દશકુમારચરિત · અધ્યાય 1.2

ઇતિ શ્રીદણ્ડિનઃ કૃતૌ દશકુમારચરિતે કુમારોત્પત્તિર્નામ પ્રથમ ઉચ્છ્વાસઃ
દ્વિતીયોચ્છ્વાસઃ
સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.1:
અથૈકદા વામદેવઃ સકલકલાકુશલેન કુસુમસાયકસંશયિતસૌન્દર્યેણ કલ્પિત સોદર્યેણ સાહસાપહસિતકુમારેણ સુકુમારેણ જયધ્વજાતપવારણકુલિશાઙ્કિતકરેણ કુમારનિકરેણ પરિવેષ્ટિતં રાજાનમાનતશિરસં સમભિગમ્ય તેન તાં કૃતાં પરિચર્યામઙ્ગીકૃત્ય નિજચરણકમલયુગલમિલન્મધુકરાયમાણકાકપક્ષં વિદલિષ્યમાણવિપક્ષં કુમારચયં ગાઢમાલિઙ્ગ્ય મિતસત્યવાક્યેન વિહિતાશીરભ્યભાષત

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.2:
ભૂવલ્લભ, ભવદીયમનોરથફલમિવ સમૃદ્ધલાવણ્યં તારુણ્યં નુતમિત્રો ભવત્પુત્રો ઽનુભવતિ ।
સહચરસમેતસ્ય નૂનમેતસ્ય દિગ્વિજયારમ્ભસમયઃ એષઃ ।
તદસ્ય સકલક્લેશસહસ્ય રાજવાહનસ્ય દિગ્વિજયપ્રયાણં ક્રિયતામ્ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.3:
કુમારા મારાભિરામા રામાદ્યપૌરુષા રુષા ભસ્મીકૃતારયો રયોપહસિતસમીરણા રણાભિયાનેન યાનેનાભ્યુદયાશંસં રાજાનમકાર્ષુઃ ।
તત્સાચિવ્યમિતરેષાં વિધાય સમુચિતાં બુદ્ધિમુપદિશ્ય શુભે મુહૂર્તે સપરિવારં કુમારં વિજયાય વિસસર્જ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.4:
રાજવાહનો મઙ્ગલસૂચકં શુભશકુનં વિલોકયન્દેશં કઞ્ચિદતિક્રમ્ય વિન્ધ્યાટવીમધ્યમવિશત્ ।
તત્ર હેતિહતિકિણાઙ્કં કાલાયસકર્કશકાયં યજ્ઞોપવીતેનાનુમેયવિપ્રભાવં વ્યક્તકિરાતપ્રભાવં લોચનપરુષં કમપિ પુરુષં દદર્શ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.5:
તેન વિહિતપૂજનો રાજવાહનો ઽભાષત-"નનુ માનવ, જનસઙ્ગરહિતે મૃગહિતે ઘોરપ્રચારે કાન્તારે વિન્ધ્યાટવીમધ્યે ભવાનેકાકી કિમિતિ નિવસતિ ।
ભવદંસોપનીતં યજ્ઞોપવીતં ભૂસુરભાવં દ્યોતયતિ ।
હેતિહતિભિઃ કિરાતરીતિરનુમીયતે ।
કથય કિમેતત્ઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.6:
`તેજોમયો ઽયં માનુષમાત્રપૌરુષો નૂનં ન ભવતિઽ ઇતિ મત્વા સ પુરુષસ્તદ્વયસ્ય મુખાન્નામજનને વિજ્ઞાય તસ્મૈ નિજવૃત્તાન્તમકથયત્-"રાજનન્દન, કેચિદસ્યામટવ્યાં વેદાદિવિદ્યાભ્યાસમપહાય નિજકુલાચારં દૂરીકૃત્ય સત્યશૌચાદિધર્મવ્રાતં પરિહૃત્ય કિલ્વિષમન્વિષ્યન્તઃ પુલિન્દપુરોગમાસ્તદન્નમુપભુઞ્જાનાબહવો બ્રાહ્મણબ્રુવા નિવસન્તિ તેષુ કસ્યચિત્પુત્રો નિન્દાપાત્રચારિત્રો માતઙ્ગોનામાહં સહકિરાતબલેન જનપદં પ્રવિશ્ય ગ્રામેષુ ધનિનઃ સ્ત્રીબાલસહિતાનાનીયાટવ્યાં બન્ધને નિધાય તેષાં સકલધનમપહરન્નુદ્ધતો વીતદયો વ્યચરમ્ ।
