દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 1.14

વ્યાસેન ગૃહસ્થધર્મવર્ણનમ્
સૂત ઉવાચ
દૃષ્ટ્વા તામસિતાપાઙ્ગીં વ્યાસશ્ચિન્તાપરોઽભવત્ ।
કિં કરોમિ ન મે યોગ્યા દેવકન્યેયમપ્સરાઃ

એવં ચિન્તયમાનં તુ દૃષ્ટ્વા વ્યાસં તદાપ્સરાઃ ।
ભયભીતા હિ સઞ્જાતા શાપં મા વિસૃજેદયમ્

સા કૃત્વાથ શુકીરૂપં નિર્ગતા ભયવિહ્વલા ।
કૃષ્ણસ્તુ વિસ્મયં પ્રાપ્તો વિહઙ્ગીં તાં વિલોકયન્

કામસ્તુ દેહે વ્યાસસ્ય દર્શનાદેવ સઙ્ગતઃ ।
મનોઽતિવિસ્મિતં જાતં સર્વગાત્રેષુ વિસ્મિતઃ

સ તુ ધૈર્યેણ મહતા નિગહ્ણન્માનસં મુનિઃ ।
ન શશાક નિયન્તું ચ સ વ્યાસઃ પ્રસૃતં મનઃ

બહુશો ગૃહ્યમાણં ચ ઘૃતાચ્યા મોહિતં મનઃ ।
ભાવિત્વાન્નૈવ વિધૃતં વ્યાસસ્યામિતતેજસઃ

મન્ધનં કુર્વતસ્તસ્ય મુનેરગ્નિચિકીર્ષયા ।
અરણ્યામેવ સહસા તસ્ય શુક્રમથાપતત્

સોઽવિચિન્ત્ય તથા પાતં મમન્થારણિમેવ ચ ।
તસ્માચ્છુકઃ સમુદ્‌ભૂતો વ્યાસાકૃતિમનોહરઃ

વિસ્મયં જનયન્બાલઃ સઞ્જાતસ્તદરણ્યજઃ ।
યથાધ્વરે સમિદ્ધોઽગ્નિર્ભાતિ હવ્યેન દીપ્તિમાન્

વ્યાસસ્તુ સુતમાલોક્ય વિસ્મયં પરમં ગતઃ ।
કિમેતદિતિ સઞ્ચિન્ત્ય વરદાનાચ્છિવસ્ય વૈ

તેજોરૂપી શુકો જાતોઽપ્યરણીગર્ભસમ્ભવઃ ।
દ્વિતીયોઽગ્નિરિવાત્યર્થં દીપ્યમાનઃ સ્વતેજસા

વિલોકયામાસ તદા વ્યાસસ્તુ મુદિતં સુતમ્ ।
દિવ્યેન તેજસા યુક્તં ગાર્હપત્યમિવાપરમ્

ગઙ્ગાન્તઃ સ્નાપયામાસ સમાગત્ય ગિરેસ્તદા ।
પુષ્પવૃષ્ટિસ્તુ ખાજ્જાતા શિશોરુપરિ તાપસાઃ

જાતકર્માદિકં ચક્રે વ્યાસસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
દેવદુન્દુભયો નેદુર્નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ

જગુર્ગન્ધર્વપતયો મુદિતાસ્તે દિદૃક્ષવઃ ।
વિશ્વાવસુર્નારદશ્ચ તુમ્બુરુઃ શુકસમ્ભવે

તુષ્ટુવુર્મુદિતાઃ સર્વે દેવા વિદ્યાધરાસ્તથા ।
દૃષ્ટ્વા વ્યાસસુતં દિવ્યમરણીગર્ભસમ્ભવમ્

અન્તરિક્ષાત્પપાતોર્વ્યાં દણ્ડઃ કૃષ્ણાજિનં શુભમ્ ।
કમણ્ડલુસ્તથા દિવ્યઃ શુકસ્યાર્થે દ્વિજોત્તમાઃ

સદ્યઃ સ વવૃધે બાલો જાતમાત્રોઽતિદીપ્તિમાન્ ।
તસ્યોપનયનં ચક્રે વ્યાસો વિદ્યાવિધાનવિત્

