દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 1.4

દેવીસર્વોત્તમેતિકથનમ્
ઋષય ઊચુઃ
સૌમ્ય વ્યાસસ્ય ભાર્યાયાં કસ્યાં જાતઃ સુતઃ શુકઃ ।
કથં વા કીદૃશો યેન પઠિતેયં સુસંહિતા

અયોનિજસ્ત્વયા પ્રોક્તસ્તથા ચારણિજઃ શુકઃ ।
સન્દેહોઽસ્તિ મહાંસ્તત્ર કથયાદ્ય મહામતે

ગર્ભયોગી શ્રુતઃ પૂર્વં શુકો નામ મહાતપાઃ ।
કથં ચ પઠિતં તેન પુરાણં બહુવિસ્તરમ્

સૂત ઉવાચ
પુરા સરસ્વતીતીરે વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ ।
આશ્રમે કલવિંકૌ તુ દૃષ્ટ્વા વિસ્મયમાગતઃ

જાતમાત્રં શિશું નીડે મુક્તમણ્ડાન્મનોહરમ્ ।
તામ્રાસ્યં શુભસર્વાઙ્ગં પિચ્છાંકુરવિવર્જિતમ્

તૌ તુ ભક્ષ્યાર્થમત્યન્તં રતૌ શ્રમપરાયણૌ ।
શિશોશ્ચંચુપુટે ભક્ષ્યં ક્ષિપન્તૌ ચ પુનઃ પુનઃ

અઙ્ગેનાઙ્ગાનિ બાલસ્ય ઘર્ષયન્તૌ મુદાન્વિતૌ ।
ચુમ્બન્તૌ ચ મુખં પ્રેમ્ણા કલવિંકૌ શિશોઃ શુભમ્

વીક્ષ્ય પ્રેમાદ્‌ભુતં તત્ર બાલે ચટકયોસ્તદા ।
વ્યાસશ્ચિન્તાતુરઃ કામં મનસા સમચિન્તયત્

તિરશ્ચામપિ યત્પ્રેમ પુત્રે સમભિલક્ષ્યતે ।
કિં ચિત્રં યન્મનુષ્યાણાં સેવાફલમભીપ્સતામ્

કિમેતૌ ચટકૌ ચાસ્ય વિવાહં સુખસાધનમ્ ।
વિરચ્ય સુખિનૌ સ્યાતાં દૃષ્ટ્વા વધ્વા મુખં શુભમ્

અથવા વાર્ધકે પ્રાપ્તે પરિચર્યાં કરિષ્યતિ ।
પુત્રઃ પરમધર્મિષ્ઠઃ પુણ્યાર્થં કલવિંકયોઃ

અર્જયિત્વાથવા દ્રવ્યં પિતરૌ તર્પયિષ્યતિ ।
અથવા પ્રેતકાર્યાણિ કરિષ્યતિ યથાવિધિ

અથવા કિં ગયાશ્રાદ્ધં ગત્વા સંવિતરિષ્યતિ ।
નીલોત્સર્ગં ચ વિધિવત્પ્રકરિષ્યતિ બાલકઃ

સંસારેઽત્ર સમાખ્યાતં સુખાનામુત્તમં સુખમ્ ।
પુત્રગાત્રપરિષ્વંગો લાલનઞ્ચ વિશેષતઃ

અપુત્રસ્ય ગતિર્નાસ્તિ સ્વર્ગો નૈવ ચ નૈવ ચ ।
પુત્રાદન્યતરન્નાસ્તિ પરલોકસ્ય સાધનમ્

મન્વાદિભિશ્ચ મુનિભિર્ધર્મશાસ્ત્રેષુ ભાષિતમ્ ।
પુત્રવાન્સ્વર્ગમાપ્નોતિ નાપુત્રસ્તુ કથઞ્ચન

દૃશ્યતેઽત્ર સમક્ષં તન્નાનુમાનેન સાધ્યતે ।
પુત્રવાન્મુચ્યતે પાપાદાપ્તવાક્યં ચ શાશ્વતમ્

આતુરે મૃત્યુકાલેઽપિ ભૂમિશય્યાગતો નરઃ ।
કરોતિ મનસા ચિન્તાં દુઃખિતઃ પુત્રવર્જિતઃ

ધનં મે વિપુલં ગેહે પાત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ।
મન્દિરં સુન્દરં ચૈતત્કોઽસ્ય સ્વામી ભવિષ્યતિ

મૃત્યુકાલે મનસ્તસ્ય દુઃખેન ભ્રમતે યતઃ ।
અતોઽસ્ય દુર્ગતિર્નૂનં ભ્રાન્તચિત્તસ્ય સર્વથા

એવં બહુવિધાં ચિન્તાં કૃત્વા સત્યવતીસુતઃ ।
નિઃશ્વસ્ય બહુધા ચોષ્ણં વિમનાઃ સમ્બભૂવ હ

