દશકુમારચરિત · અધ્યાય 1.4

ઇતિ શ્રીદણ્ડિનઃ કૃતૌ દશકુમારચરિતે સોમદત્તચરિતં નામ તૃતીય ઉચ્છ્વાસઃ
ચતુર્થોચ્છ્વાસઃ
સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.1:
`દેવ, મહીસુરોપકારાયૈવ દેવો ગતવાનિતિ નિશ્ચિત્યાપિ દેવેન ગન્તવ્યં દેશં નિર્ણેતુ મશક્નુવાનો મિત્રગણઃ પરસ્પરં વિયુજ્ય દિક્ષુ દેવમન્વેષ્ટુમગચ્છત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.2:
અહમપિ દેવસ્યાન્વેષણાય મહીમટન્કદાચિદમ્બરમધ્યગતસ્યામ્બરમણેઃ કિરણમસહિષ્ણુરેકસ્ય ગિરિતટમહીરુહસ્ય પ્રચ્છાયશીતલે તલે ક્ષણમુપાવિશમ્ ।
મમ પુરોભાગે દિનમધ્યસંકુચિતસર્વાવયવાં કૂર્માકૃતિં માનુષચ્છાયાં નિરીક્ષ્યોન્મુખો ગગનતલાન્મહારયેણ પતન્તં પુરુષં કઞ્ચિદન્તરાલ એવ દયોપનતહૃદયો ઽહમવલમ્બ્ય શનૈરવનિતલે નિક્ષિપ્ય દૂરાપાતવીતસંજ્ઞં તં શિશિરોપચારેણ વિબોધ્ય શોકાતિરેકેણોદ્ગતબાષ્પલોચનં તં ભૃગુપતનકારણમપૃચ્છમ્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.3:
સો ઽપિ કરરુહૈરશ્રુકણાનપનયન્નભાષત--"સૌમ્ય, મગધાધિનાથામાત્યસ્ય પદ્મોદ્ભવસ્યાત્મસંભવો રત્નોદ્ભવો નામાહમ્ ।
વાણિજ્યરૂપેણ કાલયવનદ્વીપમુપેત્ય કામપિ વણિક્કન્યકાં પરિણીય તયા સહ પ્રત્યાગચ્છન્નમ્બુધૌ તીરસ્યાનતિદૂર એવ પ્રવહણસ્ય ભગ્નતયા સર્વેષુ નિમગ્નેષુ કથઙ્કથમપિ દૈવાનુકૂલ્યેન તીરભૂમિમભિગમ્ય નિજાઙ્ગનાવિયોગદુઃખાર્ણવે પ્લવમાનઃ કસ્યાપિ સિદ્ધતાપસસ્યાદેશાદરેણ ષોડશ હાયનાનિ કથઞ્ચિન્નીત્વા દુઃખસ્ય પારમનવેક્ષમાણઃ ગિરિપતનમકાર્ષમ્ઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.4:
તસ્મિન્નેવાવસરે કિમપિ નારીકૂજિતમશ્રાવિ-"નખલુ સમુચિતમિદં યત્સિદ્ધાદિષ્ટે પતિતતનયમિલને વિરહમસહિષ્ણુર્વૈશ્વાનરં વિશસિઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.5:
તન્નિશમ્ય મનોવિદિતજનકભાવં તમવાદિષમ્-"તાત, ભવતે વિજ્ઞાપનીયાનિ બહૂનિ સન્તિ ।
ભવતુ ।
પશ્ચાદખિલમાખ્યાતવ્યમ્ ।
અધુના નારીકૂજિતમનુપેક્ષણીયં મયા ।
ક્ષણમાત્રમ્ ભવતા સ્થીયતામ્ઽઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.6:
તદનુ સો ઽહં ત્વરયા કિઞ્ચિદન્તરમગમમ્ ।