ઉત્પન્નમાત્રં તં વેદાઃ સરહસ્યાઃ સસંગ્રહાઃ ।
ઉપતસ્થુર્મહાત્માનં યથાસ્ય પિતરં તથા

યતો દૃષ્ટં શુકીરૂપં ઘૃતાચ્યાઃ સમ્ભવે તદા ।
શુકેતિ નામ પુત્રસ્ય ચકાર મુનિસત્તમઃ

બૃહસ્પતિમુપાધ્યાયં કૃત્વા વ્યાસસુતસ્તદા ।
વ્રતાનિ બ્રહ્મચર્યસ્ય ચકાર વિધિપૂર્વકમ્

સોઽધીત્ય નિખિલાન્વેદાન્ સરહસ્યાન્સસંગ્રહાન્ ।
ધર્મશાસ્ત્રાણિ સર્વાણિ કૃત્વા ગુરુકુલે શુકઃ

ગુરવે દક્ષિણાં દત્ત્વા સમાવૃત્તો મુનિસ્તદા ।
આજગામ પિતુઃ પાર્શ્વં કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્ય ચ

દૃષ્ટ્વા વ્યાસઃ શુકં પ્રાપ્તં પ્રેમ્ણોત્થાય સસમ્ભ્રમઃ ।
આલિલિઙ્ગ મુહુર્ઘ્રાણં મૂર્ધ્નિ તસ્ય ચકાર હ

પપ્રચ્છ કુશલં વ્યાસસ્તથા ચાધ્યયનં શુચિ ।
આશ્વાસ્ય સ્થાપયામાસ શુકં તત્રાશ્રમે શુભે

દારકર્મ તતો વ્યાસઃ શુકસ્ય પર્યચિન્તયત્ ।
કન્યાં મુનિસુતાં કાન્તામપૃચ્છદતિવેગવાન્

શુકં પ્રાહ સુતં વ્યાસો વેદોઽધીતસ્ત્વયાનઘ ।
ધર્મશાસ્ત્રાણિ સર્વાણિ કુરુ ભાર્યાં મહામતે

ગાર્હસ્થ્યં ચ સમાસાદ્ય યજ દેવાન્પિતૄનથ ।
ઋણાન્મોચય માં પુત્ર પ્રાપ્ય દારાન્મનોરમાન્

અપુત્રસ્ય ગતિર્નાસ્તિ સ્વર્ગો નૈવ ચ નૈવ ચ ।
તસ્માત્પુત્ર મહાભાગ કુરુષ્વાદ્ય ગૃહાશ્રમમ્

કૃત્વા ગૃહાશ્રમં પુત્ર સુખિનં કુરુ માં શુક ।
આશા મે મહતી પુત્ર પૂરયસ્વ મહામતે

તપસ્તપ્ત્વા મહાઘોરં પ્રાપ્તોઽસિ ત્વમયોનિજઃ ।
દેવરૂપી મહાપ્રાજ્ઞ પાહિ માં પિતરં શુક

સૂત ઉવાચ
ઇતિ વાદિનમભ્યાશે પ્રાપ્તઃ પ્રાહ શુકસ્તદા ।
વિરક્તઃ સોઽતિરક્તં તં સાક્ષાત્પિતરમાત્મનઃ

શુક ઉવાચ
કિં ત્વં વદસિ ધર્મજ્ઞ વેદવ્યાસ મહામતે ।
તત્ત્વેન શાધિ શિષ્યં માં ત્વદાજ્ઞાં કરવાણ્યલમ્

વ્યાસ ઉવાચ
ત્વદર્થે યત્તપસ્તપ્તં મયા પુત્ર શતં સમાઃ ।
પ્રાપ્તસ્ત્વં ચાતિદુઃખેન શિવસ્યારાધનેન ચ

દદામિ તવ વિત્તં તુ પ્રાર્થયિત્વાથ ભૂપતિમ્ ।
સુખં ભુંક્ષ્વ મહાપ્રાજ્ઞ પ્રાપ્ય યૌવનમુત્તમમ્

