દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 1.12

સુદ્યુમ્નસ્તુતિઃ
સૂત ઉવાચ
તતઃ પુરૂરવા જજ્ઞે ઇલાયાં કથયામિ વઃ ।
બુધપુત્રોઽતિધર્માત્મા યજ્ઞકૃદ્દાનતત્પરઃ

સુદ્યુમ્નો નામ ભૂપાલઃ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ ।
સૈન્ધવં હયમારુહ્ય ચચાર મૃગયાં વને

યુતઃ કતિપયામાત્યૈર્દર્શિતશ્ચારુકુણ્ડલઃ ।
ધનુરાજગવં બદ્ધ્વા બાણસઙ્ઘં તથાદ્‌ભુતમ્

સ ભ્રમંસ્તદ્વનોદ્દેશે હન્યમાનો રુરૂન્મૃગાન્ ।
શશાંશ્ચ સૂકરાંશ્ચૈવ ખડ્ગાંશ્ચ ગવયાંસ્તથા

શરભાન્મહિષાંશ્ચૈવ સામ્ભરાન્વનકુક્કુટાન્ ।
નિઘ્નન્મેધ્યાન્ પશૂન્ રાજા કુમારવનમાવિશત્

મેરોરધસ્તલે દિવ્યં મન્દારદ્રુમરાજિતમ્ ।
અશોકલતિકાકીર્ણં બકુલૈરધિવાસિતમ્

સાલૈસ્તાલૈસ્તમાલૈશ્ચ ચમ્પકૈઃ પનસૈસ્તથા ।
આમ્રૈર્નીપૈર્મધૂકૈશ્ચ માધવીમણ્ડપાવૃતમ્

દાડિમૈર્નારિકેલૈશ્ચ કદલીખણ્ડમણ્ડિતમ્ ।
યૂથિકામાલતીકુન્દપુષ્પવલ્લીસમાવૃતમ્

હંસકારણ્ડવાકીર્ણં કીચકધ્વનિનાદિતમ્ ।
ભ્રમરાલિરુતારામં વનં સર્વસુખાવહમ્

દૃષ્ટ્વા પ્રમુદિતો રાજા સુદ્યુમ્નઃ સેવકૈર્વૃતઃ ।
વૃક્ષાન્સુપુષ્પિતાન્વીક્ષ્ય કોકિલારાવમણ્ડિતાન્

પ્રવિષ્ટસ્તત્ર રાજર્ષિઃ સ્ત્રીત્વમાપ ક્ષણાત્તતઃ ।
અશ્વોઽપિ વડવા જાતશ્ચિન્તાવિષ્ટઃ સ ભૂપતિઃ

કિમેતદિતિ ચિન્તાર્તશ્ચિન્ત્યમાનઃ પુનઃ પુનઃ ।
દુઃખં બહુતરં પ્રાપ્તઃ સુદ્યુમ્નો લજ્જયાન્વિતઃ

કિં કરોમિ કથં યામિ ગૃહં સ્ત્રીભાવસંયુતઃ ।
કથં રાજ્યં કરિષ્યામિ કેન વા વઞ્ચિતો હ્યહમ્

ઋષય ઊચુઃ
સૂતાશ્ચર્યમિદં પ્રોક્તં ત્વયા યલ્લોમહર્ષણ ।
સુદ્યુમ્નઃ સ્ત્રીત્વમાપન્નો ભૂપતિર્દેવસન્નિભઃ

કિં તત્કારણમાચક્ષ્વ વને તત્ર મનોહરે । કિં કૃતં તેન રાજ્ઞા ચ વિસ્તરં વદ સુવ્રત

સૂત ઉવાચ
એકદા ગિરિશં દ્રષ્ટુમૃષયઃ સનકાદયઃ ।
દિશો વિતિમિરાભાસાઃ કુર્વન્તઃ સમુપાગમન્

તસ્મિંશ્ચ સમયે તત્ર શઙ્કરઃ પ્રમદાયુતઃ ।
ક્રીડાસક્તો મહાદેવો વિવસ્ત્રા કામિની શિવા

ઉત્સઙ્ગે સંસ્થિતા ભર્તૂ રમમાણા મનોરમા ।
તાન્વિલોક્યામ્બિકા દેવી વિવસ્ત્રા વ્રીડિતા ભૃશમ્

ભર્તુરઙ્કાત્સમુત્થાય વસ્ત્રમાદાય પર્યધાત્ ।
લજ્જાવિષ્ટા સ્થિતા તત્ર વેપમાનાતિમાનિની

