દેવી ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 1.11

બુધોત્પત્તિઃ
ઋષય ઊચુઃ
કોઽસૌ પુરૂરવા રાજા કોર્વશી દેવકન્યકા ।
કથં કષ્ટં ચ સમ્પ્રાપ્તં તેન રાજ્ઞા મહાત્મના

સર્વં કથાનકં બ્રૂહિ લોમહર્ષણજાધુના ।
શ્રોતુકામા વયં સર્વે ત્વન્મુખાબ્જચ્યુતં રસમ્

અમૃતાદપિ મિષ્ટા તે વાણી સૂત રસાત્મિકા ।
ન તૃપ્યામો વયં સર્વે સુધયા ચ યથામરાઃ

સૂત ઉવાચ
શૃણુધ્વં મુનયઃ સર્વે કથાં દિવ્યાં મનોરમામ્ ।
વક્ષ્યામ્યહં યથાબુદ્ધ્યા શ્રુતાં વ્યાસવરોત્તમાત્

ગુરોસ્તુ દયિતા ભાર્યા તારા નામેતિ વિશ્રુતા ।
રૂપયૌવનયુક્તા સા ચાર્વઙ્ગી મદવિહ્વલા

ગતૈકદા વિધોર્ધામ યજમાનસ્ય ભામિની ।
દૃષ્ટા ચ શશિનાત્યર્થં રૂપયૌવનશાલિની

કામાતુરસ્તદા જાતઃ શશી શશિમુખીં પ્રતિ ।
સાપિ વીક્ષ્ય વિધું કામં જાતા મદનપીડિતા

તાવન્યોન્યં પ્રેમયુક્તૌ સ્મરાર્તૌ ચ બભૂવતુઃ ।
તારા શશી મદોન્મત્તૌ કામબાણપ્રપીડિતૌ

રેમાતે મદમત્તૌ તૌ પરસ્પરસ્પૃહાન્વિતૌ ।
દિનાનિ કતિચિત્તત્ર જાતાનિ રમમાણયોઃ

બૃહસ્પતિસ્તુ દુઃખાર્તસ્તારામાનયિતું ગૃહમ્ ।
પ્રેષયામાસ શિષ્યં તુ નાયાતા સા વશીકૃતા

પુનઃ પુનર્યદા શિષ્યં પરાવર્તત ચન્દ્રમાઃ ।
બૃહસ્પતિસ્તદા ક્રુદ્ધો જગામ સ્વયમેવ હિ

ગત્વા સોમગૃહં તત્ર વાચસ્પતિરુદારધીઃ ।
ઉવાચ શશિનં ક્રુદ્ધઃ સ્મયમાનં મદાન્વિતમ્

કિં કૃતં કિલ શીતાંશો કર્મ ધર્મવિગર્હિતમ્ ।
રક્ષિતા મમ ભાર્યેયં સુન્દરી કેન હેતુના

તવ દેવ ગુરુશ્ચાહં યજમાનોઽસિ સર્વથા ।
ગુરુભાર્યા કથં મૂઢ ભુક્તા કિં રક્ષિતાથવા

બ્રહ્મહા હેમહારી ચ સુરાપો ગુરુતલ્પગઃ ।
મહાપાતકિનો હ્યેતે તત્સંસર્ગી ચ પઞ્ચમઃ

મહાપાતકયુક્તસ્ત્વં દુરાચારોઽતિગર્હિતઃ ।
ન દેવસદનાર્હોઽસિ યદિ ભુક્તેયમઙ્ગના

મુઞ્ચેમામસિતાપાઙ્ગીં નયામિ સદનં મમ ।
નોચેદ્વક્ષ્યામિ દુષ્ટાત્મન્ ગુરુદારાપહારિણમ્

