દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 1.18

જનકોપદેશવર્ણનમ્
સૂત ઉવાચ॥
સૂત ઉવાચ
શ્રુત્વા તમાગતં રાજા મન્ત્રિભિઃ સહિતઃ શુચિઃ ।
પુરઃ પુરોહિતં કૃત્વા ગુરુપુત્રં સમભ્યગાત્

કૃત્વાર્હણાં નૃપઃ સમ્યગ્દત્તાસનમનુત્તમમ્ ।
પપ્રચ્છ કુશલં ગાં ચ વિનિવેદ્ય પયસ્વિનીમ્

સ ચ તાં નૃપપૂજાં વૈ પ્રત્યગૃહ્ણાદ્યથાવિધિ ।
પપ્રચ્છ કુશલં રાજ્ઞે સ્વં નિવેદ્ય નિરામયમ્

કૃત્વા કુશલસંપ્રશ્નમુપવિષ્ટં સુખાસને ।
શુક વ્યાસસુતં શાન્તં પર્યપૃચ્છત પાર્થિવઃ

કિં નિમિત્તં મહાભાગ નિઃસ્પૃહસ્ય ચ માં પ્રતિ ।
જાતં હ્યાગમનં બ્રૂહિ કાર્યં તન્મુનિસત્તમ

શુક ઉવાચ
વ્યાસેનોક્તો મહારાજ કુરુ દારપરિગ્રહમ્ ।
સર્વેષામાશ્રમાણાં ચ ગૃહસ્થાશ્રમ ઉત્તમઃ

મયા નાઙ્ગીકૃતં વાક્યં મત્ત્વા બન્ધં ગુરોરપિ ।
ન બન્ધોઽસ્તીતિ તેનોક્તો નાહં તત્કૃતવાન્પુનઃ

ઇતિ સન્દિગ્ધમનસં મત્વા સ મુનિસત્તમઃ ।
ઉવાચ વચનં તથ્યં મિથિલાં ગચ્છ મા શુચઃ

યાજ્યોઽસ્તિ જનકસ્તત્ર જીવન્મુક્તો નરાધિપઃ ।
વિદેહો લોકવિદિતઃ પાતિ રાજ્યમકણ્ટકમ્

કુર્વન્ રાજ્યં તથા રાજા માયાપાશૈર્ન બધ્યતે ।
ત્વં બિભેષિ કથં પુત્ર વનવૃત્તિઃ પરન્તપ

પશ્ય તં નૃપશાર્દૂલં ત્યજ મોહં મનોગતમ્ ।
કુરુ દારાન્મહાભાગ પૃચ્છ વા ભૂપતિં ચ તમ્

સન્દેહં તે મનોજાતં કથયિષ્યતિ પાર્થિવઃ ।
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય મામેહિ તરસા સુત

સમ્પ્રાપ્તોઽહં મહારાજ ત્વત્પુરે ચ તદાજ્ઞયા ।
મોક્ષકામોઽસ્મિ રાજેન્દ્ર બ્રૂહિ કૃત્યં મમાનઘ

તપસ્તીર્થવ્રતેજ્યાશ્ચ સ્વાધ્યાયસ્તીર્થસેવનમ્ ।
જ્ઞાનં વા વદ રાજેન્દ્ર મોક્ષં પ્રતિ ચ કારણમ્

જનક ઉવાચ
શૃણુ વિપ્રેણ કર્તવ્યં મોક્ષમાર્ગાશ્રિતેન યત્ ।
ઉપનીતો વસેદાદૌ વેદાભ્યાસાય વૈ ગુરૌ

અધીત્ય વેદવેદાન્તાન્દત્ત્વા ચ ગુરુદક્ષિણામ્ ।
સમાવૃત્તસ્તુ ગાર્હસ્થ્યે સદારો નિવસેન્મુનિઃ

ન્યાયવૃત્તિસ્તુ સન્તોષી નિરાશી ગતકલ્મષઃ ।
અગ્નિહોત્રાદિકર્માણિ કુર્વાણઃ સત્યવાક્શુચિઃ

પુત્રં પૌત્રં સમાસાદ્ય વાનપ્રસ્થાશ્રમે વસેત્ ।
તપસા ષડ્‌રિપૂઞ્જિત્વા ભાર્યાં પુત્રે નિવેશ્ય ચ

સર્વાનગ્નીન્યથાન્યાયમાત્મન્યારોપ્ય ધર્મવિત્ ।
વસેત્તુર્યાશ્રમે શ્રાન્તઃ શુદ્ધે વૈરાગ્યસમ્ભવે

વિરક્તસ્યાધિકારોઽસ્તિ સંન્યાસે નાન્યથા ક્વચિત્ ।
વેદવાક્યમિદં તથ્યં નાન્યથેતિ મતિર્મમ