ઋષયોઽપિ તયોર્વીક્ષ્ય પ્રસઙ્ગં રમમાણયોઃ ।
પરિવૃત્ય યયુસ્તૂર્ણં નરનારાયણાશ્રમમ્

હ્રીયુતાં કામિનીં વીક્ષ્ય પ્રોવાચ ભગવાન્હરઃ ।
કથં લજ્જાતુરાસિ ત્વં સુખં તે પ્રકરોમ્યહમ્

અદ્યપ્રભૃતિ યો મોહાત્પુમાન્કોઽપિ વરાનને ।
વનં ચ પ્રવિશેદેતત્સ વૈ યોષિદ્‌ભવિષ્યતિ

ઇતિ શપ્તં વનં તેન યે જાનન્તિ જનાઃ ક્વચિત્ ।
વર્જયન્તીહ તે કામં વનં દોષસમૃદ્ધિમત્

સુદ્યુમ્નસ્તુ તદજ્ઞાનાત્પ્રવિષ્ટઃ સચિવૈઃ સહ ।
તથૈવ સ્ત્રીત્વમાપન્નસ્તૈઃ સહેતિ ન સંશયઃ

ચિન્તાવિષ્ટઃ સ રાજર્ષિર્ન જગામ ગૃહં હ્રિયા ।
વિચચાર બહિસ્તસ્માદ્વનદેશાદિતસ્તતઃ

ઇલેતિ નામ સમ્પ્રાપ્તં સ્ત્રીત્વે તેન મહાત્મના ।
વિચરંસ્તત્ર સમ્પ્રાપ્તો બુધઃ સોમસુતો યુવા

સ્ત્રીભિઃ પરિવૃતાં તાં તુ દૃષ્ટ્વા કાન્તાં મનોરમામ્ ।
હાવભાવકલાયુક્તાં ચકમે ભગવામ્બુધઃ

સાપિ તં ચકમે કાન્તં બુધં સોમસુતં પતિમ્ ।
સંયોગસ્તત્ર સઞ્જાતસ્તયોઃ પ્રેમ્ણા પરસ્પરમ્

સ તસ્યાં જનયામાસ પુરૂરવસમાત્મજમ્ ।
ઇલાયાં સોમપુત્રસ્તુ ચક્રવર્તિનમુત્તમમ્

સા પ્રાસૂત સુતં બાલા ચિન્તાવિષ્ટા વને સ્થિતા ।
સસ્માર સ્વકુલાચાર્યં વસિષ્ઠં મુનિસત્તમમ્

સ તદાસ્ય દશાં દૃષ્ટ્વા સુદ્યુમ્નસ્ય કૃપાન્વિતઃ ।
અતોષયન્મહાદેવં શઙ્કરં લોકશઙ્કરમ્

તસ્મૈ સ ભગવાંસ્તુષ્ટઃ પ્રદદૌ વાઞ્છિતં વરમ્ ।
વસિષ્ઠઃ પ્રાર્થયામાસ પુંસ્ત્વં રાજ્ઞઃ પ્રિયસ્ય ચ

શઙ્કરસ્તુ નિજાં વાચમૃતાં કુર્વન્નુવાચ હ ।
માસં પુમાંસ્તુ ભવિતા માસં સ્ત્રી ભૂપતિઃ કિલ

ઇત્થં પ્રાપ્ય વરં રાજા જગામ સ્વગૃહં પુનઃ ।
ચક્રે રાજ્યં સ ધર્માત્મા વસિષ્ઠસ્યાપ્યનુગ્રહાત્

સ્ત્રીત્વે તિષ્ઠતિ હર્મ્યેષુ પુંસ્ત્વે રાજ્યં પ્રશાસ્તિ ચ ।
પ્રજાસ્તસ્મિન્સમુદ્વિગ્ના નાભ્યનન્દન્મહીપતિમ્

કાલે તુ યૌવનં પ્રાપ્તઃ પુત્રઃ પુરૂરવાસ્તદા ।
પ્રતિષ્ઠાં નૃપતિસ્તસ્મૈ દત્ત્વા રાજ્યં વનં યયૌ

ગત્વા તસ્મિન્વને રમ્યે નાનાદ્રુમસમાકુલે ।
નારદાન્મન્ત્રમાસાદ્ય નવાક્ષરમનુત્તમમ્

જજાપ મન્ત્રમત્યર્થં પ્રેમપૂરિતમાનસઃ ।
પરિતુષ્ટા તદા દેવી સગુણા તારિણી શિવા

સિંહારૂઢા સ્થિતા ચાગ્રે દિવ્યરૂપા મનોરમા ।
વારુણીપાનસમ્મત્તા મદાઘૂર્ણિતલોચના

દૃષ્ટ્વા તાં દિવ્યરૂપાં ચ પ્રેમાકુલિતલોચનઃ ।
પ્રણમ્ય શિરસા પ્રીત્યા તુષ્ટાવ જગદમ્બિકામ્

