છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 8.9

છુપ્ભ્_8,8.5 તસ્માત્તત્સંપ્રદાયો ઽદ્યાપ્યનુવર્તત ઇતીહ લોકે ઽદદાનં દાનમકુર્વાણમવિભાગશીલમશ્રદ્દધાનં સત્કાર્યેષુ શ્રદ્ધારહિતં યથાશક્ત્યયજમાનમયજનસ્વભાવમાહુરાસુરઃ ખલ્વયં યત એવંસ્વભાવો બતેતિ ખિદ્યમાના આહુઃ શિષ્ટાઃ ।
અસુરાણાં હિ યસ્માદશ્રદ્દધાનતાદિલક્ષણૈષોપનિષત્ ।
તયોપનિષદા સંસ્કૃતાઃ સન્તઃ પ્રેતસ્ય શરીરં કુણપં ભિક્ષયા ગન્ધમાલ્યાન્નાદિલક્ષણયા વસનેન વસ્રાદિનાઽચ્છાદનાદિપ્રકારેણાલઙ્કારેણ ધ્વજપતાકાદિકરણેનેત્યેવં સંસ્કુર્વન્ત્યેતેન કુણપસંસ્કારેણામું પ્રેત્ય પ્રતિપત્તવ્યં લોકં જેષ્યન્તો મન્યન્તે ॥5॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ અષ્ટમાધ્યાયસ્યાષ્ટમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,9.1
અથ હેન્દ્રો ઽપ્રાપ્યૈવ દેવાન્ એતદ્ ભયં દદર્શ ।
યથૈવ ખલ્વ્ અયમ્ અસ્મિઞ્ છરીરે સાધ્વલંકૃતે સાધ્વલંકૃતો ભવતિ સુવસને સુવસનઃ પરિષ્કૃતે પરિષ્કૃત એવમ્ એવાયમ્ અસ્મિન્ન્ અન્ધે ઽન્ધો ભવતિ સ્રામે સ્રામઃ પરિવૃક્ણે પરિવૃક્ણઃ ।
અસ્યૈવ શરીરસ્ય નાશમ્ અન્વ્ એષ નશ્યતિ ।
નાહમ્ અત્ર ભોગ્યં પશ્યામીતિ

છુપ્ભ્_8,9.1 અથ હ કિલેન્દ્રો ઽપ્રાપ્યૈવ દેવાન્દૈવ્યાક્રૌર્યાદિસંપદા યુક્તત્વાદ્ગુરોર્વચનં પુનઃ પુનઃ સ્મરન્નેવ ગચ્છન્નેતદ્વક્ષ્યમાણં ભયં સ્વાત્મગ્રહણનિમિત્તં દદર્શ દૃષ્ટવાન્ ।
ઉદશરાવદૃષ્ટાન્તેન પ્રજાપતિના યદર્થો ન્યાય ઉક્તસ્તદેકદેશો મઘવતઃ પ્રત્યભાદ્બુદ્ધૌ ।
યેન ચ્છાયાત્મગ્રહણે દોષં દદર્શ ।
કથમ્ ।
યથૈવ ખલ્વયમસ્મિઞ્છરીરે સાધ્વલઙ્કૃતે છાયાત્માપિ સાધ્વલઙ્કૃતો ભવતિ સુવસને ચ સુવસનઃ પરિષ્કૃતે પરિષ્કૃતો યથા નખલોમાદિદેહાવયવાપગમે છાયાત્માપિ પરિષ્કૃતો ભવતિ નખલોમાદિરહિતો ભવતિ ।
એવમેવાયં છાયાત્માપ્યસ્મિઞ્છરીરે નખલોમાદિભિર્દેહાવયવત્વસ્ય તુલ્યત્વાદન્ધે ચક્ષુષો ઽપગમે ઽન્ધો બવતિ સ્રામે સ્રામઃ ।
સ્રામઃ કિલેકનેત્રસ્તસ્યાન્ધત્વેન ગતત્વાત્ ।
ચક્ષુર્નાસિકા વા યસ્ય સદા સ્રવતિ સ સ્રામઃ ।
પરિવૃક્ણશ્છિન્નહસ્તશ્છિન્નપાદો વા ।
સ્રામે પરિવૃક્ણે વા દેહે છાયાત્માપિ તથા ભવતિ ।
તથાસ્ય દેહસ્ય નાશમન્વેષ નશ્યતિ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,9.2
સ સમિત્પાણિઃ પુનર્ એયાય ।
તં હ પ્રજાપતિર્ ઉવાચ ।
મઘવન્ યચ્ છાન્તહૃદયઃ પ્રાવ્રાજીઃ સાર્ધં વિરોચનેન કિમ્ ઇચ્છન્ પુનર્ આગમ ઇતિ ।
સ હોવાચ યથા એવ ખલ્વય્યં ભગવો ઽસ્મિઞ્ છરીરે સાધ્વલંકૃતે સાધ્વલંકૃતો ભવતિ સુવસને સુવસનઃ પરિષ્કૃતે પરિષ્કૃત એવમ્ એવાયમ્ અસ્મિન્ન્ અન્ધે ઽન્ધો ભવતિ સ્રામે સ્રામઃ પરિવૃક્ણે પરિવૃક્ણઃ ।
અસ્યૈવ શરીરસ્ય નાશમ્ અન્વ્ એષ નશ્યતિ ।
નાહમ્ અત્ર ભોગ્યં પશ્યામીતિ

