દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 1.17

શુકસ્ય રાજમન્દિરપ્રવેશવર્ણનમ્
સૂત ઉવાચ
ઇત્યુક્ત્વા પિતરં પુત્રઃ પાદયોઃ પતિતઃ શુકઃ ।
બદ્ધાઞ્જલિરુવાચેદં ગન્તુકામો મહામનાઃ

આપૃચ્છે ત્વાં મહાભાગ ગ્રાહ્યં તે વચનં મયા ।
વિદેહાન્દ્રષ્ટુમિચ્છામિ પાલિતાઞ્જનકેન તુ

વિના દણ્ડં કથં રાજ્યં કરોતિ જનકઃ કિલ ।
ધર્મે ન વર્તતે લોકો દણ્ડશ્ચેન્ન ભવેદ્યદિ

ધર્મસ્ય કારણં દણ્ડો મન્વાદિપ્રહિતઃ સદા ।
સ કથં વર્તતે તાત સંશયોઽયં મહાન્મમ

મમ માતા ત્વિયં વન્ધ્યા તદ્વદ્‌ભાતિ વિચેષ્ટિતમ્ ।
પૃચ્છામિ ત્વાં મહાભાગ ગચ્છામિ ચ પરન્તપ

સૂત ઉવાચ
તં દૃષ્ટ્વા ગન્તુકામં ચ શુકં સત્યવતીસુતઃ ।
આલિઙ્ગ્યોવાચ પુત્રં તં જ્ઞાનિનં નિઃસ્પૃહં દૃઢમ્

વ્યાસ ઉવાચ
સ્વસ્ત્યસ્તુ શક દીર્ઘાયુર્ભવ પુત્ર મહામતે ।
સત્યાં વાચં પ્રદત્ત્વા મે ગચ્છ તાત યથાસુખમ્

આગન્તવ્યં પુનર્ગત્વા મમાશ્રમમનુત્તમમ્ ।
ન કુત્રાપિ ચ ગન્તવ્યં ત્વયા પુત્ર કથઞ્ચન

સુખં જીવામિ પુત્રાહં દૃષ્ટ્વા તે મુખપઙ્કજમ્ ।
અપશ્યન્દુઃખમાપ્નોમિ પ્રાણસ્ત્વમસિ મે સુત

દૃષ્ટ્વા ત્વં જનકં પુત્ર સન્દેહં વિનિવર્ત્ય ચ ।
અત્રાગત્ય સુખં તિષ્ઠ વેદાધ્યયનતત્પરઃ

સૂત ઉવાચ
ઇત્યુક્તઃ સોઽભિવાદ્યાર્યં કૃત્વા ચૈવ પ્રદક્ષિણામ્ ।
ચલિતસ્તરસાતીવ ધનુર્મુક્તઃ શરો યથા

સમ્પશ્યન્વિવિધાન્દેશાઁલ્લોકાંશ્ચ વિત્તધર્મિણઃ ।
વનાનિ પાદપાંશ્ચૈવ ક્ષેત્રાણિ ફલિતાનિ ચ

તાપસાંસ્તપ્યમાનાંશ્ચ યાજકાન્દીક્ષયાન્વિતાન્ ।
યોગાભ્યાસરતાન્યોગિવાનપ્રસ્થાન્વનૌકસઃ

શૈવાન્પાશુપતાંશ્ચૈવ સૌરાઞ્છાક્તાંશ્ચ વૈષ્ણવાન્ ।
વીક્ષ્ય નાનાવિધાન્ધર્માઞ્જગામાતિસ્મયન્મુનિઃ

વર્ષદ્વયેન મેરું ચ સમુલ્લઙ્ઘ્ય મહામતિઃ ।
હિમાચલં ચ વર્ષેણ જગામ મિથિલાં પ્રતિ

પ્રવિષ્ટો મિથિલાં મધ્યે પશ્યન્સર્વર્દ્ધિમુત્તમામ્ ।
પ્રજાશ્ચ સુખિતાઃ સર્વાઃ સદાચારાઃ સુસંસ્થિતાઃ

