દુઃખગતિં ગતેન ।
ત્વં ચાત્ર સર્વજગતાં જનનીતિ સત્યં
નિદ્રાલુતાં વિતરતા હરિણાત્ર દૃષ્ટમ્

ત્વં દેવિ વેદવિદુષામપિ દુર્વિભાવ્યા
વેદોઽપિ નૂનમખિલાર્થતયા ન વેદ ।
યસ્માત્ત્વદુદ્‌ભવમસૌ શ્રુતિરાપ્નુવાના
પ્રત્યક્ષમેવ સકલં તવ કાર્યમેતત્

કસ્તે ચરિત્રમખિલં ભુવિ વેદ ધીમા-
ન્નાહં હરિર્ન ચ ભવો ન સુરાસ્તથાન્યે ।
જ્ઞાતું ક્ષમાશ્ચ મુનયો ન મમાત્મજાશ્ચ
દુર્વાચ્ય એવ મહિમા તવ સર્વલોકે

યજ્ઞેષુ દેવિ યદિ નામ ન તે વદન્તિ
સ્વાહેતિ વેદવિદુષો હવને કૃતેઽપિ ।
ન પ્રાપ્નુવન્તિ સતતં મખભાગધેયં
દેવાસ્ત્વમેવ વિબુધેષ્વપિ વૃત્તિદાસિ

ત્રાતા વયં ભગવતિ પ્રથમં ત્વયા વૈ
દેવારિસમ્ભવભયાદધુના તથૈવ ।
ભીતોઽસ્મિ દેવિ વરદે શરણં ગતોઽસ્મિ
ઘોરં નિરીક્ષ્ય મધુના સહ કૈટભં ચ

નો વેત્તિ વિષ્ણુરધુના મમ દુઃખમેત-
જ્જાને ત્વયાત્મવિવશીકૃતદેહયષ્ટિઃ ।
મુઞ્ચાદિદેવમથવા જહિ દાનવેન્દ્રૌ
યદ્‌રોચતે તવ કુરુષ્વ મહાનુભાવે

જાનન્તિ યે ન તવ દેવિ પરં પ્રભાવં
ધ્યાયન્તિ તે હરિહરાવપિ મન્દચિત્તાઃ ।
જ્ઞાતં મયાદ્ય જનનિ પ્રકટં પ્રમાણં
યદ્વિષ્ણુરપ્યતિતરાં વિવશોઽથ શેતે

સિન્ધૂદ્‌ભવાપિ ન હરિં પ્રતિબોધિતું વૈ
શક્તા પતિં તવ વશાનુગમદ્ય શક્ત્યા ।
મન્યે ત્વયા ભગવતિ પ્રસભં રમાપિ
પ્રસ્વાપિતા ન બુબુધે વિવશીકૃતેવ

ધન્યાસ્ત એવ ભુવિ ભક્તિપરાસ્તવાંઘ્રૌ
ત્યક્ત્વાન્યદેવભજનં ત્વયિ લીનભાવાઃ ।
કુર્વન્તિ દેવિ ભજનં સકલં નિકામં
જ્ઞાત્વા સમસ્તજનનીં કિલ કામધેનુમ્

ધીકાન્તિકીર્તિશુભવૃત્તિગુણાદયસ્તે
વિષ્ણોર્ગુણાસ્તુ પરિહૃત્ય ગતાઃ ક્વ ચાદ્ય ।
બન્દીકૃતો હરિરસૌ નનુ નિદ્રયાત્ર
શક્ત્યા તવૈવ ભગવત્યતિમાનવત્યાઃ

ત્વં શક્તિરેવ જગતામખિલપ્રભાવા
ત્વન્નિર્મિતં ચ સકલં ખલુ ભાવમાત્રમ્ ।
ત્વં ક્રીડસે નિજવિનિર્મિતમોહજાલે
નાટ્યે યથા વિહરતે સ્વકૃતે નટો વૈ

વિષ્ણુસ્ત્વયા પ્રકટિતઃ પ્રથમં યુગાદૌ
દત્તા ચ શક્તિરમલા ખલુ પાલનાય ।
ત્રાતં ચ સર્વમખિલં વિવશીકૃતોઽદ્ય
યદ્‌રોચતે તવ તથામ્બ કરોષિ નૂનમ્

સૃષ્ટ્વાત્ર માં ભગવતિ પ્રવિનાશિતું ચે-
ન્નેચ્છાસ્તિ તે કુરુ દયાં પરિહૃત્ય મૌનમ્ ।
કસ્માદિમૌ પ્રકટિતૌ કિલ કાલરૂપૌ
યદ્વા ભવાનિ હસિતું નુ કિમિચ્છસે મામ્

જ્ઞાતં મયા તવ વિચેષ્ટિતમદ્‌ભુતં વૈ
કૃત્વાખિલં જગદિદં રમસે સ્વતન્ત્રા ।
લીનં કરોષિ સકલં કિલ માં તથૈવ
હન્તું ત્વમિચ્છસિ ભવાનિ કિમત્ર ચિત્રમ્

કામં કુરુષ્વ વધમદ્ય મમૈવ માત-
ર્દુઃખં ન મે મરણજં જગદમ્બિકેઽત્ર ।
કર્તા ત્વયૈવ વિહિતઃ પ્રથમં સ ચાયં
દૈત્યાહતોઽથ મૃત ઇત્યયશો ગરિષ્ઠમ્

ઉત્તિષ્ઠ દેવિ કુરુ રૂપમિહાદ્‌ભુતં ત્વં
માં વા ત્વિમૌ જહિ યથેચ્છસિ બાલલીલે ।
નો ચેત્પ્રબોધય હરિં નિહનેદિમૌ ય-
સ્ત્વત્સાધ્યમેતદખિલં કિલ કાર્યજાતમ્

સૂત ઉવાચ
એવં સ્તુતા તદા દેવી તામસી તત્ર વેધસા ।
નિઃસૃત્ય હરિદેહાત્તુ સંસ્થિતા પાર્શ્વતસ્તદા

ત્યક્ત્વાઙ્ગાનિ ચ સર્વાણિ વિષ્ણોરતુલતેજસઃ ।
નિર્ગતા યોગનિદ્રા સા નાશાય ચ તયોસ્તદા

વિસ્પન્દિતશરીરોઽસૌ યદા જાતો જનાર્દનઃ ।
ધાતા પરમિકાં પ્રાપ્તો મુદં દૃષ્ટ્વા હરિં તતઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં
પ્રથમસ્કન્ધે વિષ્ણુપ્રબોધો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