છુપ્ભ્_8,9.2 અતો નાહમત્રાસ્મિંશ્છાયાત્મદર્શને દેહાત્મદર્શને વા ભોગ્યં ફલં પશ્યામીત્યેવં દોષં દેહચ્છાયાત્મદર્શને ઽધ્યવસ્ય સ સમિત્પાણિર્બ્રહ્મચર્યં વસ્તું પુનરેયાય ।
તં હ પ્રજાપતિરુવાચ-મઘવન્યચ્છાન્તહૃદયઃ પ્રાવ્રાજીઃ પ્રગતવાનસિ વિરોચનેન સાર્ધં કિમિચ્છન્પુનરાગમ ઇતિ ।
વિજાનન્નપિ પુનઃ પપ્રચ્છેન્દ્રાભિપ્રયાભિવ્યક્તયે યદ્વેત્થ તેન મોપસીદેતિ યદ્વત્ ।
તથા ચ સ્વાભિપ્રયાં પ્રકટમકરોદ્યથૈવ ખલ્વયમિત્યદિ, એવમેવેતિ ચાન્વમોદત પ્રજાપતિઃ ।
નનુ તુલ્યે ઽક્ષિપુરુષશ્રવમે દેહચ્છાયામિન્દ્રો ઽગ્રહીદાત્મેતિ દેહમેવ વ વિરોચનસ્તત્કિંનિમિત્તમ્ ।
તત્ર મન્યતે ।
યથેન્દ્રસ્યોદશરાવાદિપ્રજાપતિવચનં સ્મરતો દેવાનપ્રાપ્તસ્યૈવાઽચાર્યોક્તબુદ્ધ્યા છાયાત્મગ્રહણં તત્ર દોષદર્શનં ચાભૂત્ ।
ન તથા વિરોચનસ્ય કિં તર્હિ દેહ એવાઽત્મદર્શનં નાપિ તત્ર દોષદર્શનં બભૂવ ।
તદ્વદેવ વિદ્યાગ્રહણસામર્થ્યપ્રતિબન્ધદોષાલ્પત્વબહુત્વાપેક્ષમિન્દ્રવિરોચનયોશ્છાયાત્મદેહયોર્ગ્રહણમ્ ।
ઇન્દ્રો ઽલ્પદોષત્વાદ્દૃશ્યત ઇતિશ્રુત્યર્થમેવ શ્રદ્દધાનતયા જગ્રાહેતરશ્છાયાનિમિત્તં દેહં હિત્વા શ્રુત્યર્થં લક્ષણયા જગ્રાહ પ્રજાપતિનોક્તો ઽયમિતિ દોષભૂયસ્ત્વાત્ ।
યથા કિલ નીલાનીલયોરાદર્શે દૃશ્યમાનયોર્વાસસોર્યન્નીલં તન્મહાર્હમિતિ ચ્છાયાનિમિત્તં વાસ એવોચ્યતે ન ચ્છાયા તદ્વદિતિ વિરોચનાભિપ્રાયઃ ।
સ્વચિત્તગુણદોષવશાદેવ હિ શબ્દાર્થાવધારણં તુલ્યે ઽપિ શ્રવણે ખ્યાપિતં દામ્યત દત્ત દયધ્વમિતિ દકારમાત્રશ્રવણાચ્છુત્યન્તરે ।
નિમિત્તાન્યપિ તદનુગુણાન્યેવ સહકારીણિ ભવન્તિ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,9.3
એવમ્ એવૈષ મઘવન્ન્ ઇતિ હોવાચ ।
એતં ત્વ્ એવ તે ભૂયો ઽનુવ્યાખ્યાસ્યામિ ।
વસાપરાણિ દ્વાત્રિંશતં વર્ષાણીતિ ।
સ હાપરાણિ દ્વાત્રિંશતં વર્ષાણ્યુવાસ ।
તસ્મૈ હોવાચ