દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 1.16

વ્યાસોપદેશવર્ણનમ્
દૃષ્ટ્વા તં વિસ્મિતં દેવં શયાનં વટપત્રકે ।
ઉવાચ સસ્મિતં વાક્યં વિષ્ણો કિં વિસ્મિતો હ્યસિ

મહાશક્ત્યાઃ પ્રભાવેણ ત્વં માં વિસ્મૃતવાન્પુરા ।
પ્રભવે પ્રલયે જાતે ભૂત્વા ભૂત્વા પુનઃ પુનઃ

નિર્ગુણા સા પરા શક્તિઃ સગુણસ્ત્વં તથાપ્યહમ્ ।
સાત્ત્વિકી કિલ યા શક્તિસ્તાં શક્તિં વિદ્ધિ મામિકામ્

ત્વન્નાભિકમલાદ્‌બ્રહ્મા ભવિષ્યતિ પ્રજાપતિઃ ।
સ કર્તા સર્વલોકસ્ય રજોગુણસમન્વિતઃ

સ તદા તપ આસ્થાય પ્રાપ્ય શક્તિમનુત્તમામ્ ।
રજસા રક્તવર્ણઞ્ચ કરિષ્યતિ જગત્ત્રયમ્

સગુણાન્પઞ્ચભૂતાંશ્ચ સમુત્પાદ્ય મહામતિઃ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયેશાંશ્ચ મનઃપૂર્વાન્સમન્તતઃ

કરિષ્યતિ તતઃ સર્ગં તેન કર્તા સ ઉચ્યતે ।
વિશ્વસ્યાસ્ય મહાભાગ ત્વં વૈ પાલયિતા તથા

તદ્‌ભુવોર્મધ્યદેશાચ્ચ ક્રોધાદ્‌રુદ્રો ભવિષ્યતિ ।
તપઃ કૃત્વા મહાઘોરં પ્રાપ્ય શક્તિં તુ તામસીમ્

કલ્પાન્તે સોઽપિ સંહર્તા ભવિષ્યતિ મહામતે ।
તેનાહં ત્વામુપાયાતા સાત્ત્વિકીં ત્વમવેહિ મામ્

સ્થાસ્યેઽહં ત્વત્સમીપસ્થા સદાહં મધુસૂદન ।
હૃદયે તે કૃતાવાસા ભવામિ સતતં કિલ

વિષ્ણુરુવાચ
શ્લોકસ્યાર્ધં મયા પૂર્વં શ્રુતં દેવિ સ્ફુટાક્ષરમ્ ।
તત્કેનોક્તં વરારોહે રહસ્યં પરમં શિવમ્

તન્મે બ્રૂહિ વરારોહે સંશયોઽયં વરાનને ।
નિર્ધનો હિ યથા દ્રવ્યં તત્સ્મરામિ પુનઃ પુનઃ

વ્યાસ ઉવાચ
વિષ્ણોસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા મહાલક્ષ્મીઃ સ્મિતાનના ।
ઉવાચ પરયા પ્રીત્યા વચનં ચારુહાસિની

મહાલક્ષ્મીરુવાચ
શૃણુ શૌરે વચો મહ્યં સગુણાહં ચતુર્ભુજા ।
માં જાનાસિ ન જાનાસિ નિર્ગુણાં સગુણાલયામ્

ત્વં જાનીહિ મહાભાગ તયા તત્પ્રકટીકૃતમ્ ।
પુણ્યં ભાગવતં વિદ્ધિ વેદસારં શુભાવહમ્

કૃપાં ચ મહતીં મન્યે દેવ્યાઃ શત્રુનિષૂદન ।
યયા પ્રોક્તં પરં ગુહ્યં હિતાય તવ સુવ્રત

રક્ષણીયં સદા ચિત્તે ન વિસ્માર્યં કદાચન ।
સારં હિ સર્વશાસ્ત્રાણાં મહાવિદ્યાપ્રકાશિતમ્

નાતઃ પરં વેદિતવ્યં વર્તતે ભુવનત્રયે ।
પ્રિયોઽસિ ખલુ દેવ્યાસ્ત્વં તેન તે વ્યાહૃતં વચઃ

વ્યાસ ઉવાચ
ઇતિ શ્રુત્વા વચો દેવ્યા મહાલક્ષ્યાશ્ચતુર્ભુજઃ ।
દધાર હૃદયે નિત્યં મત્વા મન્ત્રમનુત્તમમ્

કાલેન કિયતા તત્ર તન્નાભિકમલોદ્‌ભવઃ ।
બ્રહ્મા દૈત્યભયાત્ત્રસ્તો જગામ શરણં હરેઃ

તતઃ કૃત્વા મહાયુદ્ધં હત્વા તૌ મધુકૈટભૌ ।
જજાપ ભગવાન્વિષ્ણુઃ શ્લોકાર્ધં વિશદાક્ષરમ્