શુક ઉવાચ
કિં સુખં માનુષે લોકે બ્રૂહિ તાત નિરામયમ્ ।
દુઃખવિદ્ધં સુખં પ્રાજ્ઞા ન વદન્તિ સુખં કિલ

સ્ત્રિયં કૃત્વા મહાભાગ ભવામિ તદ્વશાનુગઃ ।
સુખં કિં પરતન્ત્રસ્ય સ્ત્રીજિતસ્ય વિશેષતઃ

કદાચિદપિ મુચ્યેત લોહકાષ્ઠાદિયન્ત્રિતઃ ।
પુત્રદારૈર્નિબદ્ધસ્તુ ન વિમુચ્યેત કર્હિચિત્

વિણ્મૂત્રસમ્ભવો દેહો નારીણાં તન્મયસ્તથા ।
કઃ પ્રીતિં તત્ર વિપ્રેન્દ્ર વિબુધઃ કર્તુમિચ્છતિ

અયોનિજોઽહં વિપ્રર્ષે યોનૌ મે કીદૃશી મતિઃ ।
ન વાઞ્છામ્યહમગ્રેઽપિ યોનાવેવ સમુદ્‌ભવમ્

વિટ્સુખં કિમુ વાઞ્છામિ ત્યક્ત્વાઽઽત્મસુખમદ્‌ભુતમ્ ।
આત્મારામશ્ચ ભૂયોઽપિ ન ભવત્યતિલોલુપઃ

પ્રથમં પઠિતા વેદા મયા વિસ્તારિતાશ્ચ તે ।
હિંસામયાસ્તે પતિતાઃ કર્મમાર્ગપ્રવર્તકાઃ

બૃહસ્પતિર્ગુરુઃ પ્રાપ્તઃ સોઽપિ મગ્નો ગૃહાર્ણવે ।
અવિદ્યાગ્રસ્તહૃદયઃ કથં તારયિતું ક્ષમઃ

રોગગ્રસ્તો યથા વૈદ્યઃ પરરોગચિકિત્સકઃ ।
તથા ગુરુર્મુમુક્ષોર્મે ગૃહસ્થોઽયં વિડમ્બના

કૃત્વા પ્રણામં ગુરવે ત્વત્સમીપમુપાગતઃ ।
ત્રાહિ માં તત્ત્વબોધેન ભીતં સંસારસર્પતઃ

સંસારેઽસ્મિન્મહાઘોરે ભ્રમણં નભચક્રવત્ ।
ન ચ વિશ્રમણં ક્યાપિ સૂર્યસ્યેવ દિવાનિશિ

કિં સુખં તાત સંસારે નિજતત્ત્વવિચારણાત્ ।
મૂઢાનાં સુખબુદ્ધિસ્તુ વિટ્સુ કીટસુખં યથા

અધીત્ય વેદશાસ્ત્રાણિ સંસારે રાગિણશ્ચ યે ।
તેભ્યઃ પરો ન મૂર્ખોઽસ્તિ સધર્મા શ્વાશ્વસૂકરૈઃ

માનુષ્યં દુર્લભં પ્રાપ્ય વેદશાસ્ત્રાણ્યધીત્ય ચ ।
બધ્યતે યદિ સંસારે કો વિમુચ્યેત માનવઃ

નાતઃ પરતરં લોકે ક્વચિદાશ્ચર્યમદ્‌ભુતમ્ ।
પુત્રદારગૃહાસક્તઃ પણ્ડિતઃ પરિગીયતે

ન બાધ્યતે યઃ સંસારે નરો માયાગુણૈસ્ત્રિભિઃ ।
સ વિદ્વાન્સ ચ મેધાવી શાસ્ત્રપારં ગતો હિ સઃ

કિં વૃથાધ્યયનેનાત્ર દૃઢબન્ધકરેણ ચ ।
પઠિતવ્યં તદેવાશુ મોચયેદ્‌ભવબન્ધનાત્

ગહ્ણાતિ પુરુષં યસ્માદ્‌ગૃહં તેન પ્રકીર્તિતમ્ ।
ક્વ સુખં બન્ધનાગારે તેન ભીતોઽસ્મ્યહં પિતઃ

