દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 1.19

શુકસ્ય વિવાહાદિકાર્યવર્ણનમ્
શુક ઉવાચ
સન્દેહોઽયં મહારાજ વર્તતે હૃદયે મમ ।
માયામધ્યે વર્તમાનઃ સ કથં નિઃસ્પૃહો ભવેત્

શાસ્ત્રજ્ઞાનં ચ સમ્પ્રાપ્ય નિત્યાનિત્યવિચારણમ્ ।
ત્યજતે ન મનો મોહં સ કથં મુચ્યતે નરઃ

અન્તર્ગતં તમશ્છેત્તું શાસ્ત્રાદ્‌બોધો હિ ન ક્ષમઃ ।
યથા ન નશ્યતિ તમઃ કૃતયા દીપવાર્તયા

અદ્રોહઃ સર્વભૂતેષુ કર્તવ્યઃ સર્વદા બુધૈઃ ।
સ કથં રાજશાર્દૂલ ગૃહસ્થસ્ય ભવેત્તથા

વિત્તૈષણા ન તે શાન્તા તથા રાજ્યસુખૈષણા ।
જયૈષણા ચ સઙ્ગ્રામે જીવન્મુક્તઃ કથં ભવેઃ

ચૌરેષુ ચૌરબુદ્ધિસ્તુ સાધુબુદ્ધિસ્તુ તાપસે ।
સ્વપરત્વં તવાપ્યસ્તિ વિદેહસ્ત્વં કથં નૃપ

કટુતીક્ષ્ણુકષાયામ્લરસાન્વેત્સિ શુભાશુભાન્ ।
શુભેષુ રમતે ચિત્તં નાશુભેષુ તથા નૃપ

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિશ્ચ તવ રાજન્ ભવન્તિ હિ ।
અવસ્થાસ્તુ યથાકાલં તુરીયા તુ કથં નૃપ

પદાત્યશ્વરથેભાશ્ચ સર્વે વૈ વશગા મમ ।
સ્વામ્યહં ચૈવ સર્વેષાં મન્યસે ત્વં ન મન્યસે

મિષ્ટમત્સિ સદા રાજન્મુદિતો વિમનાસ્તથા ।
માલાયાં ચ તથા સર્પે સમદૃક્ ક્વ નૃપોત્તમ

વિમુક્તસ્તુ ભવેદ્‌રાજન્ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ ।
એકાત્મબુદ્ધિઃ સર્વત્ર હિતકૃત્સર્વજન્તુષુ

ન મેઽદ્ય રમતે ચિત્તં ગૃહદારાદિષુ ક્વચિત્ ।
એકાકી નિઃસ્પૃહોઽત્યર્થં ચરેયમિતિ મે મતિઃ

નિઃસઙ્ગો નિર્મમઃ શાન્તઃ પત્રમૂલફલાશનઃ ।
મૃગવદ્વિચરિષ્યામિ નિર્દ્વન્દ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ

કિં મે ગૃહેણ વિત્તેન ભાર્યયા ચ સુરૂપયા ।
વિરાગમનસઃ કામં ગુણાતીતસ્ય પાર્થિવ

ચિન્ત્યસે વિવિધાકારં નાનારાગસમાકુલમ્ ।
દમ્ભોઽયં કિલ તે ભાતિ વિમુક્તોઽસ્મીતિ ભાષસે

કદાચિચ્છત્રુજા ચિન્તા ધનજા ચ કદાચન ।
કદાચિત્સૈન્યજા ચિન્તા નિશ્ચિન્તોઽસિ કદા નૃપ

વૈખાનસા યે મુનયો મિતાહારા જિતવ્રતાઃ ।
તેઽપિ મુહ્યન્તિ સંસારે જાનન્તોઽપિ હ્યસત્યતામ્

તવ વંશસમુત્થાનાં વિદેહા ઇતિ ભૂપતે ।
કુટિલં નામ જાનીહિ નાન્યથેતિ કદાચન

વિદ્યાધરો યથા મૂર્ખો જન્માન્ધસ્તુ દિવાકરઃ ।
લક્ષ્મીધરો દરિદ્રશ્ચ નામ તેષાં નિરર્થકમ્

તવ વંશોદ્‌ભવા યે યે શ્રુતાઃ પૂર્વે મયા નૃપાઃ ।
વિદેહા ઇતિ વિખ્યાતા નામતઃ કર્મતો ન તે

નિમિનામાભવદ્‌રાજા પૂર્વં તવ કુલે નૃપ ।
યજ્ઞાર્થં સ તુ રાજર્ષિર્વસિષ્ઠં સ્વગુરું મુનિમ્