કદાચિદેકસ્મિન્ કાન્તારે મદીયસહચરગણેન જિઘાંસ્યમાનં ભૂસુરમેકમવલોક્ય દયાયત્તચિત્તો ઽબ્રવમ્-"નનુ પાપાઃ, ન હન્તવ્યો બ્રાહ્મણઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.7:
તે રોષારુણનયના માં બહુધા નિરભર્ત્સયન્ ।
તેષાં ભાષણપારુષ્યમસહિષ્ણુરહમવનિસુરરક્ષણાય ચિરં પ્રયુધ્ય તૈરભિહતો ગતજીવિતો ઽભવમ્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.8:
તતઃ પ્રેતપુરીમુપેત્ય તત્ર દેહધારિભિઃ પુરુષૈઃ પરિવેષ્ટિતં સભામધ્યે રત્નખચિતસિંહાસનાસીનં શમનં વિલોક્ય તસ્મૈ દણ્ડપ્રણામમકરવમ્ ।
સો ઽપિ મામવેક્ષ્ય ચિત્રગુપ્તં નામ નિજામાત્યમાહૂય તમવોચત્ "સચિવ, નૈષો ઽમુષ્ય મૃત્યુસમયઃ ।
નિન્દિતચરિતો ઽપ્યયં મહીસુરનિમિત્તં ગતજીવિતો ઽભૂત્ ।
ઇતઃપ્રભૃતિ વિગલિતકલ્મષસ્યાસ્ય પુણ્યકર્મકરણે રુચિરુદેષ્યતિ ।
પાપિષ્ઠૈરનુભૂયમાનમત્ર યાતનાવિશેષં વિલોક્ય પુનરપિ પૂર્વશરીરમનેન ગમ્યતામ્ઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.9:
ચિત્રગુપ્તો ઽપિ તત્ર તત્ર સન્તપ્તેષ્વાયસસ્તમ્ભેષુ બધ્યમાનાન્, અત્યુષ્ણીકૃતે વિતતશરાવે તૈલે નિક્ષિપ્યમાણાન્, લગુડૈર્જર્જરીકૃતાવયવાન્, નિશિતટઙ્કૈઃ પરિતક્ષ્યમાણાનપિ દર્શયિત્વા પુણ્યબુદ્ધિમુપદિશ્ય મામમુઞ્ચત્ ।
તદેવ પૂર્વશરીરમહં પ્રાપ્તો મહાટવીમધ્યે શીતલોપચારં રચયતા મહીસુરેણ પરીક્ષ્યમાણઃ શિલાયાં શયિતઃ ક્ષણમતિષ્ઠમ્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.10:
તદનુ વિદિતોદન્તો મદીયવંશબન્ધુગણઃ સહસાગત્ય મન્દિરમાનીય મામપક્રાન્તવ્રણમકરોત્ ।
દ્વિજન્મા કૃતજ્ઞો મહ્યમક્ષરશિક્ષાં વિધાય વિવિધાગમતન્ત્રમાખ્યાય કલ્મષક્ષયકારણં સદાચારમુપદિશ્ય જ્ઞાનેક્ષણગમ્યમાનસ્ય શશિખણ્ડશેખરસ્ય પૂજાવિધાનમભિધાય પૂજાં મત્કૃતામઙ્ગીકૃત્ય નિરગાત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.11:
તદારભ્યાહં કિરાતકૃતસંસર્ગં બન્ધુવર્ગમુત્સૃજ્ય સકલલોકૈકગુરુમિન્દુકલાવતંસં ચેતસિ સ્મરન્નસ્મિન્કાનને દૂરીકૃતકલઙ્કો વસામિ ।
"દેવ, ભવતે વિજ્ઞાપનીયં રહસ્યં કિઞ્ચિદસ્તિ ।
આગમ્યતામ્ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.12:
સ વયસ્યગણાદપનીય રહસિ પુનરેનમભાષત-"રાજન્, અતીતે નિશાન્તે ગૌરીપતિઃ સ્વપ્નસન્નિહિતો નિદ્રામુદ્રિતલોચનં વિબોધ્ય પ્રસન્નવદનકાન્તિઃ પ્રશ્રયાનતં મામવોચત્-માતઙ્ગ, દણ્ડકારણ્યાન્તરાલગામિન્યાસ્તટિન્યાસ્તીરભૂમૌ સિદ્ધસાધ્યારાધ્યમાનસ્ય સ્ફટિકલિઙ્ગસ્ય પશ્ચાદદ્રિપતિકન્યાપદપઙ્ક્તિચિહ્નિતસ્યાશ્મનઃ સવિધે વિધેરાનનમિવ કિમપિ બિલં વિદ્યતે ।
તત્પ્રવિશ્ય તત્ર નિક્ષિપ્તં તામ્રશાસનં શાસનં વિધાતુરિવ સમાદાય વિધિં તદુપદિષ્ટં દિષ્ટવિજયમિવ વિધાય પાતાલલોકાધીશ્વરેણ ભવતા ભવિતવ્યમ્ ।
ભવત્સાહાય્યકરો રાજકુમારો ઽદ્ય શ્વો વા સમાગમિષ્યતિઽ ઇતિ ।
તદાદેશાનુગુણમેવ ભવદાગમનમભૂત્ ।
સાધનાભિલાષિણો મમ તોષિણો રચય સાહાય્યમ્ઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.13:
`તથાઽ ઇતિ રાજવાહનઃ સાકં માતઙ્ગેન નમિતોત્તમાઙ્ગેન વિહાયાર્ધરાત્રે નિદ્રાપરતન્ત્રં મિત્રગણં વનાન્તરમવાપ ।
તદનુ તદનુચરાઃ કલ્યેન સાકલ્યે રાજકુમારમનવલોકયન્તો વિષણ્ણહૃદયાસ્તેષુ તેષુ વનેષુ સમ્યગન્વિષ્યાનવેક્ષમાણા એતદન્વેષણમનીષયા દેશાન્તરં ચરિષ્ણવો ઽતિસહિષ્ણવો નિશ્ચિતપુનઃસંકેતસ્થાનાઃ પરસ્પરં વિયુજ્ય યયુઃ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.14:
લોકૈકવીરેણ કુમારેણ રક્ષ્યમાણઃ સન્તુષ્ટાન્તરઙ્ગો માતઙ્ગો ઽપિ બિલં શશિશેખરકથિતાભિજ્ઞાનપરિજ્ઞાતં નિઃશઙ્કં પ્રવિશ્ય ગૃહીતતામ્રશાસનો રસાતલં પથા તેનૈવોપેત્ય તત્ર કસ્યચિત્પત્તનસ્ય નિકટે કેલીકાનનકાસારસ્ય વિતતસારસસ્ય સમીપે નાનાવિધેનેશશાસનવિધાનોપપાદિતેન હવિષા હોમં વિરચ્ય પ્રત્યૂહપરિહારિણિ સવિસ્મયં વિલોકયતિ રાજવાહને સમિધાજ્યસમુજ્જ્વલિતે જ્વલને પુણ્યગેહં દેહં મન્ત્રપૂર્વકમાહુતીકૃત્ય તડિત્સમાનકાન્તિં દિવ્યાં તનુમલભત

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.15:
તદનુ મણિમયમણ્ડનમણ્ડલમણ્ડિતા સકલલોકલલનાકુલલલામભૂતા કન્યકા કાચન વિનીતાનેકસખીજનાનુગમ્યમાના કલહંસગત્યા શનૈરાગત્યાવનિસુરોત્તમાય મણિમેકમુજ્જ્વલાકારમુપાયનીકૃત્ય તેન "કા ત્વમ્ઽ ઇતિ પૃષ્ટા સોત્કણ્ઠા કલકણ્ઠસ્વનેન મન્દં મન્દમુદઞ્જલિરભાષત

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.16:
`ભૂસુરોત્તમ, અહમસુરોત્તમનન્દિની કાલિન્દી નામ ।
મમ પિતાસ્ય લોકસ્ય શાસિતા મહાનુભાવો નિજપરાક્રમાસહિષ્ણુના વિષ્ણુના દૂરીકૃતામરે સમરે યમનગરાતિથિરકારિ ।