યેઽબુધા મન્દમતયો વિધિના મુષિતાશ્ચ યે ।
તે પ્રાપ્ય માનુષં જન્મ પુનર્બન્ધં વિશન્ત્યુત

વ્યાસ ઉવાચ
ન ગૃહં બન્ધનાગારં બન્ધને ન ચ કારણમ્ ।
મનસા યો વિનિર્મુક્તો ગૃહસ્થોઽપિ વિમુચ્યતે

ન્યાયાગતધનઃ કુર્વન્વેદોક્તં વિધિવત્ક્રમાત્ ।
ગૃહસ્થોઽપિ વિમુચ્યેત શ્રાદ્ધકૃત્સત્યવાક્ શુચિઃ

બ્રહ્મચારી યતિશ્ચૈવ વાનપ્રસ્થો વ્રતસ્થિતઃ ।
ગૃહસ્થં સમુપાસન્તે મધ્યાહ્નાતિક્રમે સદા

શ્રદ્ધયા ચાન્નદાનેન વાચા સૂનૃતયા તથા ।
ઉપકુર્વન્તિ ધર્મસ્થા ગૃહાશ્રમનિવાસિનઃ

ગૃહાશ્રમાત્પરો ધર્મો ન દૃષ્ટો ન ચ વૈ શ્રુતઃ ।
વસિષ્ઠાદિભિરાચાર્યૈર્જ્ઞાનિભિઃ સમુપાશ્રિતઃ

કિમસાધ્યં મહાભાગ વેદોક્તાનિ ચ કુર્વતઃ ।
સ્વર્ગં મોક્ષં ચ સજ્જન્મ યદ્યદ્વાઞ્છતિ તદ્‌ભવેત્

આશ્રમાદાશ્રમં ગચ્છેદિતિ ધર્મવિદો વિદુઃ ।
તસ્માદગ્નિં સમાધાય કુરુ કર્માણ્યતન્દ્રિતઃ

દેવાન્પિતૄન્મનુષ્યાંશ્ચ સન્તર્પ્ય વિધિવત્સુત ।
પુત્રમુત્પાદ્ય ધર્મજ્ઞ સંયોજ્ય ચ ગૃહાશ્રમે

ત્યક્ત્વાગૃહં વનં ગત્વા કર્તાસિ વ્રતમુત્તમમ્ ।
વાનપ્રસ્થાશ્રમં કૃત્વા સંન્યાસં ચ તતઃ પરમ્

ઇન્દ્રિયાણિ મહાભાગ માદકાનિ સુનિશ્ચિતમ્ ।
અદારસ્ય દુરન્તાનિ પઞ્ચૈવ મનસા સહ

તસ્માદ્દારાન્પ્રકુર્વીત તજ્જયાય મહામતે ।
વાર્ધકે તપ આતિષ્ઠેદિતિ શાસ્ત્રોદિતં વચઃ

વિશ્વામિત્રો મહાભાગ તપઃ કૃત્વાતિદુશ્ચરમ્ ।
ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ નિરાહારો જિતેન્દ્રિયઃ

મોહિતશ્ચ મહાતેજા વને મેનકયા સ્થિતઃ ।
શકુન્તલા સમુત્પન્ના પુત્રી તદ્વીર્યજા શુભા

દૃષ્ટ્વા દાશસુતાં કાલીં પિતા મમ પરાશરઃ ।
કામબાણાર્દિતઃ કન્યાં તાં જગ્રાહોડુપે સ્થિતઃ

બ્રહ્માપિ સ્વસુતાં દૃષ્ટ્વા પઞ્ચબાણપ્રપીડિતઃ ।
ધાવમાનશ્ચ રુદ્રેણ મૂર્ચ્છિતશ્ચ નિવારિતઃ

તસ્માત્ત્વમપિ કલ્યાણ કુરુ મે વચનં હિતમ્ ।
કુલજાં કન્યકાં વૃત્વા વેદમાર્ગં સમાશ્રય

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પ્રથમસ્કન્ધે
વ્યાસેન ગૃહસ્થધર્મવર્ણનં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