ક્ષત્રા નિવારિતસ્તત્ર કસ્ત્વમત્ર સમાગતઃ ।
કિં તે કાર્યં વદસ્વેતિ પૃષ્ટસ્તેન ન ચાબ્રવીત્

નિઃસૃત્ય નગરદ્વારાત્સ્થિતઃ સ્થાણુરિવાચલઃ ।
વિસ્મિતોઽતિહસંસ્તસ્થૌ વચો નોવાચ કિઞ્ચન

પ્રતીહાર ઉવાચ
બ્રૂહિ મૂકોઽસિ કિં બ્રહ્મન્કિમર્થં ત્વમિહાગતઃ ।
ચલનં ચ વિના કાર્યં ન ભવેદિતિ મે મતિઃ

રાજાજ્ઞયા પ્રવેષ્ટવ્યં નગરેઽસ્મિન્સદા દ્વિજ ।
અજ્ઞાતકુલશીલસ્ય પ્રવેશો નાત્ર સર્વથા

તેજસ્વી ભાસિ નૂનં ત્વં બ્રાહ્મણો વેદવિત્તમઃ ।
કુલં કાર્યં ચ મે બ્રૂહિ યથેષ્ટં ગચ્છ માનદ

શુક ઉવાચ
યદર્થમાગતોઽસ્મ્યત્ર તત્પ્રાપ્તં વચનાત્તવ ।
વિદેહનગરં દ્રષ્ટું પ્રવેશો યત્ર દુર્લભઃ

મોહોઽયં મમ દુર્બુદ્ધેઃ સમુલ્લઙ્ઘ્ય ગિરિદ્વયમ્ ।
રાજાનં દ્રષ્ટુકામોઽહં પર્યટન્સમુપાગતઃ

વઞ્ચિતોઽહં સ્વયં પિત્રા દૂષણં કસ્ય દીયતે ।
ભ્રામિતોઽહં મહાભાગ કર્મણા વા મહીતલે

ધનાશા પુરુષસ્યેહ પરિભ્રમણકારણમ્ ।
સા મે નાસ્તિ તથાપ્યત્ર સમ્પ્રાપ્તોઽસ્મિ ભ્રમાત્કિલ

નિરાશસ્ય સુખં નિત્યં યદિ મોહે ન મજ્જતિ ।
નિરાશોઽહં મહાભાગ મગ્નોઽસ્મિન્મોહસાગરે

ક્વ મેરુર્મિથિલા ક્વેયં પદ્‌ભ્યાં ચ સમુપાગતઃ ।
પરિશ્રમફલં કિં મે વઞ્ચિતો વિધિના કિલ

પ્રારબ્ધં કિલ ભોક્તવ્યં શુભં વાપ્યથવાશુભમ્ ।
ઉદ્યમસ્તદ્વશે નિત્યં કારયત્યેવ સર્વથા

ન તીર્થં ન ચ વેદોઽત્ર યદર્થમિહ મે શ્રમઃ ।
અપ્રવેશઃ પુરે જાતો વિદેહો નામ ભૂપતિઃ

ઇત્યુક્ત્યા વિરરામાશુ મૌનીભૂત ઇવ સ્થિતઃ ।
જ્ઞાતો હિ પ્રતિહારેણ જ્ઞાની કશ્ચિદ્‌દ્વિજોત્તમઃ

સામપૂર્વમુવાચાસૌ તં ક્ષત્તા સંસ્થિતં મુનિમ્ ।
ગચ્છ ભો યત્ર તે કાર્યં યથેષ્ટં દ્વિજસત્તમ

અપરાધો મમ બ્રહ્મન્યન્નિવારિતવાનહમ્ ।
તત્ક્ષન્તવ્યં મહાભાગ વિમુક્તાનાં ક્ષમા બલમ્

શુક ઉવાચ
કિં તેઽત્ર દૂષણં ક્ષત્તઃ પરતન્ત્રોઽસિ સર્વદા ।
પ્રભુકાર્યં પ્રકર્તવ્યં સેવકેન યથોચિતમ્

