દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 1.6

મધુકૈટભયોર્યુદ્ધોદ્યોગવર્ણનમ્
ઋષય ઊચુઃ
સૌમ્ય યચ્ચ ત્વયા પ્રોક્તં શૌરેર્યુદ્ધં મહાર્ણવે ।
મધુકૈટભયોઃ સાર્ધં પઞ્ચવર્ષસહસ્રકમ્

કસ્માત્તૌ દાનવૌ જાતૌ તસ્મિન્નેકાર્ણવે જલે ।
મહાવીર્યો દુરાધર્ષૌ દેવૈરપિ સુદુર્જયૌ

કથં તાવસુરૌ જાતૌ કથં ચ હરિણા હતૌ ।
તદાચક્ષ્વ મહાપ્રાજ્ઞ ચરિતં પરમાદ્‌ભુતમ્

શ્રોતુકામા વયં સર્વે ત્વં વક્તા ચ બહુશ્રુતઃ ।
દૈવાચ્ચાત્રૈવ સંજાતઃ સંયોગશ્ચ તથાવયોઃ

મૂર્ખેણ સહ સંયોગો વિષાદપિ સુદુર્જરઃ ।
વિજ્ઞેન સહ સંયોગઃ સુધારસસમઃ સ્મૃતઃ

જીવન્તિ પશવઃ સર્વે ખાદન્તિ મેહયન્તિ ચ ।
જાનન્તિ વિષયાકારં વ્યવાયસુખમદ્‌ભુતમ્

ન તેષાં સદસજ્જ્ઞાનં વિવેકો ન ચ મોક્ષદઃ ।
પશુભિસ્તે સમા જ્ઞેયા યેષાં ન શ્રવણાદરઃ

મૃગાદ્યાઃ પશવઃ કેચિજ્જાનન્તિ શ્રાવણં સુખમ્ ।
અશ્રોત્રાઃ ફણિનશ્ચૈવ મુમુહુર્નાદપાનતઃ

પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાણાં વૈ શુભે શ્રવણદર્શને ।
શ્રવણાદ્વસ્તુવિજ્ઞાનં દર્શનાચ્ચિત્તરઞ્જનમ્

શ્રવણં ત્રિવિધં પ્રોક્તં સાત્ત્વિકં રાજસં તથા ।
તામસં ચ મહાભાગ સુજ્ઞોક્તં નિશ્ચયાન્વિતમ્

સાત્ત્વિકં વેદશાસ્ત્રાદિ સાહિત્યં ચૈવ રાજસમ્ ।
તામસં યુદ્ધવાર્તા ચ પરદોષપ્રકાશનમ્

સાત્ત્વિકં ત્રિવિધં પ્રોક્તં પ્રજ્ઞાવદ્‌ભિશ્ચ પણ્ડિતૈઃ ।
ઉત્તમં મધ્યમં ચૈવ તથૈવાધમમિત્યુત

ઉત્તમં મોક્ષફલદં સ્વર્ગદં મધ્યમં તથા ।
અધમં ભોગદં પ્રોક્તં નિર્ણીય વિદિતં બુધૈઃ

સાહિત્યં ચૈવ ત્રિવિધં સ્વીયાયાં ચોત્તમં સ્મૃતમ્ ।
મધ્યમં વારયોષાયાં પરોઢાયાં તથાધમમ્

તામસં ત્રિવિધં જ્ઞેયં વિદ્વદ્‌ભિઃ શાસ્ત્રદર્શિભિઃ ।
આતતાયિનિયુદ્ધં યત્તદુત્તમમુદાહૃતમ્

મધ્યમં ચાપિ વિદ્વેષાત્પાણ્ડવાનાં તથારિભિઃ ।
અધમં નિર્નિમિત્તં તુ વિવાદે કલહે તથા

તદત્ર શ્રવણં મુખ્યં પુરાણસ્ય મહામતે ।
બુદ્ધિપ્રવર્ધનં પુણ્યં તતઃ પાપપ્રણાશનમ્

તદાખ્યાહિ મહાબુદ્ધે કથાં પૌરાણિકીં શુભામ્ ।
શ્રુતાં દ્વૈપાયનાત્પૂર્વં સર્વાર્થસ્ય પ્રસાધિનીમ્

સૂત ઉવાચ
યૂયં ધન્યા મહાભાગા ધન્યોઽહં પૃથિવીતલે ।
યેષાં શ્રવણબુદ્ધિશ્ચ મમાપિ કથને કિલ

પુરા ચૈકાર્ણવે જાતે વિલીને ભુવનત્રયે ।
શેષપર્યઙ્કસુપ્તે ચ દેવદેવે જનાર્દને

વિષ્ણુકર્ણમલોદ્‍ભૂતૌ દાનવૌ મધુકૈટભૌ ।
મહાબલૌ ચ તૌ દૈત્યૌ વિવૃદ્ધૌ સાગરે જલે

ક્રીડમાનૌ સ્થિતૌ તત્ર વિચરન્તાવિતસ્તતઃ ।
તાવેકદા મહાકાયૌ ક્રીડાસક્તૌ મહાર્ણવે

ચિન્તામવાપતુશ્ચિત્તે ભ્રાતરાવિવ સંસ્થિતૌ ।
નાકારણં ભવેત્કાર્યં સર્વત્રૈષા પરમ્પરા