શુકાષ્ટચત્વારિશદ્વૈ સંસ્કારા વેદબોધિતાઃ ।
ચત્વારિંશદ્‌ગૃહસ્થસ્ય પ્રોક્તાસ્તત્ર મહાત્મભિઃ

અષ્ટૌ ચ મુક્તિકામસ્ય પ્રોક્તાઃ શમદમાદયઃ ।
આશ્રમાદાશ્રમં ગચ્છેદિતિ શિષ્ટાનુશાસનમ્

શુક ઉવાચ
ઉત્પન્ને હૃદિ વૈરાગ્યે જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્ભવે ।
અવશ્યમેવ વસ્તવ્યમાશ્રમેષુ વનેષુ વા

જનક ઉવાચ
ઇન્દ્રિયાણિ બલિષ્ઠાનિ ન નિયુક્તાનિ માનદ ।
અપક્વસ્ય પ્રકુર્વન્તિ વિકારાંસ્તાનનેકશઃ

ભોજનેચ્છાં સુખેચ્છાં ચ શય્યેચ્છામાત્મજસ્ય ચ ।
યતી ભૂત્વા કથં કુર્યાદ્વિકારે સમુપસ્થિતે

દુર્જરં વાસનાજાલં ન શાન્તિમુપયાતિ વૈ ।
અતસ્તચ્છમનાર્થાય ક્રમેણ ચ પરિત્યજેત્

ઊર્ધ્વં સુપ્તઃ પતત્યેવ ન શયાનઃ પતત્યધઃ ।
પરિવ્રજ્ય પરિભ્રષ્ટો ન માર્ગં લભતે પુનઃ

યથા પિપીલિકા મૂલાચ્છાખાયામધિરોહતિ ।
શનૈઃ શનૈઃ ફલં યાતિ સુખેન પદગામિની

વિહઙ્ગસ્તરસા યાતિ વિઘ્નશઙ્કામુદસ્ય વૈ ।
શ્રાન્તો ભવતિ વિશ્રમ્ય સુખં યાતિ પિપીલિકા

મનસ્તુ પ્રબલં કામમજેયમકૃતાત્મભિઃ ।
અતઃ ક્રમેણ જેતવ્યમાશ્રમાનુક્રમેણ ચ

ગૃહસ્થાશ્રમસંસ્થોઽપિ શાન્તઃ સુમતિરાત્મવાન્ ।
ન ચ હૃષ્યેન્ન ચ તપેલ્લાભાલાભે સમો ભવેત્

વિહતં કર્મ કુર્વાણસ્ત્યજંશ્ચિન્તાન્વિતં ચ યત્ ।
આત્મલાભેન સન્તુષ્ટો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

પશ્યાહં રાજ્યસંસ્થોઽપિ જીવન્મુક્તો યથાનઘ ।
વિચરામિ યથાકામં ન મે કિઞ્ચિત્પ્રજાયતે

ભુઞ્જાનો વિવિધાન્ભોગાન્કુર્વન્કાર્યાણ્યનેકશઃ ।
ભવિષ્યામિ યથાહં ત્વં તથા મુક્તો ભવાનઘ

કથ્યતે ખલુ યદ્‌દૃશ્યમદૃશ્યં બધ્યતે કુતઃ ।
દૃશ્યાનિ પઞ્ચભૂતાનિ ગુણાસ્તેષાં તથા પુનઃ

આત્મા ગમ્યોઽનુમાનેન પ્રત્યક્ષો ન કદાચન ।
સ કથં બધ્યતે બ્રહ્મન્નિર્વિકારો નિરઞ્જનઃ

મનસ્તુ સુખદુઃખાનાં મહતાં કારણં દ્વિજ ।
જાતે તુ નિર્મલે હ્યસ્મિન્સર્વં ભવતિ નિર્મલમ્

ભ્રમન્સર્વેષુ તીર્થેષુ સ્નાત્વા સ્નાત્વા પુનઃ પુનઃ ।
નિર્મલં ન મનો યાવત્તાવત્સર્વં નિરર્થકમ્

ન દેહો ન ચ જીવાત્મા નેન્દ્રિયાણિ પરન્તપ ।
મન એવ મનુષ્યાણાં કારણં બન્ધમોક્ષયોઃ

શુદ્ધો મુક્તઃ સદૈવાત્મા ન વૈ બધ્યેત કર્હિચિત્ ।
બન્ધમોક્ષૌ મનઃસંસ્થૌ તસ્મિઞ્છાન્તે પ્રશામ્યતિ

