દશકુમારચરિત · અધ્યાય 1.1

દશકુમારચરિતમ્
પૂર્વપીઠિકા
પ્રથમોચ્છ્વાસઃ
સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.1:
બ્રહ્માણ્ડચ્છત્રદણ્ડઃ શતધૃતિભવનામ્ભોરુહો નાલદણ્ડઃ
ક્ષોણીનૌકૂપદણ્ડઃ ક્ષરદમરસરિત્પટ્ટિકાકેતુદણ્ડઃ ।
જ્યોતિશ્ચક્રાક્ષદણ્ડસ્ત્રિભુવનવિજયસ્તમ્ભદણ્ડો ઽઙ્ઘ્રિદણ્ડઃ શ્રેયસ્ત્રૈવિક્રમસ્તે વિતરતુ વિબુધદ્વેષિણાં કાલદણ્ડઃ ॥
અસ્તિ સમસ્તનગરીનિકષાયમાણા શશ્વદગણ્યપણ્યવિસ્તારિતમણિગણાદિવસ્તુજાતવ્યાખ્યાતરત્નાકરમાહાત્મ્યા મગધદેશશેખરીભૂતા પુષ્પપુરી નામ નગરી

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.2:
તત્ર વીરભટપટલોત્તરઙ્ગતુરઙ્ગકુઞ્જરમકરભીષણસકલરિપુગણકટકજલનિધિ મથનમન્દરાયમાણસમુદ્દણ્ડભુજદણ્ડઃ, પુરન્દરપુરાઙ્ગણવનવિહરણપરાયણતરુણગણિકાગણજેગીયમાનયાતિમાનયા શરદિન્દુકુન્દઘનસારનીહારહારમૃણાલમરાલસુરગજનીરક્ષીરગિરિ શાટ્ટહાસકૈલાસકાશનીકાશમૂર્ત્યા રચિતદિગન્તરાલપૂર્ત્યા કીર્ત્યાભિતઃ સુરભિતઃ સ્વર્લોકશિખરોરુરુચિરરત્નરત્નાકરવેલામેખલાયિતધરણીરમણીસૌભાગ્યભોગભાગ્યવાન્, અનવરતયાગદક્ષિણારક્ષિતશિષ્ટવિશિષ્ટવિદ્યાસમ્ભારભાસુરભૂસુરનિકરઃ, વિરચિતારાતિસંતાપેન પ્રતાપેન સતતતુલિતવિયન્મધ્યહંસઃ, રાજહંસો નામ ઘનદર્પકન્દર્પસૌન્દર્યસોદર્યહૃદ્યનિરવદ્યરૂપો ભૂપો બભૂવ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.3:
તસ્ય વસુમતી નામ સુમતી લીલાવતીકુલશેખરમણી રમણી બભૂવ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.4:
રોષરૂક્ષેણ નિટિલાક્ષેણ ભસ્મીકૃતચેતને મકરકેતને તદા ભયેનાનવદ્યા વનિતેતિ મત્વા તસ્ય રોલમ્બાવલી કેશજાલમ્, પ્રેમાકરો રજનીકરો વિજિતારવિન્દવદનમ્, જયધ્વજાયમાનો મીનો જાયાયુતો ઽક્ષિયુગલમ્, સકલસૈનિકાઙ્ગવીરો મલયસમીરો નિઃશ્વાસઃ, પથિકહૃદ્દલનકરવાલઃ પ્રવાલશ્ચાધારબિમ્બમ્, જયશઙ્ખો બન્ધુરા લાવણ્યધરા કન્ધરા, પૂર્ણકુમ્ભૌ ચક્રવાકાનુકારૌ પયોધરૌ;જ્યાયમાને માર્દવાસમાને બિલસતે ચ બાહૂર્, ઇષદુત્ફુલ્લલીલાવતંસકહ્લારકોરકૌ ગઙ્ગાવર્તસનાભિર્નાભિઃ, દૂરીકૃતયોગિમનોરથો જૈત્રરથો ઽતિઘનં જઘનમ્, જયસ્તમ્ભભૂતે સૌન્દર્યભૂતે વિઘ્નિતયતિજનારમ્ભે રમ્ભે ચોરુયુગમ્, આતપત્રસહસ્રપત્રં પાદદ્વયમ્ અસ્ત્રભૂતાનિ પ્રસૂનાનિ તાનીતરાણ્યઙ્ગાનિ ચ સમભૂવન્નિવ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.5:
વિજિતામરપુરે પુષ્પપુરે નિવસતા સાનન્તભોગલાલિતા વસુમતી વસુમતીવ મગધરાજેન યથાસુખમન્વભાવિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.6:
તસ્ય રાજ્ઞઃ પરમવિધેયા ધર્મપાલપદ્મોદ્ભવસિતવર્મનામધેયા ધીરધિષણાવધીરિતવિબુધાચાર્યવિચાર્યકાર્યસાહિત્યાઃ કુલામાત્યાસ્ત્રયો ઽભૂવન્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.7:
તેષાં સિતવર્મણઃ સુમતી-સત્યવર્માણૌ, ધર્મપાલસ્ય સુમન્ત્ર-સુમિત્ર-કામપાલાઃ પદ્મોદ્ભવસ્ય સુશ્રુત-રત્નોદ્ભવાવિતિ તનયાઃ સમભૂવન્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.8:
તેષુ ધર્મશીલઃ સત્યવર્મા સંસારાસારતાં બુદ્ધ્વા તીર્થયાત્રાભિલાષી દેશાન્તરમગમત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.9:
વિટનટવારનારીપરાયણો દુર્વિનીતઃ કામપાલો જનકાગ્રજન્મનોઃ શાસનમતિક્રમ્ય ભુવં બભ્રામ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.10:
રત્નોદ્ભવો ઽપિ વાણિજ્યનિપુણતયા પારાવારતરણમકરોત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.11:
ઇતરે મન્ત્રિસૂનવઃ પુરન્દરપુરાતિથિષુ પિતૃષુ યથાપૂર્વમન્વતિષ્ઠન્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.12:
તતઃ કદાચિન્નાનાવિધમહદાયુધનૈપુણ્યરચિતાગણ્યજન્યરાજન્યમૌલિપાલિનિહિ તનિશિતસાયકો મગધનાથકો માલવેશ્વરં પ્રત્યગ્રસઙ્ગ્રામઘસ્મરં સમુત્કટમાનસારં માનસારં પ્રતિ સહેલં ન્યક્કૃતજલધિનિર્ઘોષાહઙ્કારેણ ભેરીઝઙ્કારેણ હઠિકાકર્ણનાક્રાન્તભયચણ્ડિમાનં દિગ્દન્તાવલવલયં વિઘૂર્ણન્નિજભરનમન્મેદિનીભરેણાક્રાન્તભુજગરાજમસ્તકબલેન ચતુરઙ્ગબલેન સંયુતઃ સઙ્ગ્રામાભિલાષેણ રોષેણ મહતાવિષ્ટો નિર્યયૌ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.13:
માલવનાથો ઽપ્યનેકાનેકયૂથપસનાથો વિગ્રહઃ સવિગ્રહ ઇવ સાગ્રહો ઽભિમુખીભૂય ભૂયો નિર્જગામ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.14:
તયોરથ રથતુરગખુરક્ષુણ્ણક્ષોણીસમુદ્ભૂતે કરિઘટાકટસ્રવન્મદધારાધૌતમૂલે નવ્યવલ્લભવરણાગતદિવ્યકન્યાજનજવનિકાપટમણ્ડપ ઇવ વિયત્તલવ્યાકુલે ધૂલીપટલે દિવિષદ્ધ્વનિ ધિક્કૃતાન્યધ્વનિપટહધ્વાનબધિરિતાશેષદિગન્તરાલં શસ્ત્રાશસ્ત્રિ હસ્તાહસ્તિ પરસ્પરાભિહતસૈન્યં જન્યમજનિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.15:
તત્ર મગધરાજઃ પ્રક્ષીણસકલસૈન્યમણ્ડલં માલવરાજં જીવગ્રાહમભિગૃહ્ય કૃપાલુતયા પુનરપિ સ્વરાજ્યે પ્રતિષ્ઠાપયામાસ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.16:
તતઃ સ રત્નાકરમેખલામિલામનન્યશાસનાં શાસદનપત્યતયા નારાયણં સકલલોકૈકકારણં નિરન્તરમર્ચયામાસ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.17:
અથ કદાચિત્તદગ્રમહિષી "દેવિ! દેવેન કલ્પવલ્લીફલમાપ્નુહિઽ ઇતિ પ્રભાતસમયે સુસ્વપ્નમવલોકિતવતી

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.18:
સા તદા દયિતમનોરથપુષ્પભૂતં ગર્ભમધત્ત

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.19:
રાજાપિ સમ્પન્ન્યક્કૃતાખણ્ડલઃ સુહૃન્નૃપમણ્ડલં સમાહૂય નિજસમ્પન્યનોરથાનુરૂપં દેવ્યાઃ સીમન્તોત્સવં વ્યધત્ત

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.20:
એકદા હિતૈઃ સુહૃન્મન્ત્રિપુરોહિતૈઃ સભાયાં સિંહાસનાસીનો ગુણૈરહીનો લલાટતટન્યસ્તાઞ્જલિના દ્વારપાલેન વ્યજ્ઞાપિ-"દેવ! દેવસન્દર્શનલાલસમાનસઃ કો ઽપિ દેવેન વિરચ્યાર્ચનાર્હે યતિર્દ્વારદેશમધ્યાસ્તેઽઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.21:
તદનુજ્ઞાતેન તેન સંયમી નૃપસમીપમનાયિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.22:
ભૂપતિરાયાન્તં તં વિલોક્ય સમ્યગ્જ્ઞાતતદીયગૂઢચારભાવો નિખિલમનુચરનિકરં વિસૃજ્ય મન્ત્રિજનસમેતઃ પ્રણતમેનં મન્દહાસમભાષત-"નનુ તાપસ! દેશં સાપદેશં ભ્રમન્ભવાંસ્તત્ર તત્ર ભવદભિજ્ઞાતં કથયતુઽઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.23:
તેનાભાષિ ભૂભ્રમણબલિના પ્રાઞ્જલિના-"દેવ! શિરસિ દેવસ્યાજ્ઞામાદાયૈનં નિર્દેષં વેષં સ્વીકૃત્ય માલવેન્દ્રનગરં પ્રવિશ્ય તત્ર ગૂઢતરં વર્તમાનસ્તસ્ય રાજ્ઞઃ સમસ્તમુદન્તજાતં વિદિત્વા પ્રત્યાગમમ્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.24:
માની માનસારઃ સ્વસૈનિકાયુષ્મત્તાન્તરાયે સંપરાયે ભવતઃ પરાજયમનુભૂય વૈલક્ષ્યલક્ષ્યહૃદયો વીતદયો મહાકાલનિવાસિનં કાલીવિલાસિનમનશ્વરં મહેશ્વરં સમારાધ્ય તપઃ પ્રભાવસન્તુષ્ટાદસ્માદેકવીરારાતિઘ્નીં ભયદાં ગદાં લબ્ધ્વાત્માનમપ્રતિભટં મન્યમાનો મહાભિભાનો ભવન્તમભિયોક્તુમુદ્યુઙ્ક્તે ।
તતઃ પરં દેવ એવ પ્રમાણમ્ઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.25:
તદાલોચ્ય નિશ્ચિતતત્કૃત્યૈરમાત્યૈ રાજા વિજ્ઞાપિતો ઽભૂત્-દેવ, નિરુપાયેન દેવસહાયેન યોદ્ધુમરાતિરાયાતિ ।
તસ્માદસ્માકં યુદ્ધં સાંપ્રતમસામ્પ્રતમ્ ।
સહસા દુર્ગસંશ્રયઃ કાર્યઃઽઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.26:
તૈર્બહુધા વિજ્ઞાપિતો ઽપ્યખર્વેણ ગર્વેણ વિરાજમાનો રાજા તદ્વાક્યમકૃત્યમિત્યનાદૃત્ય પ્રતિયોદ્ધુમના બભૂવ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.27:
શિતિકણ્ઠદત્તશક્તિસારો માનસારો યોદ્ધુમનસામગ્રીભૂય સામગ્રીસમેતો ઽક્લેશં મગધદેશં પ્રવિવેશ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.28:
તદા તદાકર્ણ્ય મન્ત્રિણો ભૂમહેન્દ્રં મગધેન્દ્રં કથઞ્ચિદનુનીયરિપુભિરસાધ્યે વિન્ધ્યાટવીમધ્યે ઽવરોધાન્મૂલબલરક્ષિતાન્નિવેશયામાસુઃ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.29:
રાજહંસસ્તુ પ્રશસ્તવીતદૈન્યસૈન્યસમેતસ્તીવ્રગત્યા નિર્ગત્યાધિકરુષં દ્વિષં રુરોધ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.30:
પરસ્પરબદ્ધવૈરયોરેતયોઃ શૂરયોસ્તદા તદાલોકનકુતૂહલાગતગગનચરાશ્ચર્યકારણે રણે વર્તમાને જયાકાઙ્ક્ષી માલવદેશરક્ષી વિવિધાયુધસ્થૈર્યચર્યાઞ્ચિતસમરતુલિતામરેશ્વરસ્ય મગધેશ્વરસ્ય તસ્યોપરિ પુરા પુરારાતિદત્તાં ગદાં પ્રાહિણોત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.31:
નિશિતશરનિકરશકલીકૃતાપિ સા પશુપતિશાસનસ્યાવન્ધ્યતયા સૂતં નિહત્ય રથસ્થં રાજાનં મૂર્છિતમકાર્ષીત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.32:
તતો વીતપ્રગ્રહા અક્ષતવિગ્રહા વાહા રથમાદાય દૈવગત્યાન્તઃપુરશરણ્યં મહારણ્યં પ્રાવિશન્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.33:
માલવનાથો જયલક્ષ્મીસનાથો મગધરાજ્યં પ્રાજ્યં સમાક્રમ્ય પુષ્પપુરમધ્યતિષ્ઠત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.34:
તત્ર હેતિતતિહતિશ્રાન્તા અમાત્યા દૈવગત્યાનુત્ક્રાન્તજીવિતા નિશાન્તવાતલબ્ધસંજ્ઞાઃ કથઞ્ચિદાશ્વસ્ય રાજાનં સમન્તાદન્વીક્ષ્યાનવલોકિતવન્તો દૈન્યવન્તો દેવીમવાપુઃ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.35:
વસુમતી તુ તેભ્યો નિખિલસૈન્યક્ષતિં રાજ્ઞો ઽદૃશ્યત્વં ચાકર્ણ્યોદ્વિગ્ના શોકસાગરમગ્ના રમણાનુગમને મતિં વ્યધત્ત

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.36:
`કલ્યાણિ, ભૂરમણમરણમનિશ્ચિતમ્ ।
કિઞ્ચ દૈવજ્ઞકથિતો મથિતોદ્ધતારાતિઃ સાર્વભૌમો ઽભિરામો ભવિતા સુકુમારઃ કુમારસ્ત્વદુદરે વસતિ ।
તસ્માદદ્ય તવ મરણમનુચિતમ્ઽ ઇતિ ભૂષિતભાષિતૈરમાત્યપુરોહિતૈરનુનીયમાનયા તયા ક્ષણં ક્ષણહીનયા તૂષ્ણીમસ્થાયિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.37:
અથાર્ધરાત્રે નિદ્રાનિલીનનેત્રે પરિજને વિજને શોકપારાવારમપારમુત્તર્તુમશક્નુવતી સેનાનિવેશદેશં નિઃશબ્દલેશં શનૈરતિક્રમ્ય યસ્મિન્ રથસ્ય સંસક્તતયા તદાનયનપલાયનશ્રાન્તા ગન્તુમક્ષમાઃ ક્ષમાપતિરથ્યાઃ પથ્યાકુલાઃ પૂર્વમતિષ્ઠંસ્તસ્ય નિકટવટતરોઃ શાખાયાં મૃતિરેખાયામિવ ક્વચિદુત્તરીયાર્દ્ધેન બન્ધનં મૃતિસાધનં વિરચ્ય મર્તુકામાભિરામા વાઙ્માધુરીવિરસીકૃતકલ-કણ્ઠ-કણ્ઠા સાશ્રુકણ્ઠા વ્યલપત્-"લાવણ્યોપમિતપુષ્પસાયક, ભૂનાયક, ભવાનેવ ભાવિન્યપિ જન્મનિ વલ્લભો ભવતુઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.38:
તદાકર્ણ્ય નીહારકરકિરણનિકરસંપર્કલબ્ધાવબોધો માગધો ઽગાધરુધિરવિક્ષરણનષ્ટચેષ્ટો દેવીવાક્યમેવ નિશ્ચિન્વાનસ્તન્વાનઃ પ્રિયવચનાનિ શનૈસ્તામાહ્વયત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.39:
સા સસંભ્રમમાગત્યામન્દહૃદયાનન્દસંફુલ્લવદનારવિન્દા તમુપોષિતાભ્યામિવાનિમિષિતાભ્યાં લોચનાભ્યાં પિબન્તી વિકસ્વરેણ સ્વરેણ પુરોહિતામાત્યજનમુચ્ચૈરાહૂય તેભ્યસ્તમદર્શયત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.40:
રાજા નિટિલતટચુમ્બિતનિજચરણામ્બુજૈઃ પ્રશંસિતદૈવમાહાત્મ્યૈરમાત્યૈરભાણિ-"દેવ, રથ્યચયઃ સારથ્યપગમે રથં રભસાદરણ્યમનયત્ઽઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.41:
`તત્ર નિહતસૈનિકગ્રામે સંગ્રામે માલવપતિનારાધિતપુરારાતિના પ્રહિતયા ગદયા દયાહીનેન તાડિતો મૂર્છામાગત્યાત્ર વને નિશાન્તપવનેન બોધિતો ઽભવમ્ઽ ઇતિ મહીપતિરકથયત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.42:
તતો વિરચિતમહેન મન્ત્રિનિવહેન વિરચિતદૈવાનુકૂલ્યેન કાલેન શિવિરમાનીયાપનીતાશેષશલ્યો વિકસિત-નિજાનનારવિન્દો રાજા સહસા વિરોપિતવ્રણો ઽકારિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.43:
વિરોધિદૈવધિક્કૃતપુરુષકારો દૈન્યવ્યાપ્તાકારો મગધાધિપતિરધિકાધિરમાત્યસંમત્યા મૃદુભાષિતયા તયા વસુમત્યા મત્યા કલિતયા ચ સમબોધિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.44:
`દેવ, સકલસ્ય ભૂપાલકુલસ્ય મધ્યે તેજોવરિષ્ઠો ગરિષ્ઠો ભવાનદ્ય વિન્ધ્યવનમધ્યં નિવસતીતિ જલબુદ્બુદસમાના વિરાજમાના સમ્પત્તડિલ્લતેવ સહસૈવોદેતિ નશ્યતિ ચ ।
તન્નિખિલં દૈવાયત્તમેવાવધાર્ય કાર્યમ્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.45:
કિઞ્ચ પુરા હરિશ્ચન્દ્રરામચન્દ્રમુખ્યા અસંખ્યા મહીન્દ્રા ઐશ્વર્યોપમિતમહેન્દ્રા દૈવતન્ત્રં દુઃખયન્ત્રં સમ્યગનુભૂય પશ્ચાદનેકકાલં નિજરાજ્યમકુર્વન્ ।
તદ્વદેવ ભવાન્ભવિષ્યતિ ।
કઞ્ચન કાલં વિરચિતદૈવસમાધિર્વિગલિતાધિસ્તિષ્ઠતુ તાવત્ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.46:
તતઃ સકલસૈન્યસમન્વિતો રાજહંસસ્તપોવિભ્રાજમાનં વામદેવનામાનં તપોધનં નિજાભિલાષાવાપ્તિસાધનં જગામ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.47:
તં પ્રણમ્ય તેન કૃતાતિથ્યસ્તસ્મૈ કથિતકથ્યસ્તદાશ્રમે દૂરીકૃતશ્રમે કઞ્ચન કાલમુષિત્વા નિજરાજ્યાભિલાષી મિતભાષી સોમકુલાવતંસો રાજહંસો મુનિમભાષત-"ભગવન્, માનસારઃ પ્રબલેન દૈવબલેન માં નિર્જિત્ય મદ્ભોગ્યં રાજ્યમનુભવતિ ।
