દશકુમારચરિત · અધ્યાય 1.3

ઇતિ શ્રીદણ્ડિનઃ કૃતૌ દશકુમારચરિતે દ્વિજોપકૃતિર્નામ દ્વિતીય ઉચ્છ્વાસઃ
તૃતીયોચ્છ્વાસઃ
સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,3.1:
`દેવ, ભવચ્ચરણકમલસેવાભિલાષીભૂતો ઽહં ભ્રમન્નેકસ્યાં વનાવનૌ પિપાસાકુલો લતાપરિવૃતં શીતલં નદસલિલં પિબન્નુજ્જ્વલાકારં રત્નં તત્રૈકમદ્રાક્ષમ્ ।
તદાદાય ગત્વા કઞ્ચનાધ્વાનમમ્બરમણેરત્યુષ્ણતયા ગન્તુમક્ષમો વને ઽસ્મિન્નેવ કિમપિ દેવતાયતનં પ્રવિષ્ટો દીનાનનં બહુતનયસમેતં સ્થવિરમહીસુરમેકમવલોક્ય કુશલમુદિતદયો ઽહમપૃચ્છમ્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,3.2:
કાર્પણ્યવિવર્ણવદનો મદાશાપૂર્ણમાનસો ઽવોચદગ્રજન્મા-"મહાભાગ સુતાનેતાન્માતૃહીનાનનેકૈરુપાયૈ રક્ષન્નિદાનીમસ્મિન્કુદેશે ભૈક્ષ્યં સંપાદ્ય દદદેતેભ્યો વસામિ શિવાલયે ઽસ્મિન્ઽઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,3.3:
`ભૂદેવ, એતત્કટકાધિપતી રાજા કસ્ય દેશસ્ય, કિં નામધેયઃ, કિમત્રાગમનકારણમસ્યઽ ઇતિ પૃષ્ટો ઽભાષત મહીસુરઃ-"સૌમ્ય, મત્તકાલો નામ લાટેશ્વરો દેશસ્યાસ્ય પાલયિતુર્વીરકેતોસ્તનયાં વામલોચનાં નામ તરુણીરત્નમસમાનલાવણ્યાં શ્રાવં શ્રાવમવધૂતદુહિતૃપ્રાર્થનસ્ય તસ્ય નગરીમરૌત્સીત્ ।
વીરકેતુરપિ ભીતો મહદુપાયનમિવ તનયાં મત્તકાલાયાદાત્ ।
તરુણીલાભહૃષ્ટચેતા લાટપતિઃ "પરિણેયા નિજપુર એવઽ ઇતિ નિશ્ચિત્ય ગચ્છન્નિજદેશં પ્રતિ સંપ્રતિ મૃગયાદરેણાત્ર વને સૈન્યાવાસમકારયત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,3.4:
કન્યાસારેણ નિયુક્તો માનપાલો નામ વીરકેતુમન્ત્રી માનધનશ્ચ્તુરઙ્ગબલ સમન્વિતો ઽન્યત્ર રચિતશિબિરસ્તં નિજનાથાવમાનખિન્નમાનસો ઽન્તર્બિભેદ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,3.5:
વિપ્રો ઽસૌ બહુતનયો વિદ્વાન્નિર્ધનઃ સ્થવિરશ્ચ દાનયોગ્ય ઇતિ તસ્મૈ કરુણાપૂર્ણમના રત્નમદામ્ ।
પરમાહ્લાદવિકસિતાનનો ઽભિહિતાનેકાશીઃ કુત્રચિદગ્રજન્મા જગામ ।
અધ્વશ્રમખિન્નેન મયા તત્ર નિરવેશિ નિદ્રાસુખમ્ ।
તદનુ પશ્ચાન્નિગડિતબાહુયુગલઃ સ ભૂસુરઃ કશાઘાતચિહ્નિતગાત્રો ઽનેકનૈસ્ત્રિંશિકાનુયાતો ઽભ્યેત્ય મામ્ "અસૌ દસ્યુઃઽ ઇત્યદર્શયત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,3.6:
પરિત્યક્તભૂસુરા રાજભટા રત્નાવાપ્તિપ્રકારં મદુક્તમનાકર્ણ્ય ભયરહિતં માં ગાઢં નિયમ્ય રજ્જુભિરાનીય કારાગારમ્ "એતે તવ સખાયઃઽ ઇતિ નિગડિતાન્કાંશ્ચિન્નિર્દિષ્ટવન્તો મામપિ નિગડિતચરણયુગલમકાર્ષુઃ ।
કિડ્કર્તવ્યતામૂઢેન નિરાશક્લેશાનુભવેનાવાચિ મયા-"નનુ પુરુષા વીર્યપરુષાઃ, નિમિત્તેન કેન નિવિશથ કારાવાસદુઃખં દુસ્તરમ્ ।
યૂયં વયસ્યા ઇતિ નિર્દિષ્ટમેતૈઃ, કિમિદમ્ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,3.7:
તથાવિધં મામવેક્ષ્ય ભૂસુરાન્મયા શ્રુતં લાટપતિવૃત્તાન્તં વ્યાખ્યાય ચોરવીરાઃ પુનરવોચન્-"મહાભાગ! વીરકેતુમન્ત્રિણો માનપાલસ્ય કિઙ્કરા વયમ્ ।
તદાજ્ઞયા લાટેશ્વરમારણાય રાત્રૌ સુરઙ્ગદ્વારેણ તદગારં પ્રવિશ્ય તત્ર રાજાભાવેન વિષણ્ણા બહુધનમાહૃત્ય મહાટવીં પ્રાવિશામ ।
અપરેદ્યુશ્ચ પદાન્વેષિણો રાજાનુચરા બહવો ઽભ્યેત્ય ધૃતધનચયાનસ્માન્પરિતઃ પરિવૃત્ય દૃઢતરં બદ્ધ્વા નિકટમાનીય સમસ્તવસ્તુશોધનવેલાયામેકસ્યાનર્ઘ્યરત્નસ્યાભાવેનાસ્મદ્વધાય માણિક્યાદાનાદસ્માન્ કિલાશૃઙ્ખલયન્ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,3.8:
શ્રુતરત્નરત્નાવલોકસ્થાનો ઽહમ્ "ઇદં તદેવ માણિક્યમ્ઽ ઇતિ નિશ્ચિત્ય ભૂદેવદાનનિમિત્તાં દુરવસ્થામાત્મનો જન્મ નામધેયં યુષ્મદન્વેષણપર્યટનપ્રકારં ચાભાષ્ય સમયોચિતૈઃ સંલાપૈર્મૈત્રીમકાર્ષમ્ ।
તતોર્ઽધરાત્રે તેષાં મમ ચ શૃઙ્ખલાબન્ધનં નિર્ભિદ્ય તૈરનુગમ્યમાનો નિદ્રિતસ્ય દ્વાઃસ્થગણસ્યાયુધજાલમાદાય પુરરક્ષાન્પુરતો ઽભિમુખાગતાન્પટુપરાક્રમલીલયાભિદ્રાવ્ય માનપાલશિબિરં પ્રાવિશમ્ ।
માનપાલો નિજકિઙ્કરેભ્યો મમ કુલાભિમાનવૃત્તાન્તં તત્કાલીનં વિક્રમં ચ નિશમ્ય મામાર્ચયત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,3.9:
પરેદ્યુર્મત્તકાલેન પ્રેષિતાઃ કેચન પુરુષા માનપાલમુપેત્ય "મન્ત્રિન્, મદીયરાજમન્દિરે સુરઙ્ગયા બહુધનમપહૃત્ય ચોરવીરા ભવદીયં કટકં પ્રાવિશન્ તાનર્પય ।
નો ચેન્મહાનનર્થઃ ભવિષ્યતિ ઇતિ ક્રૂરતરં વાક્યમબ્રુવન્ ।
તદાકર્ણ્ય રોષારુણિતનેત્રો મન્ત્રી લાટપતિઃ કઃ, તેન મૈત્રી કા, પુનરસ્ય વરાકસ્ય સેવયા કિં લભ્યમ્ ઇતિ તાન્નિરભર્ત્સયત્, તે ચ માનપાલેનોક્તં વિપ્રલાપં મત્તકાલાય તથૈવાકથયન્ ।
કુપિતો ઽપિ લાટપતિર્દેર્વીર્યગર્વેણાલ્પસૈનિકસમેતો યોદ્ધુમભ્યગાત્ ।
પૂર્વમેવ કૃતરણનિશ્ચયો માની માનપાલઃ સંનદ્ધયોધો યુદ્ધકામો ભૂત્વા નિઃશઙ્કં નિરગાત્ ।
