દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 1.15

શુકવૈરાગ્યવર્ણનમ્
નાહં ગૃહં કરિષ્યામિ દુઃખદં સર્વદા પિતઃ ।
વાગુરાસદૃશં નિત્યં બન્ધનં સર્વદેહિનામ્

ધનચિન્તાતુરાણાં હિ ક્વ સુખં તાત દૃશ્યતે ।
સ્વજનૈઃ ખલુ પીડ્યન્તે નિર્ધના લોલુપા જનાઃ

ઇન્દ્રોઽપિ ન સુખી તાદૃગ્યાદૃશો ભિક્ષુનિઃસ્પૃહઃ ।
કોઽન્યઃ સ્યાદિહ સંસારે ત્રિલોકીવિભવે સતિ

તપન્તં તાપસં દૃષ્ટ્વા મઘવા દુઃખિતોઽભવત્ ।
વિઘ્નાન્બહુવિધાનસ્ય કરોતિ ચ દિવસ્પતિઃ

બ્રહ્માપિ ન સુખી વિષ્ણુર્લક્ષ્મીં પ્રાપ્ય મનોરમામ્ ।
ખેદં પ્રાપ્નોતિ સતતં સંગ્રામૈરસુરૈઃ સહ

કરોતિ વિપુલાન્યત્‍નાંસ્તપશ્ચરતિ દુશ્ચરમ્ ।
રમાપતિરપિ શ્રીમાન્કસ્યાસ્તિ વિપુલં સુખમ્

શઙ્કરોઽપિ સદા દુઃખી ભવત્યેવ ચ વેદ્મ્યહમ્ ।
તપશ્ચર્યાં પ્રકુર્વાણો દૈત્યયુદ્ધકરઃ સદા

કદાચિન્ન સુખી શેતે ધનવાનપિ લોલુપઃ ।
નિર્ધનસ્તુ કથં તાત સુખં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ

જાનન્નપિ મહાભાગ પુત્રં વા વીર્યસમ્ભવમ્ ।
નિયોક્ષ્યસિ મહાઘોરે સંસારે દુઃખદે સદા

જન્મદુઃખં જરાદુઃખં દુઃખં ચ મરણે તથા ।
ગર્ભવાસે પુનર્દુઃખં વિષ્ઠામૂત્રમયે પિતઃ

તસ્માદતિશયં દુઃખં તૃષ્ણાલોભસમુદ્‌ભવમ્ ।
યાઞ્ચાયાં પરમં દુઃખં મરણાદપિ માનદ

પ્રતિગ્રહધના વિપ્રા ન બુદ્ધિબલજીવનાઃ ।
પરાશા પરમં દુઃખં મરણં ચ દિને દિને

પઠિત્વા સકલાન્ વેદાઞ્છાસ્ત્રાણિ ચ સમન્તતઃ ।
ગત્વા ચ ધનિનાં કાર્યા સ્તુતિઃ સર્વાત્મના બુધૈઃ

એકોદરસ્ય કા ચિન્તા પત્રમૂલફલાદિભિઃ ।
યેનકેનાપ્યુપાયેન સન્તુષ્ટ્યા ચ પ્રપૂર્યતે

ભાર્યા પુત્રાસ્તથા પૌત્રાઃ કુટુમ્બે વિપુલે સતિ ।
પૂરણાર્થં મહદ્દુઃખં ક્વ સુખં પિતરદ્‌ભુતમ્

યોગશાસ્ત્રં વદ મમ જ્ઞાનશાસ્ત્રં સુખાકરમ્ ।
કર્મકાણ્ડેઽખિલે તાત ન રમેઽહં કદાચન

વદ કર્મક્ષયોપાયં પ્રારબ્ધં સઞ્ચિતં તથા ।
વર્તમાનં યથા નશ્યેત્ ત્રિવિધં કર્મમૂલજમ્

જલૂકેવ સદા નારી રુધિરં પિબતીતિ વૈ ।
મૂર્ખસ્તુ ન વિજાનાતિ મોહિતો ભાવચેષ્ટિતૈઃ

ભોગૈર્વીર્યં ધનં પૂર્ણં મનઃ કુટિલભાષણૈઃ ।
કાન્તા હરતિ સર્વસ્વં કઃ સ્તેનસ્તાદૃશોઽપરઃ

નિદ્રાસુખવિનાશાર્થં મૂર્ખસ્તુ દારસંગ્રહમ્ ।
કરોતિ વઞ્ચિતો ધાત્રા દુઃખાય ન સુખાય ચ

સૂત ઉવાચ
એવંવિધાનિ વાક્યાનિ શ્રુત્વા વ્યાસઃ શુકસ્ય ચ ।
સમ્પ્રાપ મહતીં ચિન્તાં કિં કરોમીત્યસંશયમ્

તસ્ય સુસ્રુવુરશ્રૂણિ લોચનાદુઃખજાનિ ચ ।
વેપથુશ્ચ શરીરેઽભૂદ્‌ગ્લાનિં પ્રાપ મનસ્તથા

શોચન્તં પિતરં દૃષ્ટ્વા દીનં શોકપરિપ્લુતમ્ ।
ઉવાચ પિતરં વ્યાસં વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ

અહો માયાબલં ચોગ્રં યન્મોહયતિ પણ્ડિતમ્ ।
વેદાન્તસ્ય ચ કર્તારં સર્વજ્ઞં વેદસમ્મિતમ્

ન જાને કા ચ સા માયા કિંસ્વિત્સાતીવ દુષ્કરા ।
યા મોહયતિ વિદ્વાંસં વ્યાસં સત્યવતીસુતમ્

પુરાણાનાં ચ વક્તા ચ નિર્માતા ભારતસ્ય ચ ।
વિભાગકર્તા વેદાનાં સોઽપિ મોહમુપાગતઃ

તાં યામિ શરણં દેવીં યા મોહયતિ વૈ જગત્ ।
બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદીંશ્ચ કથાન્યેષાં ચ કીદૃશી

કોઽપ્યસ્તિ ત્રિષુ લોકેષુ યો ન મુહ્યતિ માયયા ।
યન્મોહં ગમિતાઃ પૂર્વે બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદયઃ

અહો બલમહો વીર્યં દેવ્યા ખલુ વિનિર્મિતમ્ ।
માયયૈવ વશં નીતઃ સર્વજ્ઞ ઈશ્વરઃ પ્રભુઃ

વિષ્ણ્વંશસમ્ભવો વ્યાસ ઇતિ પૌરાણિકા જગુઃ ।
સોઽપિ મોહાર્ણવે મગ્નો ભગ્નપોતો વણિગ્યથા

અશ્રુપાતં કરોત્યદ્ય વિવશઃ પ્રાકૃતો યથા ।
અહો માયાબલં ચૈતદ્દુસ્ત્યજં પણ્ડિતૈરપિ

કોઽયં કોઽહં કથં ચેહ કીદૃશોઽયં ભ્રમઃ કિલ ।
પઞ્ચભૂતાત્મકે દેહે પિતાપુત્રેતિ વાસના

બલિષ્ઠા ખલુ માયેયં માયિનામપિ મોહિની ।
યયાભિભૂતઃ કૃષ્ણોઽપિ કરોતિ રોદનં દ્વિજઃ

સૂત ઉવાચ
તાં નત્વા મનસા દેવીં સર્વકારણકારણામ્ ।
જનનીં સર્વદેવાનાં બ્રહ્માદીનાં તથેશ્વરીમ્

પિતરં પ્રાહ દીનં તં શોકાર્ણવપરિપ્લુતમ્ ।
અરણીસમ્ભવો વ્યાસં હેતુમદ્વચનં શુભમ્

પારાશર્ય મહાભાગ સર્વેષાં બોધદઃ સ્વયમ્ ।
કિં શોકં કુરુષે સ્વામિન્યથાજ્ઞઃ પ્રાકૃતો નરઃ

અદ્યાહં તવ પુત્રોઽસ્મિ ન જાને પૂર્વજન્મનિ ।
કોઽહં કસ્ત્વં મહાભાગ વિભ્રમોઽયં મહાત્મનિ

કુરુ ધૈર્યં પ્રબુધ્યસ્વ મા વિષાદે મનઃ કૃથાઃ ।
મોહજાલમિમં મત્વા મુઞ્ચ શોકં મહામતે

ક્ષુધાનિવૃત્તિર્ભક્ષ્યેણ ન પુત્રદર્શનેન ચ ।
પિપાસા જલપાનેન યાતિ નૈવાત્મજેક્ષણાત્

ઘ્રાણં સુખં સુગન્ધેન કર્ણજં શ્રવણેન ચ ।
સ્ત્રીસુખં તુ સ્ત્રિયા નૂનં પુત્રોઽહં કિં કરોમિ તે

અજીગર્તેન પુત્રોઽપિ હરિશ્ચન્દ્રાય ભૂભુજે ।
પશુકામાય યજ્ઞાર્થે દત્તો મૌલ્યેન સર્વથા

સુખાનાં સાધનં દ્રવ્યં ધનાત્સુખસમુચ્ચયઃ ।
ધનમર્જય લોભશ્ચેત્પુત્રોઽહં કિં કરોમ્યહમ્

માં પ્રબોધય બુદ્ધ્યા ત્વં દૈવજ્ઞોઽસિ મહામતે ।
યથા મુચ્યેયમત્યન્તં ગર્ભવાસભયાન્મુને

દુર્લભં માનુષં જન્મ કર્મભૂમાવિહાનઘ ।
તત્રાપિ બ્રાહ્મણત્વં વૈ દુર્લભં ચોત્તમે કુલે

બદ્ધોઽહમિતિ મે બુદ્ધિર્નાપસર્પતિ ચિત્તતઃ ।
સંસારવાસનાજાલે નિવિષ્ટા વૃદ્ધિગામિની

સૂત ઉવાચ
ઇત્યુક્તસ્તુ તદા વ્યાસઃ પુત્રેણામિતબુદ્ધિના ।
પ્રત્યુવાચ શુકં શાન્તં ચતુર્થાશ્રમમાનસમ્