તદ્વદહમપ્યુગ્રં તપો વિરચ્ય તમરાતિમુન્મૂલયિષ્યામિ લોકશરણ્યેન ભવત્કારુણ્યેનેતિ નિયમવન્તં ભવન્તં પ્રાપ્નવમ્ઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.48:
તતસ્ત્રિકાલજ્ઞસ્તપોધનો રાજાનમવોચત્-સખે! શરીરકાર્શ્યકારિણા તપસાલમ્ ।
વસુમતીગર્ભસ્થઃ સકલરિપુકુલમર્દનો રાજનન્દનો નૂનં સમ્ભવિષ્યતિ, કઞ્ચન કાલં તૂષ્ણીમાસ્સ્વઽઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.49:
ગગનચારિણ્યાપિ વાણ્યા "સત્યમેતત્ઽ ઇતિ તદેવાવાચિ ।
રાજાપિ મુનિવાક્ય મઙ્ગીકૃત્યાતિષ્ઠત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.50:
તતઃ સમ્પૂર્ણગર્ભદિવસા વસુમતી સુમુહૂર્તે સકલલક્ષણલક્ષિતં સુતમસૂત ।
બ્રહ્મવર્ચસેન તુલિતવેધસં પુરોધસં પુરસ્કૃત્ય કૃત્યવિન્મહીપતિઃ કુમારં સુકુમારં જાતસંસ્કારેણ બાલાલઙ્કારેણ ચ વિરાજમાનં રાજવાહનનામાનં વ્યધત્ત

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.51:
તસ્મિન્નેવ કાલે સુમતિસુમિત્રસુમન્ત્રસુશ્રુતાનાં મન્ત્રિણાં પ્રમતિમિત્રગુપ્તયન્ત્રગુપ્તવિશ્રુતાખ્યા મહાભિખ્યાઃ સૂનવો નવોદ્યદિન્દુરુચશ્ચિરાયુષઃ સમજાયન્ત ।
રાજવાહનો મન્ત્રિપુત્રૈરાત્મમિત્રૈઃ સહ બાલકેલીરનુભવન્નવર્ધત

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.52:
અથ કદાચિદેકેન તાપસેન રસેન રાજલક્ષણવિરાજિતં કચ્ચિન્નયનાનન્દકરં સુકુમારં કુમારં રાજ્ઞે સમર્પ્યાવોચિ-ભૂવલ્લભ, કુશસમિદાનયનાય વનં ગતેન મયા કાચિદશરણ્યા વ્યક્તકાર્પણ્યાશ્રુ મુઞ્ચન્તી વનિતા વિલોકિતા

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.53:
નિર્જને વને કિંનિમિત્તં રુદ્યતે ત્વયા ઇતિ પૃષ્ટા સા કરસરોરુહૈરશ્રુ પ્રમૃજ્ય સગદ્ગદં મામવોચત્-મુને, લાવણ્યજિતપુષ્પસાયકે મિથિલાનાયકે કીર્તિવ્યાપ્તસુધર્મણિ નિજસુહૃદો મગધરાજસ્ય સીમન્તિનીસીમન્તમહોત્સવાય પુત્રદારસમન્વિતે પુષ્પપુરમુપેત્ય કઞ્ચન કાલમધિવસતિ સમારાધિતગિરીશો માલવાધીશો મગધરાજં યોદ્ધુમભ્યગાત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.54:
તત્ર પ્રખ્યાતયોરેતયોરસઙ્ખ્યે સઙ્ખ્યે વર્તમાને સુહૃત્સાહાય્યકં કુર્વાણો નિજબલે સતિ વિદેહે વિદેહેશ્વરઃ પ્રહારવર્મા જયવતા રિપુણાભિગૃહ્ય કારુણ્યેન પુણ્યેન વિસૃષ્ટો હતાવશેષેણ શૂન્યેન સૈન્યેન સહ સ્વપુરગમનમકરોત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.55:
તતો વનમાર્ગેણ દુર્ગેણ ગચ્છન્નધિકબલેન શબરબલેન રભસાદભિહન્યમાનો મૂલબલાભિરક્ષિતાવરોધઃ સ મહાનિરોધઃ પલાયિષ્ટ ।
તદીયાર્ભકયોર્યમયોર્ધાત્રીભાવેન પરિકલ્પિતાહં મદ્દુહિતાપિ તીવ્રગતિં ભૂપતિમનુગન્તુમક્ષમે અભૂવ ।
તત્ર વિવૃતવદનઃ કો ઽપિ રૂપીકોપ ઇવ વ્યાઘ્રઃ શીઘ્રં મામાઘ્રાતુમાગતવાન્ ।
ભીતાહમુદગ્રગ્રાવ્ણિ સ્ખલન્તી પર્યપતમ્ ।
મદીયપાણિભ્રષ્ટો બાલકઃ કસ્યાપિ કપિલાશવસ્ય ક્રોડમભ્યલીયત

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.56:
તચ્છવાકર્ષિણો ઽમર્ષિણો વ્યાઘ્રસ્ય પ્રાણાન્બાણો બાણાસનયન્ત્રમુક્તો ઽપાહરત્ ।
લોલાલકો બાલકો ઽપિ શબરૈરાદાય કુત્રચિદુપાનીયત ।
કુમારમપરમુદ્વહન્તી મદ્દુહિતા કુત્ર ગતા ન જાને ।
સાહં મોહં ગતા કેનાપિ કૃપાલુના વૃષ્ણિપાલેન સ્વકુટીરમાવેશ્ય વિરોપિતવ્રણાભવમ્ ।