આધેયં તુ વિનાધારં ન તિષ્ઠતિ કથઞ્ચન ।
આધારાધેયભાવસ્તુ ભાતિ નો ચિત્તગોચરઃ

ક્વ તિષ્ઠતિ જલં ચેદં સુખરૂપં સુવિસ્તરમ્ ।
કેન સૃષ્ટં કથં જાતં મગ્નાવાવાઞ્જલે સ્થિતૌ

આવાં વા કથમુત્પન્નૌ કેન વોત્પાદિતાવુભૌ ।
પિતરૌ ક્વેતિ વિજ્ઞાનં નાસ્તિ કામં તથાવયોઃ

સૂત ઉવાચ
એવં કામયમાનૌ તૌ જગ્મતુર્ન વિનિશ્ચયમ્ ।
ઉવાચ કૈટભસ્તત્ર મધું પાર્શ્વે સ્થિતં જલે

કૈટભ ઉવાચ
મધો વામત્ર સલિલે સ્થાતું શક્તિર્મહાબલા ।
વર્તતે ભ્રાતરચલા કારણં સા હિ મે મતા

તયા તતમિદં તોયં તદાધારં ચ તિષ્ઠતિ ।
સા એવ પરમા દેવી કારણઞ્ચ તથાવયોઃ

એવં વિબુધ્યમાનૌ તૌ ચિન્તાવિષ્ટૌ યદાસુરૌ ।
તદાકાશે શ્રુતં તાભ્યાં વાગ્બીજં સુમનોહરમ્

ગૃહીતં ચ તતસ્તાભ્યાં તસ્યાભ્યાસો દૃઢઃ કૃતઃ ।
તદા સૌદામની દૃષ્ટા તાભ્યાં ખે ચોત્થિતા શુભા

તાભ્યાં વિચારિતં તત્ર મન્ત્રોઽયં નાત્ર સંશયઃ ।
તથા ધ્યાનમિદં દૃષ્ટં ગગને સગુણં કિલ

નિરાહારૌ જિતાત્માનૌ તન્મનસ્કૌ સમાહિતૌ ।
બભૂવતુર્વિચિન્ત્યૈવં જપધ્યાનપરાયણૌ

એવં વર્ષસહસ્રં તુ તાભ્યાં તપ્તં મહત્તપઃ ।
પ્રસન્ના પરમા શક્તિર્જાતા સા પરમા તયોઃ

ખિન્નૌ તૌ દાનવૌ દૃષ્ટ્વા તપસે કૃતનિશ્ચયૌ ।
તયોરનુગ્રહાર્થાય વાગુવાચાશરીરિણી

વરં વાં વાઞ્છિતં દૈત્યૌ બ્રૂતં પરમસમ્મતમ્ ।
દદામિ પરિતુષ્ટાસ્મિ યુવયોસ્તપસા કિલ

સૂત ઉવાચ
ઇતિ શ્રુત્વા તુ તાં વાણીં દાનવાવૂચતુસ્તદા ।
સ્વેચ્છયા મરણં દેવિ વરં નૌ દેહિ સુવ્રતે

વાગુવાચ
વાઞ્છિતં મરણં દૈત્યૌ ભવેદ્વા મત્પ્રસાદતઃ ।
અજેયૌ દેવદૈત્યૈશ્ચ ભ્રાતરૌ નાત્ર સંશયઃ

સૂત ઉવાચ
ઇતિ દત્તવરૌ દેવ્યા દાનવૌ મદદર્પિતૌ ।
ચક્રતુઃ સાગરે ક્રીડાં યાદોગણસમન્વિતૌ

કાલેન કિયતા વિપ્રા દાનવાભ્યાં યદૃચ્છયા ।
દૃષ્ટઃ પ્રજાપતિર્બ્રહ્મા પદ્માસનગતઃ પ્રભુઃ

દૃષ્ટ્વા તુ મુદિતાવાસ્તાં યુદ્ધકામૌ મહાબલૌ ।
તમૂચતુસ્તદા તત્ર યુદ્ધં નૌ દેહિ સુવ્રત

નોચેત્પદ્મં પરિત્યજ્ય યથેષ્ટં ગચ્છ માચિરમ્ ।
યદિ ત્વં નિર્બલશ્ચાસિ ક્વ યોગ્યં શુભમાસનમ્

વીરભોગ્યમિદં સ્થાનં કાતરોઽસિ ત્યજાશુ વૈ ।
તયોરિતિ વચઃ શ્રુત્વા ચિન્તામાપ પ્રજાપતિઃ

દૃષ્ટ્વા ચ બલિનૌ વીરૌ કિં કરોમીતિ તાપસઃ ।
ચિન્તાવિષ્ટસ્તદા તસ્થૌ ચિન્તયન્મનસા તદા

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં
પ્રથમસ્કન્ધે મધુકૈટભયોર્યુદ્ધોદ્યોગવર્ણનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