નિમન્ત્રયામાસ તદા તમુવાચ નૃપં મુનિઃ ।
નિમન્ત્રિતોઽસ્મિ યજ્ઞાર્થં દેવેન્દ્રેણાધુના કિલ

કૃત્વા તસ્ય મખં પૂર્ણં કરિષ્યામિ તવાપિ વૈ ।
તાવત્કુરુષ્વ રાજેન્દ્ર સમ્ભારં તુ શનૈઃ શનૈઃ

ઇત્યુક્ત્યા નિર્યયૌ સોઽથ મહેન્દ્રયજને મુનિઃ ।
નિમિરન્યં ગુરું કૃત્વા ચકાર મખમુત્તમમ્

તચ્છ્રુત્વા કુપિતોઽત્યર્થં વસિષ્ઠો નૃપતિં પુનઃ ।
શશાપ ચ પતત્વદ્ય દેહસ્તે ગુરુલોપક

રાજાપિ તં શશાપાથ તવાપિ ચ પતત્વયમ્ ।
અન્યોન્યશાપાત્પતિતૌ તાવેવ ચ મયા શ્રુતમ્

વિદેહેન ચ રાજેન્દ્ર કથં શપ્તો ગુરુઃ સ્વયમ્ ।
વિનોદ ઇવ મે ચિત્તે વિભાતિ નૃપસત્તમ

જનક ઉવાચ
સત્યમુક્તં ત્વયા નાત્ર મિથ્યા કિઞ્ચિદિદં મતમ્ ।
તથાપિ શૃણુ વિપ્રેન્દ્ર ગુરુર્મમ સુપૂજિતઃ

પિતુઃ સઙ્ગં પરિત્યજ્ય ત્વં વનં ગન્તુમિચ્છસિ ।
મૃગૈઃ સહ સુસમ્બન્ધો ભવિતા તે ન સંશયઃ

મહાભૂતાનિ સર્વત્ર નિઃસઙ્ગઃ ક્વ ભવિષ્યસિ ।
આહારાર્થં સદા ચિન્તા નિશ્ચિન્તઃ સ્યાઃ કથં મુને

દણ્ડાજિનકૃતા ચિન્તા યથા તવ વનેઽપિ ચ ।
તથૈવ રાજ્યચિન્તા મે ચિન્તયાનસ્ય વા ન વા

વિકલ્પોપહતસ્ત્વં વૈ દૂરદેશમુપાગતઃ ।
ન મે વિકલ્પસન્દેહો નિર્વિકલ્પોઽસ્મિ સર્વથા

સુખં સ્વપિમિ વિપ્રાહં સુખં ભુઞ્જામિ સર્વથા ।
ન બદ્ધોઽસ્મીતિ બુદ્ધ્યાહં સર્વદૈવ સુખી મુને

ત્વં તુ દુઃખી સદૈવાસિ બદ્ધોઽહમિતિ શઙ્કયા ।
ઇતિ શઙ્કાં પરિત્યજ્ય સુખી ભવ સમાહિતઃ

દેહોઽયં મમ બન્ધોઽયં ન મમેતિ ચ મુક્તતા ।
તથા ધનં ગૃહં રાજ્યં ન મમેતિ ચ નિશ્ચયઃ

સૂત ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય શુકઃ પ્રીતમનાભવત્ ।
આપૃચ્છ્ય તં જગામાશુ વ્યાસસ્યાશ્રમમુત્તમમ્

આગચ્છન્તં સુતં દૃષ્ટ્વા વ્યાસોઽપિ સુખમાપ્તવાન્ ।
આલિઙ્ગ્યાઘ્રાય મૂર્ધાનં પપ્રચ્છ કુશલં પુનઃ

સ્થિતસ્તત્રાશ્રમે રમ્યે પિતુઃ પાર્શ્વે સમાહિતઃ ।
વેદાધ્યયનસમ્પન્નઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ

જનકસ્ય દશાં દૃષ્ટ્વા રાજ્યસ્થસ્ય મહાત્મનઃ ।
સ નિર્વૃતિં પરાં પ્રાપ્ય પિતુરાશ્રમસંસ્થિતઃ

પિતૄણાં સુભગા કન્યા પીવરી નામ સુન્દરી ।
શુકશ્ચકાર પત્‍નીં તાં યોગમાર્ગસ્થિતોઽપિ હિ