અહમપિ સબહુમાનં મન્ત્રિદત્તાનિ બહુલતુરઙ્ગમોપેતં ચતુરસારથિં રથં દૃઢતરં કવચં મદનુરૂપં ચાપં ચ વિવિધબાણપૂર્ણં તૂણીરદ્વયં રણસમુચિતાન્યાયુધાનિ ગૃહીત્વા યુદ્ધસંનદ્ધો મદીયબલવિશ્વાસેન રિપૂદ્ધરણોદ્યુક્તં મન્ત્રિણમન્વગામ્ ।
પરસ્પરમત્સરેણ તુમુલસઙ્ગરકરમુભયસૈન્યમતિક્રમ્ય સમુલ્લસદ્ભુજાટોપેન બાણવર્ષં તદઙ્ગે વિમુઞ્ચન્નરાતીન્ પ્રાહરમ્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,3.10:
તતો ઽતિરયતુરઙ્ગમં મદ્રથં તન્નિકટં નીત્વા શીઘ્રલઙ્ઘનોપેતતદીયરથો ઽહમરાતેઃ શિરઃકર્તનમકાર્ષમ્ ।
તસ્મિન્પતિતે તદવશિષ્ટસૈનિકેષુ પલાયિતેષુ નાનાવિધહયગજાદિવસ્તુજાતમાદાય પરમાનન્દસંભૃતો મન્ત્રી મમાનેકવિધાં સંભાવનામકાર્ષીત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,3.11:
માનપાલપ્રેષિતાત્તદનુચરાદેનમખિલમુદન્તજાતમાકર્ણ્ય સન્તુષ્ટમના રાજાભ્યુદ્ગતો મદીયપરાક્રમે વિસ્મયમાનઃ સમહોત્સવમમાત્યબાન્ધવાનુમત્યા શુભદિને નિજતનયાં મહ્યમદાત્ ।
તતો યૌવરાજ્યાભિષિક્તો ઽહમનુદિનમારાધિતમહીપાલચિત્તો વામલોચનયાનયા સહ નાનાવિધં સૌખ્યમનુભવન્ભવદ્વિરહવેદનાશલ્યસુલભવૈકલ્યહૃદયઃ સિદ્ધાદેશેન સુહૃજ્જનાવલોકનફલં પ્રદેશં મહાકાલનિવાસિનઃ પરમેશ્વરસ્યારાધનાયાદ્ય પત્નીસમેતઃ સમાગતો ઽસ્મિ ।
ભક્તવત્સલસ્ય ગૌરીપતેઃ કારુણ્યેન ત્વત્પદારવિન્દસંદર્શનાનન્દસંદોહો મયા લબ્ધઃઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,3.12:
તન્નિશમ્યાભિનન્દિતપરાક્રમો રાજવાહનસ્તન્નિરપરાધદણ્ડે દૈવમુપાલભ્ય તસ્મૈ ક્રમેણાત્મચરિતં કથયામાસ ।
તસ્મિન્નવસરે પુરતઃ પુષ્પોદ્ભવં વિલોક્ય સસંભ્રમં નિજનિટિલતટસ્પૃષ્ટચરણાઙ્ગુલિમુદઞ્જલિમમું ગાઢમાલિઙ્ગ્યાનન્દબાષ્પસંકુલસંફુલ્લલોચનઃ "સૌમ્ય સોમદત્ત, અયં સઃ પુષ્પોદ્ભવઃઽ ઇતિ તસ્મૈ તં દર્શયામાસ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,3.13:
તૌ ચ ચિરવિરહદુઃખં વિસૃજ્યાન્યોન્યાલિઙ્ગનસુખમન્વભૂતામ્ ।
તતસ્તસ્યૈવ મહીરુહસ્ય છાયાયામુપવિશ્ય રાજા સાદરહાસમભાષત-"વયસ્ય, ભૂસુરકાર્યં કરિષ્ણુરહં મિત્રગણો વિદિતાર્થઃ સર્વથાન્તરાયં કરિષ્યતીતિ નિદ્રિતાન્ભવતઃ પરિત્યજ્ય નિરગામ્ ।
તદનુ પ્રબુદ્ધો વયસ્યવર્ગઃ કિમિતિ નિશ્ચિત્ય મદન્વેષણાય કુત્ર ગતવાન્ ।
ભવાનેકાકી કુત્ર ગતઃઽ ઇતિ ।
સો ઽપિ લલાટતટચુમ્બદઞ્જલિપુટઃ સવિનયમલપત્