ન ભૂપદૂષણં ચાત્ર યદહં રક્ષિતસ્ત્વયા ।
ચોરશત્રુપરિજ્ઞાનં કર્તવ્યં સર્વથા બુધૈઃ

મમૈવ સર્વથા દોષો યદહં સમુપાગતઃ ।
ગમનં પરગેહે યલ્લઘુતાયાશ્ચ કારણમ્

પ્રતીહાર ઉવાચ
કિં સુખં દ્વિજ કિં દુઃખં કિં કાર્યં શુભમિચ્છતા ।
કઃ શત્રુર્હિતકર્તા કો બ્રૂહિ સર્વં મમાદ્ય વૈ

શુક ઉવાચ
દ્વૈવિધ્યં સર્વલોકેષુ સર્વત્ર દ્વિવિધો જનઃ ।
રાગી ચૈવ વિરાગી ચ તયોશ્ચિત્તં દ્વિધા પુનઃ

વિરાગી ત્રિવિધઃ કામં જ્ઞાતોઽજ્ઞાતશ્ચ મધ્યમઃ ।
રાગી ચ દ્વિવિધઃ પ્રોક્તો મૂર્ખશ્ચ ચતુરસ્તથા

ચાતુર્યં દ્વિવિધં પ્રોક્તં શાસ્ત્રજં મતિજં તથા ।
મતિસ્તુ દ્વિવિધા લોકે યુક્તાયુક્તેતિ સર્વથા

પ્રતીહાર ઉવાચ
યદુક્તં ભવતા વિદ્વન્નાર્થજ્ઞોઽહં દ્વિજોત્તમ ।
તત્સર્વં વિસ્તરેણાદ્ય યથાર્થં વદ સત્તમ

શુક ઉવાચ
રાગો યસ્યાસ્તિ સંસારે સ રાગીત્યુચ્યતે ધ્રુવમ્ ।
દુઃખં બહુવિધં તસ્ય સુખં ચ વિવિધં પુનઃ

ધનં પ્રાપ્ય સુતાન્દારાન્માનં ચ વિજયં તથા ।
તદપ્રાપ્ય મહદ્દુઃખં ભવત્યેવ ક્ષણે ક્ષણે

કાર્યસ્તસ્ય સુખોપાયઃ કર્તવ્યં સુખસાધનમ્ ।
તસ્યારાતિઃ સ વિજ્ઞેયઃ સુખવિઘ્નં કરોતિ યઃ

સુખોત્પાદયિતા મિત્રં રાગયુક્તસ્ય સર્વદા ।
ચતુરો નૈવ મુહ્યેત મૂર્ખઃ સર્વત્ર મુહ્યતિ

વિરક્તસ્યાત્મરક્તસ્ય સુખમેકાન્તસેવનમ્ ।
આત્માનુચિન્તનં ચૈવ વેદાન્તસ્ય ચ ચિન્તનમ્

દુઃખં તદેતત્સર્વં હિ સંસારકથનાદિકમ્ ।
શત્રવો બહવસ્તસ્ય વિજ્ઞસ્ય શુભમિચ્છતઃ

કામઃ ક્રોધઃ પ્રમાદશ્ચ શત્રવો વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ ।
બન્ધુઃ સન્તોષ એવાસ્ય નાન્યોઽસ્તિ ભુવનત્રયે

સૂત ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય મત્વા તં જ્ઞાનિનં દ્વિજમ્ ।
ક્ષત્તા પ્રવેશયામાસ કક્ષાં ચાતિમનોરમામ્