ઇત્યેવં ભાષમાણં તમુવાચ રોહિણીપતિઃ ।
ગુરું ક્રોધસમાયુક્તં કાન્તાવિરહદુઃખિતમ્

ઇન્દુરુવાચ
ક્રોધાત્તે તુ દુરારાધ્યા બ્રાહ્મણાઃ ક્રોધવર્જિતાઃ ।
પૂજાર્હા ધર્મશાસ્ત્રજ્ઞા વર્જનીયાસ્તતોઽન્યથા

આગમિષ્યતિ સા કામં ગૃહં તે વરવર્ણિની ।
અત્રૈવ સંસ્થિતા બાલા કા તે હાનિરિહાનઘ

ઇચ્છયા સંસ્થિતા ચાત્ર સુખકામાર્થિની હિ સા ।
દિનાનિ કતિચિત્સ્થિત્વા સ્વેચ્છયા ચાગમિષ્યતિ

ત્વયૈવોદાહૃતં પૂર્વં ધર્મશાસ્ત્રમતં તથા ।
ન સ્ત્રી દુષ્યતિ ચારેણ ન વિપ્રો વેદકર્મણા

ઇત્યુક્તઃ શશિના તત્ર ગુરુરત્યન્તદુઃખિતઃ ।
જગામ સ્વગૃહં તૂર્ણં ચિન્તાવિષ્ટઃ સ્મરાતુરઃ

દિનાનિ કતિચિત્તત્ર સ્થિત્વા ચિન્તાતુરો ગુરુઃ ।
યયાવથ ગૃહં તસ્ય ત્વરિતશ્ચૌષધીપતેઃ

સ્થિતઃ ક્ષત્રા નિષિદ્ધોઽસૌ દ્વારદેશે રુષાન્વિતઃ ।
નાજગામ શશી તત્ર ચુકોપાતિ બૃહસ્પતિઃ

અયં મે શિષ્યતાં યાતો ગુરુપત્‍નીં તુ માતરમ્ ।
જગ્રાહ બલતોઽધર્મી શિક્ષણીયો મયાધુના

ઉવાચ વાચં કોપાત્તુ દ્વારદેશસ્થિતો બહિઃ ।
કિં શેષે ભવને મન્દ પાપાચાર સુરાધમ

દેહિ મે કામિનીં શીઘ્રં નોચેચ્છાપં દદામ્યહમ્ ।
કરોમિ ભસ્મસાન્નૂનં ન દદાસિ પ્રિયાં મમ

સૂત ઉવાચ
ક્રૂરાણિ ચૈવમાદીનિ ભાષણાનિ બૃહસ્પતેઃ ।
શ્રુત્વા દ્વિજપતિઃ શીઘ્રં નિર્ગતઃ સદનાદ્‌બહિઃ

તમુવાચ હસન્સોમઃ કિમિદં બહુ ભાષસે ।
ન તે યોગ્યાસિતાપાઙ્ગી સર્વલક્ષણસંયુતા

કુરૂપાં ચ સ્વસદૃશીં ગૃહાણાન્યાં સ્ત્રિયં દ્વિજ ।
ભિક્ષુકસ્ય ગૃહે યોગ્યા નેદૃશી વરવર્ણિની

રતિઃ સ્વસદૃશે કાન્તે નાર્યાઃ કિલ નિગદ્યતે ।
ત્વં ન જાનાસિ મન્દાત્મન્ કામશાસ્ત્રવિનિર્ણયમ્

યથેષ્ટં ગચ્છ દુર્બુદ્ધે નાહં દાસ્યામિ કામિનીમ્ ।
યચ્છક્યં કુરુ તત્કામં ન દેયા વરવર્ણિની

કામાર્તસ્ય ચ તે શાપો ન માં બાધિતુમર્હતિ ।
નાહં દદે ગુરો કાન્તાં યથેચ્છસિ તથા કુરુ

સૂત ઉવાચ
ઇત્યુક્તઃ શશિના ચેજ્યશ્ચિન્તામાપ રુષાન્વિતઃ ।
જગામ તરસા સદ્મ ક્રોધયુક્તઃ શચીપતેઃ