શત્રુર્મિત્રમુદાસીનો ભેદાઃ સર્વે મનોગતાઃ ।
એકાત્મત્વે કથં ભેદઃ સમ્ભવેદ્‌દ્વૈતદર્શનાત્

જીવો બ્રહ્મ સદૈવાહં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
ભેદબુદ્ધિસ્તુ સંસારે વર્તમાના પ્રવર્તતે

અવિદ્યેયં મહાભાગ વિદ્યા ચૈતન્નિવર્તનમ્ ।
વિદ્યાવિદ્યે ચ વિજ્ઞેયે સર્વદૈવ વિચક્ષણૈઃ

વિનાતપં હિ છાયાયા જ્ઞાયતે ચ કથં સુખમ્ ।
અવિદ્યયા વિના તદ્વત્કથં વિદ્યાં ચ વેત્તિ વૈ

ગુણા ગુણેષુ વર્તન્તે ભૂતાનિ ચ તથૈવ ચ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેષુ કો દોષસ્તત્ર ચાત્મનઃ

મર્યાદા સર્વરક્ષાર્થં કૃતા વેદેષુ સર્વશઃ ।
અન્યથા ધર્મનાશઃ સ્યાત્સૌગતાનામિવાનઘ

ધર્મનાશે વિનષ્ટઃ સ્યાદ્વર્ણાચારોઽતિવર્તિતઃ ।
અતો વેદપ્રદિષ્ટેન માર્ગેણ ગચ્છતાં શુભમ્

શુક ઉવાચ
સન્દેહો વર્તતે રાજન્ન નિવર્તતિ મે ક્વચિત્ ।
ભવતા કથિતં યત્તચ્છૃણ્વતો મે નરાધિપ

વેદધર્મેષુ હિંસા સ્યાદધર્મબહુલા હિ સા ।
કથં મુક્તિપ્રદો ધર્મો વેદોક્તો બત ભૂપતે

પ્રત્યક્ષેણ ત્વનાચારઃ સોમપાનં નરાધિપ ।
પશૂનાં હિંસનં તદ્વદ્‌ભક્ષણં ચામિષસ્ય ચ

સૌત્રામણૌ તથા પ્રોક્તઃ પ્રત્યક્ષેણ સુરાગ્રહઃ ।
દ્યૂતક્રીડા તથા પ્રોક્તા વ્રતાનિ વિવિધાનિ ચ

શ્રૂયતે સ્મ પુરા હ્યાસીચ્છશબિન્દુર્નૃપોત્તમઃ ।
યજ્વા ધર્મપરો નિત્યં વદાન્યઃ સત્યસાગરઃ

ગોપ્તા ચ ધર્મસેતૂનાં શાસ્તા ચોત્પથગામિનામ્ ।
યજ્ઞાશ્ચ વિહિતાસ્તેન બહવો ભૂરિદક્ષિણાઃ

ચર્મણાં પર્વતો જાતો વિન્ધ્યાચલસમઃ પુનઃ ।
મેઘામ્બુપ્લાવનાજ્જાતા નદી ચર્મણ્વતી શુભા

સોઽપિ રાજા દિવં યાતઃ કીર્તિરસ્યાચલા ભુવિ ।
એવં ધર્મેષુ વેદેષુ ન મે બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે

સ્ત્રીસઙ્ગેન સદા ભોગે સુખમાપ્નોતિ માનવઃ ।
અલાભે દુઃખમત્યન્તં જીવન્મુક્તઃ કથં ભવેત્

જનક ઉવાચ
હિંસા યજ્ઞેષુ પ્રત્યક્ષા સાહિંસા પરિકીર્તિતા ।
ઉપાધિયોગતો હિંસા નાન્યથેતિ વિનિર્ણયઃ

યથા ચેન્ધનસંયોગાદગ્નૌ ધૂમઃ પ્રવર્તતે ।
તદ્વિયોગાત્તથા તસ્મિન્નિર્ધૂમત્વં વિભાતિ વૈ

અહિંસાં ચ તથા વિદ્ધિ વેદોક્તાં મુનિસત્તમ ।
રાગિણાં સાપિ હિંસૈવ નિઃસ્પૃહાણાં ન સા મતા

અરાગેણ ચ યત્કર્મ તથાહઙ્કારવર્જિતમ્ ।
અકૃતં વેદવિદ્વાંસઃ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ

ગૃહસ્થાનાં તુ હિંસૈવ યા યજ્ઞે દ્વિજસત્તમ ।
અરાગેણ ચ યત્કર્મ તથાહંકારવર્જિતમ્

સાહિંસૈવ મહાભાગ મુમુક્ષૂણાં જિતાત્મનામ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
પ્રથમસ્કન્ધે શુકાય જનકોપદેશવર્ણનં નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