વ્યાસ ઉવાચ
પઠ પુત્ર મહાભાગ મયા ભાગવતં કૃતમ્ ।
શુભં ન ચાતિવિસ્તીર્ણં પુરાણં બ્રહ્મસમ્મિતમ્

સ્કન્ધા દ્વાદશ તત્રૈવ પઞ્ચલક્ષણસંયુતમ્ ।
સર્વેષાં ચ પુરાણાનાં ભૂષણં મમ સમ્મતમ્

સદસજ્જ્ઞાનવિજ્ઞાનં શ્રુતમાત્રેણ જાયતે ।
યેન ભાગવતેનેહ તત્પઠ ત્વં મહામતે

વટપત્રશયાનાય વિષ્ણવે બાલરૂપિણે ।
કેનાસ્મિ બાલભાવેન નિર્મિતોઽહં ચિદાત્મના

કિમર્થં કેન દ્રવ્યેણ કથં જાનામિ ચાખિલમ્ ।
ઇત્યેવં ચિન્ત્યમાનાય મુકુન્દાય મહાત્મને

શ્લોકાર્ધેન તયા પ્રોક્તં ભગવત્યાખિલાર્થદમ્ ।
સર્વં ખલ્વિદમેવાહં નાન્યદસ્તિ સનાતનમ્

તદ્વચો વિષ્ણુના પૂર્વં સંવિજ્ઞાતં મનસ્યપિ ।
કેનોક્તા વાગિયં સત્યા ચિન્તયામાસ ચેતસા

કથં વેદ્મિ પ્રવક્તારં સ્ત્રીપુંસૌ વા નપુંસકમ્ ।
ઇતિ ચિન્તાપ્રપન્નેન ધૃતં ભાગવતં હૃદિ

પુનઃ પુનઃ કૃતોચ્ચારસ્તસ્મિનેવાસ્તચેતસા ।
વટપત્રે શયાનઃ સન્નભૂચ્ચિન્તાસમન્વિતઃ

તદા શાન્તા ભગવતી પ્રાદુરાસ ચતુર્ભુજા ।
શઙ્ખચક્રગદાપદ્મવરાયુધધરા શિવા

દિવ્યામ્બરધરા દેવી દિવ્યભૂષણભૂષિતા ।
સંયુતા સદૃશીભિશ્ચ સખીભિઃ સ્વવિભૂતિભિઃ

પ્રાદુર્બભૂવ તસ્યાગ્રે વિષ્ણોરમિતતેજસઃ ।
મન્દહાસ્યં પ્રયુઞ્જાના મહાલક્ષ્મીઃ શુભાનના

સૂત ઉવાચ
તાં તથા સંસ્થિતાં દૃષ્ટ્વા હૃદયે કમલેક્ષણઃ ।
વિસ્મિતઃ સલિલે તસ્મિન્નિરાધારા મનોરમામ્

રતિર્ભૂતિસ્તથા બુદ્ધિર્મતિઃ કીર્તિઃ સ્મૃતિર્ધૃતિઃ ।
શ્રદ્ધા મેધા સ્વધા સ્વાહા ક્ષુધા નિદ્રા દયા ગતિઃ

તુષ્ટિઃ પુષ્ટિઃ ક્ષમા લજ્જા જૃમ્ભા તન્દ્રા ચ શક્તયઃ ।
સંસ્થિતાઃ સર્વતઃ પાર્શ્વે મહાદેવ્યાઃ પૃથક્પૃથક્

વરાયુધધરાઃ સર્વા નાનાભૂષણભૂષિતાઃ ।
મન્દારમાલાકુલિતા મુક્તાહારવિરાજિતાઃ

તાં દૃષ્ટ્વા તાશ્ચ સંવીક્ષ્ય તસ્મિન્નેકાર્ણવે જલે ।
વિસ્મયાવિષ્ટહૃદયઃ સમ્બભૂવ જનાર્દનઃ

ચિન્તયામાસ સર્વાત્મા દૃષ્ટમાયોઽતિવિસ્મિતઃ ।
કુતો ભૂતાઃ સ્ત્રિયઃ સર્વાઃ કુતોઽહં વટતલ્પગઃ

અસ્મિન્નેકાર્ણવે ઘોરે ન્યગ્રોધઃ કથમુત્થિતઃ ।
કેનાહં સ્થાપિતોઽસ્મ્યત્ર શિશું કૃત્વા શુભાકૃતિમ્

મમેયં જનની નો વા માયા વા કાપિ દુર્ઘટા ।
દર્શનં કેનચિત્ત્વદ્ય દત્તં વા કેન હેતુના

કિં મયા ચાત્ર વક્તવ્યં ગન્તવ્યં વા ન વા ક્વચિત્ ।
મૌનમાસ્થાય તિષ્ઠેયં બાલભાવાદતન્દ્રિતઃ

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં
પ્રથમસ્કન્ધે શુકવૈરાગ્યવર્ણનં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