દૃષ્ટ્વા શતક્રતુસ્તત્ર ગુરું દુઃખાતુરં સ્થિતમ્ ।
પાદ્યાર્ઘ્યાચમનીયાદ્યૈઃ પૂજયિત્વા સુસંસ્થિતઃ

પપ્રચ્છ પરમોદારસ્તં તથાવસ્થિતં ગુરુમ્ ।
કા ચિન્તા તે મહાભાગ શોકાર્તોઽસિ મહામુને

કેનાપમાનિતોઽસિ ત્વં મમ રાજ્યે ગુરુશ્ચ મે ।
ત્વદધીનમિદં સર્વં સૈન્યં લોકાધિપૈઃ સહ

બહ્મા વિષ્ણુસ્તથા શમ્ભુર્યે ચાન્યે દેવસત્તમાઃ ।
કરિષ્યન્તિ ચ સાહાય્યં કા ચિન્તા વદ સામ્પ્રતમ્

ગુરુરુવાચ
શશિનાપહૃતા ભાર્યા તારા મમ સુલોચના ।
ન દદાતિ સ દુષ્ટાત્મા પ્રાર્થિતોઽપિ પુનઃ પુનઃ

કિં કરોમિ સુરેશાન ત્વમેવ શરણં મમ ।
સાહાય્યં કુરુ દેવેશ દુઃખિતોઽસ્મિ શતક્રતો

ઇન્દ્ર ઉવાચ
મા શોકં કુરુ ધર્મજ્ઞ દાસોઽસ્મિ તવ સુવ્રત ।
આનયિષ્યામ્યહં નૂનં ભાર્યાં તવ મહામતે

પ્રેષિતે ચેન્મયા દૂતે ન દાસ્યતિ મદાકુલઃ ।
તતો યુદ્ધં કરિષ્યામિ દેવસૈન્યૈઃ સમાવૃતઃ

ઇત્યાશ્વાસ્ય ગુરું શક્રો દૂતં વક્તૃવિચક્ષણમ્ ।
પ્રેષયામાસ સોમાય વાર્તાશંસિનમદ્‌ભુતમ્

સ ગત્વા શશિલોકં તુ ત્વરિતઃ સુવિચક્ષણઃ ।
ઉવાચ વચનેનૈવ વચનં રોહિણીપતિમ્

પ્રેષિતોઽહં મહાભાગ શક્રેણ ત્વાં વિવક્ષયા ।
કથિતં પ્રભુણા યચ્ચ તદ્‌બ્રવીમિ મહામતે

ધર્મજ્ઞોઽસિ મહાભાગ નીતિં જાનાસિ સુવ્રત ।
અત્રિઃ પિતા તે ધર્માત્મા ન નિદ્યં કર્તુમર્હસિ

ભાર્યા રક્ષ્યા સર્વભૂતૈર્યથાશક્તિ હ્યતન્દ્રિતૈઃ ।
તદર્થે કલહઃ કામં ભવિતા નાત્ર સંશયઃ

યથા તવ તથા તસ્ય યત્‍નઃ સ્યાદ્દારરક્ષણે ।
આત્મવત્સર્વભૂતાનિ ચિન્તય ત્વં સુધાનિધે

અષ્ટાવિંશતિસંખ્યાસ્તે કામિન્યો દક્ષજાઃ શુભાઃ ।
ગુરુપત્‍નીં કથં ભોક્તું ત્વમિચ્છસિ સુધાનિધે

સ્વર્ગે સદા વસન્ત્યેતા મેનકાદ્યા મનોરમાઃ ।
ભુંક્ષ્વ તાઃ સ્વેચ્છયા કામં મુઞ્ચ પત્‍નીં ગુરોરપિ