વિચાર્ય મનસાત્યર્થં કૃત્વા મનસિ નિશ્ચયમ્ ।
જગામ ચ તપસ્તપ્તું મેરુપર્વતસનિધૌ

મનસા ચિન્તયામાસ કં દેવં સમુપાસ્મહે ।
વરપ્રદાનનિપુણં વાઞ્છિતાર્થપ્રદં તથા

વિષ્ણું રુદ્રં સુરેન્દ્રં વા બ્રહ્માણં વા દિવાકરમ્ ।
ગણેશં કાર્તિકેયં ચ પાવકં વરુણં તથા

એવં ચિન્તયતસ્તસ્ય નારદો મુનિસત્તમઃ ।
યદૃચ્છયા સમાયાતો વીણાપાણિઃ સમાહિતઃ

તં દૃષ્ટ્વા પરમપ્રીતો વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ ।
કૃત્વાર્ઘ્યમાસનં દત્ત્વા પપ્રચ્છ કુશલં મુનિમ્

શ્રુત્વાથ કુશલપ્રશ્નં પપ્રચ્છ મુનિસત્તમઃ ।
ચિન્તાતુરોઽસિ કસ્માત્ત્વં દ્વૈપાયન વદસ્વ મે

વ્યાસ ઉવાચ
અપુત્રસ્ય ગતિર્નાસ્તિ ન સુખં માનસે યતઃ ।
તદર્થં દુઃખિતશ્ચાહં ચિન્તયામિ પુન પુનઃ

તપસા તોષયામ્યદ્ય કં દેવં વાચ્છિતાર્થદમ્ ।
ઇતિ ચિન્તાતુરોઽસ્મ્યદ્ય ત્વામહં શરણં ગતઃ

સર્વજ્ઞોઽસિ મહર્ષે ત્વં કથયાશુ કૃપાનિધે ।
કં દેવં શરણં યામિ યો મે પુત્રં પ્રદાસ્યતિ

સૂત ઉવાચ
ઇતિ વ્યાસેન પૃષ્ટસ્તુ નારદો વેદવિન્મુનિઃ ।
ઉવાચ પરયા પ્રીત્યા કૃષ્ણં પ્રતિ મહામનાઃ

નારદ ઉવાચ
પારાશર્ય મહાભાગ યત્ત્વં પૃચ્છસિ મામિહ ।
તમેવાર્થં પુરા પૃષ્ટઃ પિત્રા મે મધુસૂદનઃ

ધ્યાનસ્થં ચ હરિં દૃષ્ટ્વા પિતા મે વિસ્મયં ગતઃ ।
પર્યપૃચ્છત દેવેશં શ્રીનાથં જગતઃ પતિમ્

કૌસ્તુભોદ્ભાસિતં દિવ્યં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ।
પીતામ્બરં ચતુર્બાહું શ્રીવત્સાઙ્‌કિતવક્ષસમ્

કારણં સર્વલોકાનાં દેવદેવં જગદ્ગુરુમ્ ।
વાસુદેવં જગન્નાથં તપ્યમાનં મહત્તપઃ

બ્રહ્મોવાચ
દેવદેવ જગન્નાથ ભૂતભવ્યભવત્પ્રભો ।
તપશ્ચરસિ કસ્માત્ત્વં કિં ધ્યાયસિ જનાર્દન

વિસ્મયોઽયં મમાત્યર્થં ત્વં સર્વજગતાં પ્રભુઃ ।
ધ્યાનયુક્તોઽસિ દેવેશ કિં ચ ચિત્રમતઃ પરમ્

ત્વન્નાભિકમલાજ્જાતઃ કર્તાહમખિલસ્ય હ ।
ત્વત્તઃ કોઽપ્યધિકોઽસ્ત્યત્ર તં દેવં બ્રૂહિ માપતે

જાનામ્યહં જગન્નાથ ત્વમાદિઃ સર્વકારણમ્ ।
કર્તા પાલયિતા હર્તા સમર્થઃ સર્વકાર્યકૃત્

ઇચ્છયા તે મહારાજ સૃજામ્યહમિદં જગત્ ।
હરઃ સંહરતે કાલે સોઽપિ તે વચને સદા

સૂર્યો ભ્રમતિ ચાકાશે વાયુર્વાતિ શુભાશુભઃ ।
અગ્નિસ્તપતિ પર્જન્યો વર્ષતીશ ત્વદાજ્ઞયા

ત્વં તુ ધ્યાયસિ કં દેવં સંશયોઽયં મહાન્મમ ।
ત્વત્તઃ પરં ન પશ્યામિ દેવં વૈ ભુવનત્રયે

કૃપાં કૃત્વા વદસ્વાદ્ય ભક્તોઽસ્મિ તવ સુવ્રત ।
મહતાં નૈવ ગોપ્યં હિ પ્રાયઃ કિઞ્ચિદિતિ સ્મૃતિઃ

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય હરિરાહ પ્રજાપતિમ્ ।
શૃણુષ્વૈકમના બ્રહ્મંસ્ત્વાં બ્રવીમિ મનોગતમ્