સ તસ્યાં જનયામાસ પુત્રાંશ્ચતુર એવ હિ ।
કૃષ્ણં ગૌરપ્રભં ચૈવ ભૂરિં દેવશ્રુતં તથા

કન્યાં કીર્તિં સમુત્પાદ્ય વ્યાસપુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
દદૌ વિભ્રાજપુત્રાય ત્વણુહાય મહાત્મને

અણુહસ્ય સુતઃ શ્રીમાન્બ્રહ્મદત્તઃ પ્રતાપવાન્ ।
બ્રહ્મજ્ઞઃ પૃથિવીપાલઃ શકકન્યાસમુદ્‌ભવઃ

કાલેન કિયતા તત્ર નારદસ્યોપદેશતઃ ।
જ્ઞાનં પરમકં પ્રાપ્ય યોગમાર્ગમનુત્તમમ્

પુત્રે રાજ્યં નિધાયાથ ગતો બદરિકાશ્રમમ્ ।
માયાબીજોપદેશેન તસ્ય જ્ઞાનં નિરર્ગલમ્

નારદસ્ય પ્રસાદેન જાતં સદ્યો વિમુક્તિદમ્ ।
કૈલાસશિખરે રમ્યે ત્યક્ત્વા સઙ્ગં પિતુઃ શુકઃ

ધ્યાનમાસ્થાય વિપુલં સ્થિતઃ સઙ્ગપરાઙ્મુખઃ ।
ઉત્પપાત ગિરેઃ શૃઙ્ગાત્સિદ્ધિં ચ પરમાં ગતઃ

આકાશગો મહાતેજા વિરરાજ યથા રવિઃ ।
ગિરેઃ શૃઙ્ગં દ્વિધા જાતં શુકસ્યોત્પતને તદા

ઉત્પાતા બહવો જાતાઃ શુકશ્ચાકાશગોઽભવત્ ।
અન્તરિક્ષે યથા વાયુઃ સ્તૂયમાનઃ સુરર્ષિભિઃ

તેજસાતિવિરાજન્વૈ દ્વિતીય ઇવ ભાસ્કરઃ ।
વ્યાસસ્તુ વિરહાક્રાન્તઃ ક્રન્દન્પુત્રેતિ ચાસકૃત્

ગિરેઃ શૃઙ્ગે ગતસ્તત્ર શુકો યત્ર સ્થિતોઽભવત્ ।
ક્રન્દમાનં તદા દીનં વ્યાસં મત્વા શ્રમાકુલમ્

સર્વભૂતગતઃ સાક્ષી પ્રતિશબ્દમદાત્તદા ।
તત્રાદ્યાપિ ગિરેઃ શૃઙ્ગે પ્રતિશબ્દઃ સ્ફુટોઽભવત્

રુદન્તં તં સમાલક્ષ્ય વ્યાસં શોકસમન્વિતમ્ ।
પુત્ર પુત્રેતિ ભાષન્તં વિરહેણ પરિપ્લુતમ્

શિવસ્તત્ર સમાગત્ય પારાશર્યમબોધયત્ ।
વ્યાસ શોકં મા કુરુ ત્વં પુત્રસ્તે યોગવિત્તમઃ

પરમાં ગતિમાપન્નો દુર્લભાં ચાકૃતાત્મભિઃ ।
તસ્ય શોકો ન કર્તવ્યસ્ત્વયાશોકં વિજાનતા

કીર્તિસ્તે વિપુલા જાતા તેન પુત્રેણ ચાનઘ ।
વ્યાસ ઉવાચ
ન શોકો યાતિ દેવેશ કિં કરોમિ જગત્પતે

અતૃપ્તે લોચને મેઽદ્ય પુત્રદર્શનલાલસે ।
મહાદેવ ઉવાચ
છાયાં દ્રક્ષ્યસિ પુત્રસ્ય પાર્શ્વસ્થાં સુમનોહરામ્

તાં વીક્ષ્ય મુનિશાર્દૂલ શોકં જહિ પરન્તપ ।
સૂત ઉવાચ
તદા દદર્શ વ્યાસસ્તુ છાયાં પુત્રસ્ય સુપ્રભામ્

દત્ત્વા વરં હરસ્તસ્મૈ તત્રૈવાન્તરધીયત ।
અન્તર્હિતે મહાદેવે વ્યાસઃ સ્વાશ્રમમભ્યગાત્

શુકસ્ય વિરહેણાપિ તપ્તઃ પરમદુઃખિતઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમસ્કન્ધે
શુકસ્ય વિવાહાદિકાર્યવર્ણનં નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