તદ્વિયોગશોકસાગરમગ્નાં મામવેક્ષ્ય કો ઽપિ કારુણિકઃ સિદ્ધતાપસો ઽભાષત

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.17:
`બાલે, કશ્ચિદ્દિવ્યદેહધારી માનવો નવો વલ્લભસ્તવ ભૂત્વા સકલં રસાતલં પાલયિષ્યતિઽ ઇતિ ।
તદાદેશં નિશમ્ય ઘનશબ્દોન્મુખી ચાતકી વર્ષાગમનમિવ તવાલોકનકાઙ્ક્ષિણી ચિરમતિષ્ઠમ્ ।
મન્મનોરથફલાયમાનં ભવદાગમનમવગમ્ય મદ્રાજ્યાવલમ્બભૂતામાત્યાનુમત્યા મદનકૃતસારથ્યેન મનસા ભવન્તમાગચ્છમ્ ।
લોકસ્યાસ્ય રાજલક્ષ્મીમઙ્ગીકૃત્ય માં તત્સપત્નીં કરોતુ ભવાન્ઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.18:
માતઙ્ગો ઽપિ રાજવાહનાનુમત્યા તાં તરુણીં પરિણીય દિવ્યાઙ્ગનાલાભેન હૃષ્ટતરો રસાતલરાજ્યમુરરીકૃત્ય પરમાનન્દમાસસાદ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.19:
વઞ્ચયિત્વા વયસ્યગણં સમાગતો રાજવાહનસ્તદવલોકનકૌતૂહલેન ભુવં ગમિષ્ણુઃ કાલિન્દીદત્તં ક્ષુત્પિપાસાદિક્લેશનાશનં મણિં સાહાય્યકરણસન્તુષ્ટાન્મતઙ્ગાલ્લબ્ધ્વા કઞ્ચનાધ્વાનમનુવર્તમાનં તં વિસૃજ્ય બિલપથેન તેન નિર્યયૌ ।
તત્ર ચ મિત્રગણમવલોક્ય ભુવં બભ્રામ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.20:
ભ્રમંશ્ચ વિશાલોપશલ્યે કમપ્યાક્રીડમાસાદ્ય તત્ર વિશશ્રમિષુરાન્દોલિકારૂઢં રમણીસહિતમાપ્તજનપરિવૃતમુદ્યાને સમાગતમેકં પુરુષમપશ્યત્ ।
સો ઽપિ પરમાનન્દેન પલ્લવિતચેતા વિકસિતવદનારવિન્દઃ "મમ સ્વામી સોમકુલાવતંસો વિશુદ્ધયશોનિધી રાજવાહનઃ એષઃ ।
મહાભાગ્યતયાકાણ્ડ એવાસ્ય પાદમૂલં ગતવાનસ્મિ ।
સમ્પ્રતિ મહાન્નયનોત્સવો જાતઃઽ ઇતિ સસંભ્રમમાન્દોલિકાયા અવતીર્ય સરભસપદવિન્યાસવિલાસિહર્ષોત્કર્ષચરિતસ્ત્રિચતુરપદાન્યુદ્ગતસ્ય ચરણકમલયુગલં ગલદુલ્લસન્મલ્લિકાવલયેન મૌલિના પસ્પર્શ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.21:
પ્રમોદાશ્રુપૂર્ણો રાજા પુલકિતાઙ્ગં તં ગાઢમાલિઙ્ગ્ય "અયે સૌમ્ય સોમદત્ત!ઽ ઇતિ વ્યાજહાર ।
તતઃ કસ્યાપિ પુન્નાગભૂરુહસ્ય છાયાશીતલે તલે સંવિષ્ટેન મનુજનાથેન સપ્રણયમભાણિ-"સખે! કાલમેતાવન્તં, દેશે કસ્મિન્, પ્રકારેણ કેનાસ્થાયિ ભવતા, સંપ્રતિ કુત્ર ગમ્યતે, તરુણી કેયં, એષ પરિજનઃ સમ્પાદિતઃ કથં, કથય ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,2.22:
સો ઽપિ મિત્રસંદર્શનવ્યતિકરાપગતચિન્તાજ્વરાતિશયો મુકુલિતકરકમલઃ સવિનયમાત્મીયપ્રચારપ્રકારમવોચત્