જપન્તં વાસુદેવં ચ દૃષ્ટ્વા દેવઃ પ્રજાપતિઃ ।
પપ્રચ્છ પરમપ્રીતઃ કઞ્જજઃ કમલાપતિમ્

કિં ત્વં જપસિ દેવેશ ત્વત્તઃ કોઽપ્યધિકોઽસ્તિ વૈ ।
યત્કૃત્વા પુણ્ડરીકાક્ષ પ્રીતોઽસિ જગદીશ્વર

હરિરુવાચ
મયિ ત્વયિ ચ યા શક્તિઃ ક્રિયાકારણલક્ષણા ।
વિચારય મહાભાગ યા સા ભગવતી શિવા

યસ્યાધારે જગત્સર્વં તિષ્ઠત્યત્ર મહાર્ણવે ।
સાકારા યા મહાશક્તિરમેયા ચ સનાતની

યયા વિસૃજ્યતે વિશ્વં જગદેતચ્ચરાચરમ્ ।
સૈષા પ્રસન્ના વરદા નૃણાં ભવતિ મુક્તયે

સા વિદ્યા પરમા મુક્તેર્હેતુભૂતા સનાતની ।
સંસારબન્ધહેતુશ્ચ સૈવ સર્વેશ્વરેશ્વરી

અહં ત્વમખિલં વિશ્વં તસ્યાશ્ચિચ્છક્તિસમ્ભવમ્ ।
વિદ્ધિ બ્રહ્મન્ન સન્દેહઃ કર્તવ્યઃ સર્વદાનઘ

શ્લોકાર્ધેન તયા પ્રોક્તં તદ્વૈ ભાગવતં કિલ ।
વિસ્તરો ભવિતા તસ્ય દ્વાપરાદૌ યુગે તથા

વ્યાસ ઉવાચ
બ્રહ્મણા સંગૃહીતં ચ વિષ્ણોસ્તુ નાભિપઙ્કજે ।
નારદાય ચ તેનોક્તં પુત્રાયામિતબુદ્ધયે

નારદેન તથા મહ્યં દત્તં હિ મુનિના પુરા ।
મયા કૃતમિદં પૂર્ણં દ્વાદશસ્કન્ધવિસ્તરમ્

તત્પઠસ્વ મહાભાગ પુરાણં બ્રહ્મસમ્મિતમ્ ।
પઞ્ચલક્ષણયુક્તં ચ દેવ્યાશ્ચરિતમુત્તમમ્

તત્ત્વજ્ઞાનરસોપેતં સર્વેષામુત્તમોત્તમમ્ ।
ધર્મશાસ્ત્રસમં પુણ્યં વેદાર્થેનોપબૃંહિતમ્

વૃત્રાસુરવધોપેતં નાનાખ્યાનકથાયુતમ્ ।
બ્રહ્મવિદ્યાનિધાનં તુ સંસારાર્ણવતારકમ્

ગૃહાણ ત્વં મહાભાગ યોગ્યોઽસિ મતિમત્તરઃ ।
પુણ્યં ભાગવતં નામ પુરાણં પુરુષર્ષભ

અષ્ટાદશસહસ્રાણાં શ્લોકાનાં કુરુ સંગ્રહમ્ ।
અજ્ઞાનનાશનં દિવ્યં જ્ઞાનભાસ્કરબોધકમ્

સુખદં શાન્તિદં ધન્યં દીર્ઘાયુષ્યકરં શિવમ્ ।
શૃણ્વતાં પઠતાં ચેદં પુત્રપૌત્રવિવર્ધનમ્

શિષ્યોઽયં મમ ધર્માત્મા લોમહર્ષણસમ્ભવઃ ।
પઠિષ્યતિ ત્વયા સાર્ધં પુરાણીં સંહિતાં શુભામ્

સૂત ઉવાચ
ઇત્યુક્તં તેન પુત્રાય મહ્યં ચ કથિતં કિલ ।
મયા ગૃહીતં તત્સર્વં પુરાણં ચાતિવિસ્તરમ્

શુકોઽધીત્ય પુરાણં તુ સ્થિતો વ્યાસાશ્રમે શુભે ।
ન લેભે શર્મ ધર્માત્મા બ્રહ્માત્મજ ઇવાપરઃ