ઇલોવાચ
દિવ્યં ચ તે ભગવતિ પ્રથિતં સ્વરૂપં
દૃષ્ટં મયા સકલલોકહિતાનુરૂપમ્ ।
વન્દે ત્વદંઘ્રિકમલં સુરસઙ્ઘસેવ્યં
કામપ્રદં જનનિ ચાપિ વિમુક્તિદં ચ

કો વેત્તિ તેઽમ્બ ભુવિ મર્ત્યતનુર્નિકામં
મુહ્યન્તિ યત્ર મુનયશ્ચ સુરાશ્ચ સર્વે ।
ઐશ્વર્યમેતદખિલં કૃપણે દયાં ચ
દૃષ્ટ્વૈવ દેવિ સકલં કિલ વિસ્મયો મે

શમ્ભુર્હરિઃ કમલજો મઘવા રવિશ્ચ
વિત્તેશવહ્નિવરુણાઃ પવનશ્ચ સોમઃ ।
જાનન્તિ નૈવ વસવોઽપિ હિ તે પ્રભાવં
બુધ્યેત્કથં તવ ગુણાનગુણો મનુષ્યઃ

જાનાતિ વિષ્ણુરમિતદ્યુતિરમ્બ સાક્ષા-
ત્ત્વાં સાત્ત્વિકીમુદધિજાં સકલાર્થદાં ચ ।
કો રાજસીં હર ઉમાં કિલ તામસીં ત્વાં
વેદામ્બિકે ન તુ પુનઃ ખલુ નિર્ગુણાં ત્વામ્

ક્વાહં સુમન્દમતિરપ્રતિમપ્રભાવઃ
ક્વાયં તવાતિનિપુણો મયિ સુપ્રસાદઃ ।
જાને ભવાનિ ચરિતં કરુણાસમેતં
યત્સેવકાંશ્ચ દયસે ત્વયિ ભાવયુક્તાન્

વૃત્તસ્ત્વયા હરિરસૌ વનજેશયાપિ
નૈવાચરત્યપિ મુદં મધુસૂદનશ્ચ ।
પાદૌ તવાદિપુરુષઃ કિલ પાવકેન
કૃત્વા કરોતિ ચ કરેણ શુભૌ પવિત્રૌ

વાઞ્છત્યહો હરિરશોક ઇવાતિકામં
પાદાહતિં પ્રમુદિતઃ પુરુષઃ પુરાણઃ ।
તાં ત્વં કરોષિ રુષિતા પ્રણતં ચ પાદે
દૃષ્ટ્વા પતિં સકલદેવનુતં સ્મરાર્તમ્

વક્ષઃસ્થલે વસસિ દેવિ સદૈવ તસ્ય
પર્યઙ્કવત્સુચરિતે વિપુલેઽતિશાન્તે ।
સૌદામિનીવ સુઘને સુવિભૂષિતે ચ
કિં તે ન વાહનમસૌ જગદીશ્વરોઽપિ

ત્વં ચેજ્જહાસિ મધુસૂદનમમ્બ કોપા-
ન્નૈવાર્ચિતોઽપિ સ ભવેત્કિલ શક્તિહીનઃ ।
પ્રત્યક્ષમેવ પુરુષં સ્વજનાસ્ત્વજન્તિ
શાન્તં શ્રિયોજ્ઝિતમતીવ ગુણૈર્વિયુક્તમ્

બ્રહ્માદયઃ સુરગણા ન તુ કિં યુવત્યો
યે ત્વત્પદામ્બુજમહર્નિશમાશ્રયન્તિ ।
મન્યે ત્વયૈવ વિહિતાઃ ખલુ તે પુમાંસઃ
કિં વર્ણયામિ તવ શક્તિમનન્તવીર્યે

ત્વં નાપુમાન્ન ચ પુમાનિતિ મે વિકલ્પો
યાકાસિ દેવિ સગુણા નનુ નિર્ગુણા વા ।
તાં ત્વાં નમામિ સતતં કિલ ભાવયુક્તો
વાઞ્છામિ ભક્તિમચલાં ત્વયિ માતરં તુ

સૂત ઉવાચ
ઇતિ સ્તુત્વા મહીપાલો જગામ શરણં તદા ।
પરિતુષ્ટા દદૌ દેવી તત્ર સાયુજ્યમાત્મનિ

સુદ્યુમ્નસ્તુ તતઃ પ્રાપ પદં પરમકં સ્થિરમ્ ।
તસ્યા દેવ્યાઃ પ્રસાદેન મુનીનામપિ દુર્લભમ્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ॥
પ્રથમસ્કન્ધે સુદ્યુમ્નસ્તુતિર્નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