ઈશ્વરા યદિ કુર્વન્તિ જુગુપ્સિતમહન્તયા ।
અજ્ઞાસ્તદનુવર્તન્તે તદા ધર્મક્ષયો ભવેત્

તસ્માન્મુઞ્ચ મહાભાગ ગુરોઃ પત્‍નીં મનોરમામ્ ।
કલહસ્ત્વન્નિમિત્તોઽદ્ય સુરાણાં ન ભવેદ્યથા

સૂત ઉવાચ
સોમઃ શક્રવચઃ શ્રુત્વા કિઞ્ચિત્ક્રોધસમાકુલઃ ।
ભઙ્ગ્યા પ્રતિવચઃ પ્રાહ શક્રદૂતં તદા શશી

ઇન્દુરાવાચ
ધર્મજ્ઞોઽસિ મહાબાહો દેવાનામધિપઃ સ્વયમ્ ।
પુરોધાપિ ચ તે તાદૃગ્યુવયોઃ સદૃશી મતિઃ

પરોપદેશે કુશલા ભવન્તિ બહવો જનાઃ ।
દુર્લભસ્તુ સ્વયં કર્તા પ્રાપ્તે કર્મણિ સર્વદા

બાર્હસ્પત્યપ્રણીતં ચ શાસ્ત્રં ગૃહ્ણન્તિ માનવાઃ ।
કો વિરોધોઽત્ર દેવેશ કામયાનાં ભજન્સ્ત્રિયમ્

સ્વકીયં બલિનાં સર્વં દુર્બલાનાં ન કિઞ્ચન ।
સ્વીયા ચ પરકીયા ચ ભ્રમોઽયં મન્દચેતસામ્

તારા મય્યનુરક્તા ચ યથા ન તુ તથા ગુરૌ ।
અનુરક્તા કથં ત્યાજ્યા ધર્મતો ન્યાયતસ્તથા

ગૃહારમ્ભસ્તુ રક્તાયાં વિરક્તાયાં કથં ભવેત્ ।
વિરક્તેયં યદા જાતા ચકમેઽનુજકામિનીમ્

ન દાસ્યેઽહં વરારોહાં ગચ્છ દૂત વદ સ્વયમ્ ।
ઈશ્વરોઽસિ સહસ્રાક્ષ યદિચ્છસિ કુરુષ્વ તત્

સૂત ઉવાચ
ઇત્યુક્તઃ શશિના દૂતઃ પ્રયયૌ શક્રસન્નિધિમ્ ।
ઇન્દ્રાયાચષ્ટ તત્સર્વં યદુક્તં શીતરશ્મિના

તુરાષાડપિ તચ્છ્રુત્વા ક્રોધયુક્તો બભૂવ હ ।
સેનોદ્યોગં તથા ચક્રે સાહાય્યાર્થં ગુરોર્વિભુઃ

શુક્રસ્તુ વિગ્રહં શ્રુત્વા ગુરુદ્વેષાત્તતો યયૌ ।
મા દદસ્વેતિ તં વાક્યમુવાચ શશિનં પ્રતિ

સાહાય્યં તે કરિષ્યામિ મન્ત્રશક્ત્યા મહામતે ।
ભવિતા યદિ સંગ્રામસ્તવ ચેન્દ્રેણ મારિષ

શઙ્કરસ્તુ તદાકર્ણ્ય ગુરુદારાભિમર્શનમ્ ।
ગુરુશત્રું ભૃગું મત્વા સાહાય્યમકરોત્તદા

સંગ્રામસ્તુ તદા વૃત્તો દેવદાનવયોર્દ્રુતમ્ ।
બહૂનિ તત્ર વર્ષાણિ તારકાસુરવત્કિલ

દેવાસુરકૃતં યુદ્ધં દૃષ્ટ્વા તત્ર પિતામહઃ ।
હંસારૂઢો જગામાશુ તં દેશં ક્લેશશાન્તયે

રાકાપતિં તદા પ્રાહ મુઞ્ચ ભાર્યાં ગુરોરિતિ ।
નોચેદ્વિષ્ણું સમાહૂય કરિષ્યામિ તુ સંક્ષયમ્