યદ્યપિ ત્વાં શિવં માં ચ સ્થિતિસૃષ્ટ્યન્તકારણમ્ ।
તે જાનન્તિ જનાઃ સર્વે સદેવાસુરમાનુષાઃ

સ્રષ્ટા ત્વં પાલકશ્ચાહં હરઃ સંહારકારકઃ ।
કૃતાઃ શક્ત્યેતિ સંતર્કઃ ક્રિયતે વેદપારગૈઃ

જગત્સંજનને શક્તિસ્ત્વયિ તિષ્ઠતિ રાજસી ।
સાત્ત્વિકી મયિ રુદ્રે ચ તામસી પરિકીર્તિતા

તયા વિરહિતસ્ત્વં ન તત્કર્મકરણે પ્રભુઃ ।
નાહં પાલયિતું શક્તઃ સંહર્તું નાપિ શઙ્કરઃ

તદધીના વયં સર્વે વર્તામઃ સતતં વિભો ।
પ્રત્યક્ષે ચ પરોક્ષે ચ દૃષ્ટાન્તં શૃણુ સુવ્રત

શેષે સ્વપિમિ પર્યઙ્કે પરતન્ત્રો ન સંશયઃ ।
તદધીનઃ સદોત્તિષ્ઠે કાલે કાલવશં ગતઃ

તપશ્ચરામિ સતતં તદધીનોઽસ્મ્યહં સદા ।
કદાચિત્સહ લક્ષ્યા ચ વિહરામિ યથાસુખમ્

કદાચિદ્દાનવૈઃ સાર્ધં સંગ્રામં પ્રકરોમ્યહમ્ ।
દારુણં દેહદમનં સર્વલોકભયઙ્કરમ્

પ્રત્યક્ષં તવ ધર્મજ્ઞ તસ્મિન્નેકાર્ણવે પુરા ।
પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ બાહુયુદ્ધં મયા કૃતમ્

તૌ કર્ણમલજૌ દુષ્ટૌ દાનવૌ મદગર્વિતૌ ।
દેવ દેવ્યાઃ પ્રસાદેન નિહતૌ મધુકૈટભૌ

તદા ત્વયા ન કિં જ્ઞાતં કારણં તુ પરાત્પરમ્ ।
શક્તિરૂપં મહાભાગ કિં પૃચ્છસિ પુનઃ પુનઃ

યદિચ્છઃ પુરુષો ભૂત્વા વિચરામિ મહાર્ણવે ।
કચ્છપઃ કોલસિંહશ્ચ વામનશ્ચ યુગે યુગે

ન કસ્યાપિ પ્રિયો લોકે તિર્યગ્યોનિષુ સમ્ભવઃ ।
નાભવં સ્વેચ્છયા વામવરાહાદિષુ યોનિષુ

વિહાય લક્ષ્યા સહ સંવિહારં
કો યાતિ મત્સ્યાદિષુ હીનયોનિષુ ।
શય્યાં ચ મુક્ત્વા ગરુડાસનસ્થઃ
કરોમિ યુદ્ધં વિપુલં સ્વતન્ત્રઃ

પુરા પુરસ્તેઽજ શિરો મદીયં
ગતં ધનુર્જ્યાસ્ખલનાત્ક્વ ચાપિ ।
ત્વયા તદા વાજિશિરો ગૃહીત્વા
સંયોજિતં શિલ્પિવરેણ ભૂયઃ

હયાનનોઽહં પરિકીર્તિતશ્ચ
પ્રત્યક્ષમેતત્તવ લોકકર્તઃ ।
વિડમ્બનેયં કિલ લોકમધ્યે
કથં ભવેદાત્મપરો યદિ સ્યામ્

તસ્માન્નાહં સ્વતન્ત્રોઽસ્મિ શક્ત્યધીનોઽસ્મિ સર્વથા ।
તામેવ શક્તિં સતતં ધ્યાયામિ ચ નિરન્તરમ્

નાતઃ પરતરં કિઞ્ચિજ્જાનામિ કમલોદ્ભવ ।
નારદ ઉવાચ
ઇત્યુક્તં વિષ્ણુના તેન પદ્મયોનેસ્તુ સન્નિધૌ

તેન ચાપ્યહમુક્તોઽસ્મિ તથૈવ મુનિપુઙ્ગવ ।
તસ્માત્ત્વમપિ કલ્યાણ પુરુષાર્થાપ્તિહેતવે

અસંશયં હૃદમ્ભોજે ભજ દેવીપદામ્બુજમ્ ।
સર્વં દાસ્યતિ સા દેવી યદ્યદિષ્ટં ભવેત્તવ

સૂત ઉવાચ
નારદેનૈવમુક્તસ્તુ વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ ।
દેવીપાદાબ્જનિષ્ણાતસ્તપસે પ્રયયૌ ગિરૌ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં
પ્રથમસ્કન્ધે દેવીસર્વોત્તમેતિકથનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