એકાન્તસેવી વિકલઃ સ શૂન્ય ઇવ લક્ષ્યતે ।
નાત્યન્તભોજનાસક્તો નોપવાસરતસ્તથા

ચિન્તાવિષ્ટં શુકં દૃષ્ટ્વા વ્યાસઃ પ્રાહ સુતં પ્રતિ ।
કિં પુત્ર ચિન્ત્યતે નિત્યં કસ્માદ્વ્યગ્રોઽસિ માનદ

આસ્સે ધ્યાનપરો નિત્યમૃણગ્રસ્ત ઇવાધનઃ ।
કા ચિન્તા વર્તતે પુત્ર મયિ તાતે તુ તિષ્ઠતિ

સુખં ભુંક્ષ્વ યથાકામં મુઞ્ચ શોકં મનોગતમ્ ।
જ્ઞાનં ચિન્તય શાસ્ત્રોક્તં વિજ્ઞાને ચ મતિં કુરુ

ન ચેન્મનસિ તે શાન્તિર્વચસા મમ સુવ્રત ।
ગચ્છ ત્વં મિથિલાં પુત્ર પાલિતાં જનકેન હ

સ તે મોહં મહાભાગ નાશયિષ્યતિ ભૂપતિઃ ।
જનકો નામ ધર્માત્મા વિદેહઃ સત્યસાગરઃ

તં ગત્વા નૃપતિં પુત્ર સન્દેહં સ્વં નિવર્તય ।
વર્ણાશ્રમાણાં ધર્માંસ્ત્વં પૃચ્છ પુત્ર યથાતથમ્

જીવન્મુક્તઃ સ રાજર્ષિર્બહ્મજ્ઞાનમતિઃ શુચિઃ ।
તથ્યવક્તાતિશાન્તશ્ચ યોગી યોગપ્રિયઃ સદા

સૂત ઉવાચ
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય વ્યાસસ્યામિતતેજસઃ ।
પ્રત્યુવાચ મહાતેજાઃ શુકશ્ચારણિસમ્ભવઃ

દમ્ભોઽયં કિલ ધર્માત્મન્ભાતિ ચિત્તે મમાધુના ।
જીવન્મુક્તો વિદેહશ્ચ રાજ્યં શાસ્તિ મુદાન્વિતઃ

વન્ધ્યાપુત્ર ઇવાભાતિ રાજાસૌ જનકઃ પિતઃ ।
કુર્વન્ રાજ્યં વિદેહઃ કિં સન્દેહોઽયં મમાદ્‌ભુતઃ

દ્રષ્ટુમિચ્છામ્યહં ભૂપં વિદેહં નૃપસત્તમમ્ ।
કથં તિષ્ઠતિ સંસારે પદ્મપત્રમિવામ્ભસિ

સન્દેહોઽયં મહાંસ્તાત વિદેહે પરિવર્તતે ।
મોક્ષઃ કિં વદતાં શ્રેષ્ઠ સૌગતાનામિવાપરઃ

કથં ભુક્તમભુક્તં સ્યાદકૃતં ચ કૃતં કથમ્ ।
વ્યવહારઃ કથં ત્યાજ્ય ઇન્દ્રિયાણાં મહામતે

માતા પુત્રસ્તથા ભાર્યા ભગિની કુલટા તથા ।
ભેદાભેદઃ કથં ન સ્યાદ્યદ્યેતન્મુક્તતા કથમ્

કટુ ક્ષારં તથા તીક્ષ્ણાં કષાયં મિષ્ટમેવ ચ ।
રસના યદિ જાનાતિ ભુંક્તે ભોગાનનુત્તમાન્

શીતોષ્ણુસુખદુઃખાદિપરિજ્ઞાનં યદા ભવેત્ ।
મુક્તતા કીદૃશી તાત સન્દેહોઽયં મમાદ્‌ભુતઃ

શત્રુમિત્રપરિજ્ઞાનં વૈરં પ્રીતિકરં સદા ।
વ્યવહારે પરે તિષ્ઠન્કથં ન કુરુતે નૃપઃ

ચૌરં વા તાપસં વાપિ સમાનં મન્યતે કથમ્ ।
અસમા યદિ બુદ્ધિઃ સ્યાન્મુક્તતા તર્હિ કીદૃશી

દૃષ્ટપૂર્વો ન મે કશ્ચિજ્જીવન્મુક્તશ્ચ ભૂપતિઃ ।
શઙ્કેયં મહતી તાત ગૃહે મુક્તઃ કથં નૃપઃ

દિદૃક્ષા મહતી જાતા શ્રુત્વા તં ભૂપતિં તથા ।
સન્દેહવિનિવૃત્ત્યર્થં ગચ્છામિ મિથિલાં પ્રતિ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
પ્રથમસ્કન્ધે શુકં પ્રતિ વ્યાસોપદેશવર્ણનં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