ભૃગું નિવારયામાસ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
કિમન્યાયમતિર્જાતા સઙ્ગદોષાન્મહામતે

નિષેધયામાસ તતો ભૃગુસ્તં ચૌષધીપતિમ્ ।
મુઞ્ચ ભાર્યાં ગુરોરદ્ય પિત્રાહં પ્રેષિતસ્તવ

સૂત ઉવાચ
દ્વિજરાજસ્તુ તચ્છ્રુત્વા ભૃગોર્વચનમદ્‌ભુતમ્ ।
દદૌ ચ તત્પ્રિયાં ભાર્યાં ગુરોર્ગર્ભવતીં શુભામ્

પ્રાપ્ય કાન્તાં ગુરુર્હૃષ્ટઃ સ્વગૃહં મુદિતો યયૌ ।
તતો દેવાસ્તતો દૈત્યા યયુઃ સ્વાન્સ્વાન્ગૃહાન્પ્રતિ

બ્રહ્મા સ્વસદનં પ્રાપ્તઃ કૈલાસં ચાપિ શઙ્કરઃ ।
બૃહસ્પતિસ્તુ સન્તુષ્ટઃ પ્રાપ્ય ભાર્યાં મનોરમામ્

તતઃ કાલેન કિયતા તારાસૂત સુતં શુભમ્ ।
સુદિને શુભનક્ષત્રે તારાપતિસમં ગુણૈઃ

દૃષ્ટ્વા પુત્રં ગુરુર્જાતં ચકાર વિધિપૂર્વકમ્ ।
જાતકર્માદિકં સર્વં પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના

શ્રુતં ચન્દ્રમસા જન્મ પુત્રસ્ય મુનિસત્તમાઃ ।
દૂતં ચ પ્રેષયામાસ ગુરું પ્રતિ મહામતિઃ

ન ચાયં તવ પુત્રોઽસ્તિ મમ વીર્યસમુદ્‌ભવઃ ।
કથં ત્વં કૃતવાન્કામં જાતકર્માદિકં વિધિમ્

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય દૂતસ્ય ચ બૃહસ્પતિઃ ।
ઉવાચ મમ પુત્રો મે સદૃશો નાત્ર સંશયઃ

પુનર્વિવાદઃ સઞ્જાતો મિલિતા દેવદાનવાઃ ।
યુદ્ધાર્થમાગતાસ્તેષાં સમાજઃ સમજાયત

તત્રાગતઃ સ્વયં બ્રહ્મા શાન્તિકામઃ પ્રજાપતિઃ ।
નિવારયામાસ મુખે સંસ્થિતાન્યુદ્ધદુર્મદાન્

તારાં પપ્રચ્છ ધર્માત્મા કસ્યાયં તનયઃ શુભે ।
સત્યં વદ વરારોહે યથા ક્લેશઃ પ્રશામ્યતિ

તમુવાચાસિતાપાઙ્ગી લજ્જમાનાપ્યધોમુખી ।
ચન્દ્રસ્યેતિ શનૈરન્તર્જગામ વરવર્ણિની

જગ્રાહ તં સુતં સોમઃ પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના ।
નામ ચક્રે બુધ ઇતિ જગામ સ્વગૃહં પુનઃ

યયૌ બ્રહ્મા સ્વકં ધામ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ ।
યથાગતં ગતં સર્વૈઃ સર્વશઃ પ્રેક્ષકૈર્જનૈઃ

કથિતેયં બુધોત્પત્તિર્ગુરુક્ષેત્રે ચ સોમતઃ ।
યથા શ્રુતા મયા પૂર્વં વ્યાસાત્સત્યવતીસુતાત્

ઇતિ શ્રીમદ્દેવીભાગવતે મહાપુરાણેઽષ્ટાદશસાહસ્ર્યાં સહિતાયાં
પ્રથમસ્કન્ધે બુધોત્પત્તિર્નામેકાદશોઽધ્યાયઃ