તત્ર પુરતો ભયઙ્કરજ્વાલાકુલહુતભુગવગાહનસાહસિકાં મુકુલિતાઞ્જલિપુટાં વનિતાં કાઞ્ચિદવલોક્ય સંભ્રમમનલાદપનીય કૂજન્ત્યા વૃદ્ધયા સહ મત્પિતુરભ્યર્ણમભિગમય્ય સ્થવિરામવોચમ્-"વૃદ્ધે, ભવત્યૌ કુત્રત્યે ।
કાન્તારે નિમિત્તેન કેન દુરવસ્થાનુભૂયતે ।
કથ્યતામ્ઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.7:
સા સગદ્ગદમવાદીત્-"પુત્ર, કાલયવનદ્વીપે કાલગુપ્તનામ્નો વણિજઃ કસ્યચિદેષા સુતા સુવૃત્તા નામ રત્નોદ્ભવેન નિજકાન્તેનાગચ્છન્તી જલધૌ મગ્ને પ્રવહણે નિજધાત્ર્યા મયા સહ ફલકમેકમવલમ્બ્ય દૈવયોગેન કૂલમુપેતાસન્નપ્રસવસમયા કસ્યાઞ્ચિદટવ્યામાત્મજમસૂત ।
મમ તુ મન્દભાગ્યતયા બાલે વનમાતઙ્ગેન ગૃહીતે મદ્દ્વિતીયા પરિભ્રમન્તી "ષોડશવર્ષાનન્તરં ભર્તૃપુત્રસઙ્ગમો ભવિષ્યતિઽ ઇતિ સિદ્ધવાક્યવિશ્વાસાદેકસ્મિન્પુણ્યાશ્રમે તાવન્તં સમયં નીત્વા શોકમપારં સોઢુમક્ષમા સમુજ્જ્વલિતે વૈશ્વાનરે શરીરમાહુતીકર્તુમુદ્યુક્તાસીત્ઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.8:
તદાકર્ણ્ય નિજજનનીં જ્ઞાત્વા તામહં દણ્ડવત્પ્રણમ્ય તસ્યૈ મદુદન્તમખિલમાખ્યાય ધાત્રીભાષણફુલ્લવદનં વિસ્મયવિકસિતાક્ષં જનકમદર્શયમ્ ।
પિતરૌ તૌ સાભિજ્ઞાનમન્યોન્યં જ્ઞાત્વા મુદિતાન્તરાત્માનૌ વિનીતં મામાનન્દાશ્રુવર્ષેણાબિષિચ્ય ગાઢમાશ્લિષ્ય શિરસ્યુપાઘ્રાય કસ્યાઞ્ચિન્મહીરુહચ્છાયાયામુપાવિશતામ્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.9:
`કથં નિવસતિ મહીવલ્લભો રાજહંસઃઽ ઇતિ જનકેન પૃષ્ટો ઽહં તસ્ય રાજ્યચ્યુતિં ત્વદીયજનનં સકલકુમારાવાપ્તિં તવ દિગ્વિજયારમ્ભો ભવતઃ માતઙ્ગાનુયાનમસ્માકં યુષ્મદન્વેષણકારણં સકલમભ્યધામ્ ।
તતસ્તૌ કસ્યચિદાશ્રમે મુનેરસ્થાપયમ્ ।
તતો દેવસ્યાન્વેષણપરાયણો ઽહમખિલકાર્યનિમિત્તં વિત્તં નિશ્ચિત્ય ભવદનુગ્રહાલ્લબ્ધસ્ય સાધકસ્ય સાહાય્યકરણદક્ષં શિષ્યગણં નિષ્પાદ્ય વિન્ધ્યવનમધ્યે પુરાતનપત્તનસ્થાનાન્યુપેત્ય વિવિધસૂચકાનાં મહીરુહાણામધોનિક્ષિપ્તાન્ વસુપૂર્ણાન્ કલશાન્ સિદ્ધાઞ્જનેન જ્ઞાત્વા રક્ષિષુ પરિતઃ સ્થિતેષુ ખનનસાધનૈરુત્પાટ્ય દીનારાનસંખ્યાન્ રાશીકૃત્ય તત્કાલાગતમનતિદૂરે નિવેશિતં વણિક્કટકં કઞ્ચિદભ્યેત્ય તત્ર બલિનો બલીવર્દાન્ ગોણીંશ્ચ ક્રીત્વાન્યદ્રવ્યમિષેણ વસુ તદ્ગોણીસઞ્ચિતં તૈરુહ્યમાનં શનૈઃ કટકમનયમ્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.10:
તદધિકારિણા ચન્દ્રપાલેન કેનચિદ્વણિક્પુત્રેણ વિરચિતસૌહૃદો ઽહમમુનૈવ સાકમુજ્જયિનીમુપાવિશમ્ ।
યત્પિતરાવપિ તાં પુરીમભિગમય્ય સકલગુણનિલયેન બન્ધુપાલનામ્ના ચન્દ્રપાલજનકેન નીયમાનો માલવનાથદર્શનં વિધાય તદનુમત્યા ગૂઢવસતિમકરવમ્ ।
તતઃ કાનનભૂમિષુ ભવન્તમન્વેષ્ટુમુદ્યુક્તં માં પરમમિત્રં બન્ધુપાલો નિશમ્યાવદત્-"સકલં ધરણિતલમપારમન્વેષ્ટુમક્ષમો ભવાન્મનોગ્લાનિં વિહાય તૂષ્ણીં તિષ્ઠતુ ।
ભવન્નાયકાલોકનકારણં શુભશકુનં નિરીક્ષ્ય કથયિષ્યામિ, ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.11:
તલ્લપિતામૃતાશ્વાસિતહૃદયો ઽહમનુદિનં તદુપકણ્ઠવર્તી કદાચિદિન્દુમુખીં નવયૌવનાલીઢાવયવાં નયનચન્દ્રિકાં બાલચન્દ્રિકાં નામ તરુણીરત્નં વણિઙ્મન્દિરલક્ષ્મીં મૂર્તામિવાવલોક્ય તદીયલાવણ્યાવધૂતધીરભાવો લતાન્તબાણબાણલક્ષ્યતામયાસિષમ્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.12:
ચકિતબાલકુરઙ્ગલોચના સાપિ કુસુમસાયકસાયકાયમાનેન કટાક્ષવીક્ષણેન મામસકૃન્નિરીક્ષ્ય મન્દમારુતાન્દોલિતા લતેવાકમ્પત ।
મનસાભિમુખૈઃ સમાકુઞ્ચિતૈ રાગલજ્જાન્તરાલવર્તિભિઃ સાઙ્ગવર્તિભિરીક્ષણવિશેષૈર્નિજમનોવૃત્તિમકથયત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.13:
ચતુરગૂઢચેષ્ટાભિરસ્યા મનો ઽનુરાગં સમ્યગ્જ્ઞાત્વા સુખસંગમોપાયમચિન્તયમ્ ।
અન્યદા બન્ધુપાલઃ શકુનૈર્ભવદ્ગતિં પ્રૈક્ષિષ્યમાણઃ પુરોપાન્તવિહારવનં મયા સહોપેત્ય કસ્મિંશ્ચિન્મહીરુહે શકુન્તવચનાનિ શૃણ્વન્નતિષ્ઠત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.14:
અહમુત્કલિકાવિનોદપરાયણો વનાન્તરે પરિભ્રમન્સરોવરતીરે ચિન્તાક્રાન્તચિત્તાં દીનવદનાં મન્મનોરથૈકભૂમિં બાલચન્દ્રિકાં વ્યલોકયમ્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.15:
તસ્યાઃ સસંભ્રમપ્રેમલજ્જાકૌતુકમનોરમં લીલાવિલોકનસુખમનુભવન્ સુદત્યા વદનારવિન્દે વિષણ્ણભાવં મદનકદનખેદાનુભૂતં તન્નિમિત્તં જ્ઞાસ્યંલ્લીલયા તદુપકણ્ઠમુપેત્યાવોચમ્-"સુમુખિ, તવ મુખારવિન્દસ્ય દૈન્યકારણં કથયઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.16:
સા રહસ્યસંજાતવિશ્રમ્ભતયા વિહાય લજ્જાભયે શનૈરભાષત-"સૌમ્ય, માનસારો માલવાધીશ્વરો વાર્ધક્યસ્ય પ્રબલતયા નિજનન્દનં દર્પસારમુજ્જયિન્યામભ્યષિઞ્ચત્ ।
સ કુમારઃ સપ્તસાગરપર્યન્તં મહીમણ્ડલં પાલયિષ્યન્નિજપૈતૃષ્વસ્રેયા ઉદ્દણ્ડકર્માણૌ ચણ્ડવર્મદારુવર્માણૌ ધરણીભરણે નિયુજ્ય તપશ્ચરણાય રાજરાજગિરિમભ્યગાત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.17:
રાજ્યં સર્વમસપત્નં શાસતિ ચણ્ડવર્મણિ દારુવર્મા માતુલાગ્રજન્મનોઃ શાસનમતિક્રમ્ય પારદાર્યપરદ્રવ્યાપહરણાદિદુષ્કર્મ કુર્વાણો મન્મથસમાનસ્ય ભવતો લાવણ્યાત્તચિત્તાં મામેકદા વિલોક્ય કન્યાદૂષણદોષં દૂરીકૃત્ય બલાત્કારેણ રન્તુમુદ્યુઙ્ક્તે ।
તચ્ચિન્તયા દૈન્યમગચ્છમ્ઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.18:
તસ્યા મનોગતમ્, રાગોદ્રેકં મન્મનોરથસિદ્ધ્યન્તરાયં ચ નિશમ્ય વાષ્પપૂર્ણલોચનાં તામાશ્વાસ્ય દારુવર્મણો મરણોપાયં ચ વિચાર્ય બલ્લભામવોચમ્ "તરુણિ, ભવદભિલાષિણં દુષ્ટહૃદયમેનં નિહન્તું મૃદુરુપાયઃ કશ્ચિન્ મયા ચિન્ત્યતે ।
યક્ષઃ કશ્ચિદધિષ્ઠાય બાલચન્દ્રિકાં નિવસતિ ।
તદાકારસંપદાશાશૃઙ્ખલિતહૃદયો યઃ સંબન્ધયોગ્યઃ સાહસિકો રતિમન્દિરે તં યક્ષં નિર્જિત્ય તયા એકસખીસમેતયા મૃગાક્ષ્યા સંલાપામૃતસુખમનુભૂય કુશલી નિર્ગમિષ્યતિ, તેન ચક્રવાકસંશયાકારપયોધરા વિવાહનીયેતિ સિદ્ધેનૈકેનાવાદીતિ પુરજનસ્ય પુરતો ભવદીયૈઃ સત્યવાક્યૈર્જનૈરસકૃત્ કથનીયમ્ ।
તદનુ દારુવર્મા વાક્યાનીત્થંવિધાનિ શ્રાવંશ્રાવં તૂષ્ણીં યદિ ભિયા સ્થાસ્યતિ તર્હિ વરમ્, યદિ વા દૌર્જન્યેન ત્વયા સંગમઙ્ગીકરિષ્યતિ, તદા સ ભવદીયૈરિત્થં વાચ્યઃ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.19:
`સૌમ્ય, દર્પસારવસુધાધિપામાત્યસ્ય ભવતો ઽસ્મન્નિવાસે સાહસકરણમનુચિતમ્ ।
પૌરજનસાક્ષિકભવન્મન્દિરમાનીતયા અનયા તોયજાક્ષ્યા સહ ક્રીડન્નાયુષ્માન્ યદિ ભવિષ્યતિ તદા પરિણીય તરુણીં મનોરથાન્ નિર્વિશઽ ઇતિ ।