નગરં વીક્ષમાણઃ સંસ્ત્રૈવિધ્યજનસઙ્કુલમ્ ।
નાનાવિપણિદ્રવ્યાઢ્યં ક્રયવિક્રયકારકમ્

રાગદ્વેષયુતં કામલોભમોહાકુલં તથા ।
વિવદત્સુજનાકીર્ણં વસુપૂર્ણં મહત્તરમ્

પશ્યન્સ ત્રિવિધાઁલ્લોકાન્પ્રાસરદ્‌રાજમન્દિરમ્ ।
પ્રાપ્તઃ પરમતેજસ્વી દ્વિતીય ઇવ ભાસ્કરઃ

નિવારિતશ્ચ તત્રૈવ પ્રતીહારેણ કાષ્ઠવત્ ।
તત્રૈવ ચ સ્થિતો દ્વારિ મોક્ષમેવાનુચિન્તયન્

છાયાયામાતપે ચૈવ સમદર્શી મહાતપાઃ ।
ધ્યાનં કૃત્વા તથૈકાન્તે સ્થિતઃ સ્થાણુરિવાચલઃ

તં મુહૂર્તાદુપાગત્ય રાજ્ઞોઽમાત્યઃ કૃતાઞ્જલિઃ ।
પ્રાવેશયત્તતઃ કક્ષાં દ્વિતીયાં રાજવેશ્મનઃ

તત્ર દિવ્યં મનોરમ્યં પુષ્પિતં દિવ્યપાદપમ્ ।
તદ્વનં દર્શયિત્વા તુ કૃત્વા ચાતિથિસત્ક્રિયામ્

વારમુખ્યાઃ સ્ત્રિયસ્તત્ર રાજસેવાપરાયણાઃ ।
ગીતવાદિત્રકુશલાઃ કામશાસ્ત્રવિશારદાઃ

તા આદિશ્ય ચ સેવાર્થં શુકસ્ય મન્ત્રિસત્તમઃ ।
નિર્ગતઃ સદનાત્તસ્માદ્વ્યાસપુત્રઃ સ્થિતસ્તદા

પૂજિતઃ પરયા ભક્ત્યા તાભિઃ સ્ત્રીભિર્યથાવિધિ ।
દેશકાલોપપન્નેન નાનાન્નેનાતિતોષિતઃ

તતોઽન્તઃપુરવાસિન્યસ્તસ્યાન્તઃપુરકાનનમ્ ।
રમ્યં સંદર્શયામાસુરઙ્ગનાઃ કામમોહિતાઃ

સ યુવા રૂપવાન્કાન્તો મૃદુભાષી મનોરમઃ ।
દૃષ્ટ્વા તા મુમુહુઃ સર્વાસ્તં ચ કામમિવાપરમ્

જિતેન્દ્રિયં મુનિં મત્ત્વા સર્વાઃ પર્યચરંસ્તદા ।
આરણેયસ્તુ શુદ્ધાત્મા માતૃભાવમકલ્પયત્

આત્મારામો જિતક્રોધો ન હૃષ્યતિ ન તપ્યતિ ।
પશ્યંસ્તાસાં વિકારાંશ્ચ સ્વસ્થ એવ સ તસ્થિવાન્

તસ્મૈ શય્યાં સુરમ્યાં ચ દદુર્નાર્યઃ સુસંસ્કૃતામ્ ।
પરાર્ધ્યાસ્તરણોપેતાં નાનોપસ્કરસંવૃતામ્

સ કૃત્વા પાદશૌચં ચ કુશપાણિરતન્દ્રિતઃ ।
ઉપાસ્ય પશ્ચિમાં સન્ધ્યાં ધ્યાનમેવાન્વપદ્યત

યામમેકં સ્થિતો ધ્યાને સુષ્વાપ તદનન્તરમ્ ।
સુપ્ત્વા યામદ્વયં તત્ર ચોદતિષ્ઠત્તતઃ શુકઃ

પાશ્ચાત્યં યામિનીયામં ધ્યાનમેવાન્વપદ્યત ।
સ્નાત્વા પ્રાતઃક્રિયાઃ કૃત્વા પુનરાસ્તે સમાહિતઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
પ્રથમસ્કન્ધે શુકસ્ય રાજમન્દિરપ્રવેશવર્ણનં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