તતઃ સ્વસ્થીભૂય ક્ષ્માભર્તુરન્તિકમુપતિષ્ઠાસુરસહાયતયા દુહિતુરનભિજ્ઞતયા ચ વ્યાકુલીભવામિ-ઇત્યભિદધાના "એકાકિન્યપિ સ્વામિનં ગમિષ્યામિઽ ઇતિ સા તદૈવ નિરગાત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.57:
અહમપિ ભવન્મિત્રસ્ય વિદેહનાથસ્ય વિપન્નિમિત્તં વિષાદમનુભવંસ્તદન્વયાઙ્કુરં કુમારમન્વિષ્યંસ્તદૈકં ચણ્ડિકામન્દિરં સુન્દરં પ્રાગામ્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.58:
તત્ર સંતતમેવંવિધવિજયસિદ્ધયે કુમારં દેવતોપહારં કરિષ્યન્તઃ કિરાતાઃ "મહારુહશાખાવલમ્બિતમેનમસિલતયા વા, સૈકતતલે ખનનનિક્ષિપ્તચરણં લક્ષીકૃત્ય શિતશરનિકરેણ વા, અનેકચરણૈઃ પલાયમાનં કુક્કુરબાલકૈર્વા દંશયિત્વા સંહનિષ્યામઃઽ ઇતિ ભાષમાણા મયા સમભ્યભાષન્ત "નનુ કિરાતોત્તમાઃ, ઘોરપ્રચારે કાન્તારે સ્ખલિતપથઃ સ્થવિરભૂસુરો ઽહં મમ પુત્રકં ક્વચિચ્છાયાયાં નિક્ષિપ્ય માર્ગાન્વેષણાય કિઞ્ચિદન્તરમગચ્છમ્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.59:
સ કુત્ર ગતઃ, કેન વા ગૃહીતઃ, પરીક્ષ્યાપિ ન વીક્ષ્યતે તન્મુખાવલોકનેન વિનાનેકાન્યહાન્યતીતાનિ ।
કિં કરોમિ, ક્વ યામિ ભવદ્ભિર્ન કિમદર્શિ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.60:
`દ્વિજોત્તમ! કશ્ચિદત્ર તિષ્ઠતિ ।
કિમેષ તવ નન્દનઃ સત્યમેવ ।
તદેનં ગૃહાણઽ ઇત્યુક્ત્વા દૈવાનુકૂલ્યેન મહ્યં તં વ્યતરન્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.61:
તેભ્યો દત્તાશીરહં બાલકમઙ્ગીકૃત્ય શિશિરોદકાદિનોપચારેણાશ્વાસ્ય નિઃશઙ્કં ભવદઙ્કં સમાનીતવાનસ્મિ ।
એનમાયુષ્મન્તં પિતૃરૂપો ભવાનભિરક્ષતાત્ઽઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.62:
રાજા સુહૃદાપન્નિમિત્તં શોકં તન્નન્દનવિલોકનસુખેન કિઞ્ચિદધરીકૃત્ય તમુપહારવર્મનામ્નાહૂય રાજવાહનમિવ પુપોષ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.63:
જનપતિરેકસ્મિન્ પુણ્યદિવસે તીર્થસ્નાનાય પક્વણનિકટમાર્ગેણ ગચ્છન્નબલયા કયાચિદુપલાલિતમનુપમશરીરં કુમારં કઞ્ચિદવલોક્ય કુતૂહલાકુલસ્તામપૃચ્છત્-"ભામિનિ! રુચિરમૂર્તિઃ સરાજગુણસંપૂર્તિરસાવર્ભકો ભવદન્વયસંભવો ન ભવતિ કસ્ય નયનાનન્દઃ, નિમિત્તેન કેન ભવદધીનો જાતઃ કથ્યતાં યાથાતથ્યેન ત્વયાઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.64:
પ્રણતયા તયા શબર્યા સલીલમલાપિ-"રાજન્! આત્મપલ્લીસમીપે પદવ્યાં વર્તમાનસ્ય શક્રસમાનસ્ય મિથિલેશ્વરસ્ય સર્વસ્વમપહરતિ શબરસૈન્યે મદ્દયિતેનાપહૃત્ય કુમાર એષ મહ્યમર્પિતો વ્યવર્ધત ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.65:
તદવધાર્ય કાર્યજ્ઞો રાજા મુનિકથિતં દ્વિતીયં રાજકુમારમેવ નિશ્ચિત્ય સામદાનાભ્યાં તામનુનીયાપહારવર્મેત્યાખ્યાય દેવ્યૈ "વર્ધયઽ ઇતિ સમર્પિતવાન્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.66:
કદાચિદ્વામદેવશિષ્યઃ સોમદેવશર્મા નામ કઞ્ચિદેકં બાલકં રાજ્ઞઃ પુરો નિક્ષિપ્યાભાષત-દેવ! રામતીર્થે સ્નાત્વા પ્રત્યાગચ્છતા મયા કાનનાવનૌ વનિતયા કયાપિ ધાર્યમાણમેનમુજ્જ્વલાકારં કુમારં વિલોક્ય સાદરમભાણિ--"સ્થવિરે! કા ત્વમ્? એતસ્મિન્નટવીમધ્યે બાલકમુદ્વહન્તી કિમર્થમાયાસેન ભ્રમસિઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.67:
વૃદ્ધયાપ્યભાષિ-"મુનિવર! કાલયવનનામ્નિ દ્વીપે કાલગુપ્તો નામ ધનાઢ્યો વૈશ્યવરઃ કશ્ચિદસ્તિ ।
તન્નન્દિનીં નયનાનન્દકારિણીં સુવૃત્તાં નામૈતસ્માદ્ દ્વીપાદાગતો મગધનાથમન્ત્રિસંભવો રત્નોદ્ભવો નામ રમણીયગુણાલયો ભ્રાન્તભૂવલયો મનોહારી વ્યવહાર્યુપયમ્ય સુવસ્તુસંપદા શ્વશુરેણ સંમાનિતો ઽભૂત્ ।
કાલક્રમેણ નતાઙ્ગી ગર્ભિણી જાતા

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.68:
તતઃ સોદરવિલોકનકૌતૂહલેન રત્નોદ્ભવઃ કથઞ્ચિચ્છ્વશુરમનુનીય ચપલલોચનયા સહ પ્રવહણમારુહ્ય પુષ્પપુરમભિપ્રતસ્થે ।
કલ્લોલમાલિકાભિહતઃ પોતઃ સમુદ્રામ્ભસ્યમજ્જત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.69:
ગર્ભભરાલસાં તાં લલનાં ધાત્રીભાવેન કલ્પિતાહં કરાભ્યામુદ્વહન્તી ફલકમેકમધિરુહ્ય દૈવગત્યા તીરભૂમિમગમમ્ ।
સુહૃજ્જનપરિવૃતો રત્નોદ્ભવસ્તત્ર નિમગ્નો વા કેનોપાયેન તીરમગમદ્વા ન જાનામિ ।
ક્લેશસ્ય પરાં કાષ્ઠામધિગતા સુવૃત્તાસ્મિન્નટવીમધ્યે ઽદ્ય સુતમસૂત ।
પ્રસવવેદનયા વિચેતના સા પ્રચ્છાયશીતલે તરુતલે નિવસતિ ।
વિજને વને સ્થાતુમશક્યતયા જનપદગામિનં માર્ગમન્વેષ્ટુમુદ્યુક્તયા મયા વિવશાયાસ્તસ્યાઃ સમીપે બાલકં નિક્ષિપ્ય ગન્તુમનુચિતમિતિ કુમારો ઽપ્યનાયિ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.70:
તસ્મિન્નેવ ક્ષણે વન્યો વારણઃ કશ્ચિદદૃશ્યત ।
તં વિલોક્ય ભીતા સા બાલકં નિપાત્ય પ્રાદ્રવત્ ।
અહં સમીપલતાગુલ્મકે પ્રવિશ્ય પરીક્ષમાણો ઽતિષ્ઠમ્, નિપતિતં બાલકં પલ્લવકવલમિવાદદતિ ગજપતૌ કણ્ઠીરવો મહાગ્રહેણ ન્યપતત્ ।
ભયાકુલેન દન્તાવલેન ઝટિતિ વિયતિ સમુત્પાત્યમાનો બાલકો ન્યપતત્ ।
ચિરાયુષ્મત્તયા સ ચોન્નતતરુશાખાસમાસીનેન વાનરેણ કેનચિત્પક્વફલબુદ્ધ્યા પરિગૃહ્ય ફલેતરતયા વિતતસ્કન્ધમૂલે નિક્ષિપ્તો ઽભૂત્ ।
સો ઽપિ મર્કટઃ ક્વચિદગાત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.71:
બાલકેન સત્ત્વસંપન્નતયા સકલક્લેશસહેનાભાવિ ।
કેસરિણા કરિણં નિહત્ય કુત્રચિદગામિ ।
લતાગૃહાન્નિર્ગતો ઽહમપિ તેજઃપુઞ્જં બાલકં શનૈરવનીરુહાદવતાર્ય વનાન્તરે વનિ તામન્વિષ્યાવિલોક્યૈનમાનીય ગુરવે નિવેદ્ય તન્નિદેશેન ભવન્નિકટમાનીતવાનસ્મિઽઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.72:
સર્વેષાં સુહૃદામેકદૈવાનુકૂલદૈવાભાવેન મહદાશ્ચર્યં વિભ્રાણો રાજા "રત્નોદ્ભવઃ કથમભવત્ઽ ઇતિ ચિન્તયંસ્તન્નન્દનં પુષ્પોદ્ભવનામધેયં વિધાય તદુદન્તં વ્યાખ્યાય સુશ્રુતાય વિષાદસંતોષાવનુભવંસ્તદનુજતનયં સમર્પિતવાન્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.73:
અન્યેદ્યુઃ કઞ્ચન બાલકમુરસિ દધતી વસુમતીવલ્લભમભિગતા ।
તેન "કુત્રત્યો ઽયમ્ ઇતિ પૃષ્ટા સમભાષત-"રાજન્! અતીતાયાં રાત્રૌ કાચન દિવ્યવનિતા મત્પુરતઃ કુમારમેનં સંસ્થાપ્ય નિદ્રામુદ્રિતાં માં વિબોધ્ય વિનીતાબ્રવીત્-"દેવિ! ત્વન્મન્ત્રિણો ધર્મપાલનન્દનસ્ય કામપાલસ્ય વલ્લભા યક્ષકન્યાહં તારાવલી નામ, નન્દિની મણિભદ્રસ્ય ।
યક્ષેશ્વરાનુમત્યા મદાત્મજમેતં ભવત્તનૂજસ્યામ્ભોનિધિવલયવેષ્ટિતક્ષોણીમણ્ડલેશ્વરસ્ય ભાવિનો વિશુદ્ધયશોનિધે રાજવાહનસ્ય પરિચર્યાકરણાયાનીતવત્યસ્મિ ।
ત્વમેનં મનોજસંનિભમભિવર્ધય, ઇતિ વિસ્મયવિકસિતનયનયા મયા સવિનયં સત્કૃતા સ્વક્ષી યક્ષી સાપ્યદૃશ્યતામયાસીત્ઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.74:
કામપાલસ્ય યક્ષકન્યાસંગમે વિસ્મયમાનમાનસો રાજહંસો રઞ્જિતમિત્રં સુમિત્રં મન્ત્રિણમાહૂય તદીયભ્રાતૃપુત્રમર્થપાલં વિધાય તસ્મૈ સર્વં વાર્તાદિકં વ્યાખ્યાયાદાત્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.75:
તતઃ પરસ્મિન્ દિવસે વામદેવાન્તેવાસી તદાશ્રમવાસી સમારાધિતદેવકીર્તિં નિર્ભર્ત્સિતમારમૂર્તિં કુસુમસુકુમારં કુમારમેકમવગમય્ય નરપતિમવાદીત્ "દેવ! વિલોલાલકં બાલકં નિજોત્સઙ્ગતલે નિધાય રુદતીં સ્થવિરામેકાં વિલોક્યાવોચમ્ "સ્થવિરે! કા ત્વમ્, અયમર્ભકઃ કસ્ય નયનાનન્દકરઃ કાન્તારં કિમર્થમાગતા, શોકકારણં કિમ્ઽઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.76:
સા કરયુગેન વાષ્પજલમુન્મૃજ્ય નિજશોકશઙ્કૂત્પાટનક્ષમમિવ મામવલોક્ય શોકહેતુમવોચત્-દ્વિજાત્મજ! રાજહંસમન્ત્રિણઃ સિતવર્મણઃ કનીયાનાત્મજઃ સત્યવર્મા તીર્થયાત્રામિષેણ દેશમેનમાગચ્છત્ ।
સ કસ્મિંશ્ચિદગ્રહારે કાલીં નામ કસ્યચિદ્ ભૂસુરસ્ય નન્દિનીં વિવાહ્ય તસ્યા અનપત્યતયા ગૌરીં નામ તદ્ભગિનીં કાઞ્ચનકાન્તિં પરિણીય તસ્યામેકં તનયમલભત ।
કાલી સાસૂયમેકદા ધાત્ર્યા મયા સહ બાલમેનમેકેન મિષેણાનીય તટિન્યામેતસ્યામક્ષિપત્ ।
કરેણૈકેન બાલમુદ્ધૃત્યાપરેણ પ્લવમાના નદીવેગાગતસ્ય કસ્યચિત્તરોઃ શાખામવલમ્બ્ય તત્ર શિશું નિધાય નદીવેગેનોહ્યમાના કેનચિત્તરુલગ્નેન કાલભોગિનાહમદંશિ ।
મદવલમ્બીભૂતો ભૂરુહો ઽયમસ્મિન્ દેશે તીરમગમત્ ।
ગરલસ્યોદ્દીપનતયા મયિ મૃતાયામરણ્યે કશ્ચન શરણ્યો નાસ્તીતિ મયા શોચ્યતે ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.77:
તતો વિષમવિષજ્વાલાવલીઢાવયવા સા ધરણીતલે ન્યપતત્ ।
દયાવિષ્ટહૃદયો ઽહં મન્ત્રબલેન વિષવ્યથામપનેતુમક્ષમઃ સમીપકુઞ્જેષ્વૌષધિવિશેષમન્વિષ્ય પ્રત્યાગતો વ્યુત્ક્રાન્તજીવિતાં તાં વ્યલોકયમ્

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.78:
તદનુ તસ્યાઃ પાવકસંસ્કારં વિરચ્ય શોકાકુલચેતાઃ બાલમેનમગતિમાદાય સત્યવર્મવૃત્તાન્તવેલાયાં તન્નિવાસાગ્રહારનામધેયસ્યાશ્રુતતયા તદન્વેષણમશક્યમિત્યાલોચ્ય ભવદમાત્યતનયસ્ય ભવાનેવાભિરક્ષિતેતિ ભવન્તમેનમાનયમ્ઽ ઇતિ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.79:
તન્નિશમ્ય સત્યવર્મસ્થિતેઃ સમ્યગનિશ્ચિતતયા ખિન્નમાનસો નરપતિઃ સુમતયે મન્ત્રિણે સોમદત્તં નામ તદનુજતનયમર્પિતવાન્ ।
સો ઽપિ સોદરમાગતમિવ મન્યમાનો વિશેષેણ પુપોષ

સ્તર્ત્ દ્ક્ચ્ 1,1.80:
એવં મિલિતેન કુમારમણ્ડલેન સહ બાલકેલીરનુભવન્નધિરૂઢાનેકવાહનો રાજવાહનો ઽનુક્રમેણ ચૌલોપનયનાદિસંસ્કારજાતમલભત ।
તતઃ સકલલિપિજ્ઞાનં નિખિલદેશીયભાષાપાણ્ડિત્યષડઙ્ગસહિતવેદસમુદાયકોવિદત્વં કાવ્યનાટકાખ્યાનકાખ્યાયિકેતિહાસચિત્રકથાસહિતપુરાણગણનૈપુણ્યં ધર્મશબ્દજ્યોતિસ્તર્કમીમાંસાદિ સમસ્તશાસ્ત્રનિકરચાતુર્યં કૌટિલ્યકામન્દકીયાદિનીતિપટલકૌશલં વીણાદ્યશેષવાદ્યદાક્ષ્યં સંગીતસાહિત્યહારિત્વં મણિમન્ત્રૌષધાદિમાયાપ્રપઞ્ચચુઞ્ચુત્વં માતઙ્ગતુરઙ્ગાદિવાહનારોહણપાટવં વિવિધાયુધપ્રયોગચણત્વં ચૌર્યદુરોદરાદિકપટકલાપ્રૌઢત્વં ચ તત્તદાચાર્યેભ્યઃ સમ્યગ્લબ્ધ્વા યૌવનેન વિલસન્તં કુમારનિકરં નિરીક્ષ્ય મહીવલ્લભઃ સઃ "અહં શત્રુજનદુર્લભઃઽ ઇતિ પરમાનન્દમમન્દમવિન્દત