સો ઽપ્યેતદઙ્ગીકરિષ્યતિ ।
ત્વં સખીવેષધારિણા મયા સહ તસ્ય મન્દિરં ગચ્છ ।
અહમેકાન્તનિકેતને મુષ્ટિજાનુપાદાઘાતૈસ્તં રભસાન્નિહત્ય પુનરપિ વયસ્યામિષેણ ભવતીમનુનિઃશઙ્કં નિર્ગમિષ્યામિ ।
તદેનમુપાયમઙ્ગીકૃત્ય વિગતસાધ્વસલજ્જા ભવજ્જનકજનનીસહોદરાણાં પુરત આવયોઃ પ્રેમાતિશયમાખ્યાય સર્વથાસ્મત્પરિણયકરણે તાનનુનયેઃ ।
તે ઽપિ વંશસંપલ્લાવણ્યાઢ્યાય યૂને મહ્યં ત્વાં દાસ્યન્ત્યેવ ।
દારુવર્મણો મારણોપાયં તેભ્યઃ કથયિત્વા તેષામુત્તરમાખ્યેયં મહ્યમ્ઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.20:
સાપિ કિઞ્ચિદુત્ફુલ્લસરસિજાનના મામબ્રવીત્--"સુભગ, ક્રૂરકર્માણં દારુવર્માણં ભવાનેવ હન્તુમર્હતિ ।
તસ્મિન્ હતે સર્વથા યુષ્મન્મનોરથઃ ફલિષ્યતિ ।
એવં ક્રિયતામ્ ।
ભવદુક્તં સર્વમહમપિ તથા કરિષ્યેઽ ઇતિ મામસકૃદ્વિવૃત્તવદના વિલોકયન્તી મન્દં મન્દમગારમગાત્ ।
અહમપિ બન્ધુપાલમુપેત્ય શકુનજ્ઞાત્તસ્માત્ ત્રિંશદ્દિવસાનન્તરમેવ ભવત્સઙ્ગઃ સંભવિષ્યતિ ઇત્યશૃણવમ્ ।
તદનુ મદનુગમ્યમાનો બન્ધુપાલો નિજાવાસં પ્રવિશ્ય મામપિ નિલયાય વિસસર્જ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.21:
મન્માયોપાયવાગુરાપાશલગ્નેન દારુવર્મણા રતિમન્દિરે રન્તું સમાહૂતા બાલચન્દ્રિકા તં ગમિષ્યન્તીદૂતિકાં મન્નિકટમભિપ્રેષિતવતી ।
અહમપિ મણિનૂપુરમેખલાકઙ્કણકટકતટઙ્કહારક્ષૌમકજ્જલં વનિતાયોગ્યં મણ્ડનજાતં નિપુણતયા તત્તત્સ્થાનેષુ નિક્ષિપ્ય સમ્યગઙ્ગીકૃતમનોજ્ઞવેશો વલ્લભયા તયા સહ તદાગારદ્વારોપાન્તમગચ્છમ્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.22:
દ્વાઃસ્થકથિતાસ્મદાગમનેન સાદરં વિહિતાભ્યુદ્ગતિના તેન દ્વારોપાન્તનિવારિતાશેષપરિવારેણ મદન્વિતા બાલચન્દ્રિકા સઙ્કેતાગારમનીયત ।
નગરવ્યાકુલાં યક્ષકથાં પરીક્ષમાણો નાગરિકજનો ઽપિ કુતૂહલેન દારુવર્મણઃ પ્રતીહારભૂમિમગમત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.23:
વિવેકશૂન્યમતિરસૌ રાગાતિરેકેણ રત્નખચિતહેમપર્યઙ્કે હંસતૂલગર્ભશયનમાનીય તરુણીં, તસ્યૈ મહ્યં તમિસ્રાસમ્યગનવલોકિતપુંભાવાય મનોરમસ્ત્રીવેશાય ચ ચામીકરમણિમણ્ડનાનિ સૂક્ષ્માણિ ચિત્રવસ્ત્રાણિ કસ્તૂરિકામિલિતં હરિચન્દનં કર્પૂરસહિતં તામ્બૂલં સુરભીણિ કુસુમાનીત્યાદિવસ્તુજાતં સમર્પ્ય મુહૂર્તદ્વયમાત્રં હાસવચનૈઃ સંલપન્નતિષ્ઠત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.24:
તતો રાગાન્ધતયા સુમુખીકુચગ્રહણે મતિં વ્યધત્ત ।
રોષારુણિતો ઽહમેનં પર્યઙ્કતલાન્નિઃશઙ્કો નિપાત્ય મુષ્ટિજાનુપાદઘાતૈઃ પ્રાહરમ્ ।
નિયુદ્ધરભસવિકલાલઙ્કારં પૂર્વવન્મેલયિત્વા ભયકમ્પિતાં નતાઙ્ગીમુપલાલયન્મન્દિરાઙ્ગણમુપેતઃ સાધ્વસકમ્પિત ઇવોચ્ચૈરકૂજમહમ્--"હા, બાલચન્દ્રિકાધિષ્ઠિતેન ઘોરાકારેણ યક્ષેણ દારુવર્મા નિહન્યતે ।
સહસા સમાગચ્છત ।
પશ્યતેમમ્ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.25:
તદાકર્ણ્ય મિલિતા જના સમુદ્યદ્વાષ્પા હાહાનિદાનેન દિશો બધિરયન્તઃ બાલચન્દ્રિકામધિષ્ઠિતં યક્ષં બલવન્તં શૃણ્વન્નપિ દારુવર્મા મદાન્ધસ્તામેવાયાચત ।
તદસૌ સ્વકીયેન કર્મણા નિહતઃ ।
"કિં તસ્ય વિલાપેનઽ ઇતિ મિથો લપન્તઃ પ્રાવિશન્ ।
કોલાહલે તસ્મિંશ્ચલલોચનયા સહ નૈપુણ્યેન સહસા નિર્ગતો નિજાનુવાસમગામ્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.26:
તતો ગતેષુ કતિપયદિનેષુ પૌરજનસમક્ષં સિદ્ધાદેશપ્રકારેણ વિવાહ્ય તામિન્દુમુખીં પૂર્વસંકલ્પિતાન્ સુરતવિશેષાન્ યથેષ્ટમન્વભૂવમ્ ।
બન્ધુપાલશકુનનિર્દિષ્ટે દિવસે ઽસ્મિન્નિર્ગત્ય પુરાદ્બહિર્વર્તમાનો નેત્રોત્સવકારિ ભવદવલોકનસુખમનુભવામિ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,4.27:
એવં મિત્રવૃત્તાન્તં નિશમ્યામ્લાનમાનસો રાજવાહનઃ સ્વસ્ય ચ સોમદત્તસ્ય ચ વૃત્તાન્તમસ્મૈ નિવેદ્ય સોમદત્તં "મહાકાલેશ્વરારાધનાનન્તરં ભવદ્વલ્લભાં સપરિવારાં નિજકટકં પ્રાપય્યાગચ્છઽ ઇતિ નિયુજ્ય પુષ્પોદ્ભવેન સેવ્યમાનો ભૂસ્વર્ગાયમાનમવન્તિકાપુરં વિવેશ ।
તત્ર "અયં મમ સ્વામિકુમારઃઽ ઇતિ બન્ધુપાલાદયે બન્ધુજનાય કથયિત્વા તેન રાજવાહનાય બહુવિધાં સપર્યાં કારયન્ સકલકલાકુશલો મહીસુરવર ઇતિ પુરિ પ્રકટયન્ પુષ્પોદ્ભવો ઽમુષ્યરાજ્ઞો મજ્જનભોજનાદિકમનુદિનં સ્વમન્દિરે કારયામાસ