છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 8.1

છુપ્ભ્_7,26.2 કિઞ્ચ તદેતસ્મિન્નર્થ એષ શ્લોકો મન્ત્રો ઽપિ ભવતિ ।
ન પશ્યઃ પશ્યતીતિ પશ્યો યથોક્તદર્શી વિદ્વાનિત્યર્થઃ ।
મૃત્યું મરણં રોગં જ્વરાદિ દુઃખતાં દુઃખભાવં ચાપિ ન પશ્યતિ ।
સર્વં હ સર્વમેવ સ પશ્યઃ પશ્યત્યાત્માનમેવ સર્વં તતઃ સર્વમાપ્નોતિ સર્વશઃ સર્વપ્રકારૈરિતિ ।
કિઞ્ચ સ વિદ્વાન્પ્રાક્સૃષ્ટિપ્રભેદાદેકધૈવ ભવત્યેકધૈવ ચ સંસ્રિધાદિભેદૈરનન્તભેદપ્રકારો ભવતિ સૃષ્ટિકાલે ।
પુનઃ સંહારકાલે મૂલમેવ સ્વં પારમાર્થકમેકધાભાવં પ્રતિપદ્યતે સ્વતન્ત્ર એવેતિ વિદ્યાં ફલેન પ્રરોચયન્સ્તૌતિ ।
અથેદાનીં યથોક્તાયા વિદ્યાયાઃ સમ્યગવભાસકારણં મુખાવભાસકારણસ્યેવાઽદર્શસ્ય વિશુદ્ધિકારણં સાધનમુપદિશ્યતે-આહારશુદ્ધૌ ।
આહ્રિયત ઇત્યાહારઃ શબ્દાદિવિષયવિજ્ઞાનં ભોક્તુર્ભોગાયાઽહ્રિયતે વિશુદ્ધિકારણં સાધનમુપદિશ્યતે-આહારશુદ્ધૌ ।
આહ્રિયત ઇત્યાહરઃ શબ્દાદિવિષયવિજ્ઞાનં ભોક્તુર્ભોગાયાઽહ્રિયતે તસ્ય વિષયોપલબ્ધિલક્ષણસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય શુદ્ધિરાહારશુદ્ધી રાગદ્વેષમોહદોષૈરસંસૃષ્ટં વિષયવિજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
તસ્યામાહારાશુદ્ધૌ સત્યાં તદ્વતો ઽન્તઃકરણસ્ય સત્ત્વસ્ય શુદ્ધિર્નૈર્મલ્યં ભવતિ ।
સત્ત્વશુદ્ધૌ ચ સત્યાં યથાવગતે ભૂમાત્મનિ ધ્રુવાવિચ્છિન્ના સ્મૃતિરવિસ્મરમં ભવતિ ।
તસ્યાં ચ લબ્ધાયાં સ્મૃતિલમ્ભે સતિ સર્વેષામવિદ્યાકૃતાનર્થપાશરૂપાણામનેકજન્માન્તરાનુભવભાવનાકઠિનીકૃતાનાં હૃદયાક્ષયાણાં ગ્રન્થીનાં વિપ્રમોક્ષો વિશેષેણ પ્રમોક્ષણં વિનાશો ભવતીતિ ।
યત એતદુત્તરોત્તરં યથોક્તમાહારશુદ્ધિમૂલં તસ્માત્સા કાર્યેત્યર્થઃ ।
સર્વં શાસ્રાર્થમશેષત ઉક્ત્વાઽખ્યાયિકામુપસંહરતિ શ્રુતિઃ-તસ્મૈ મૃદિતકષાયાય વાર્ક્ષાદિરિવ કષાયો રાગદ્વેષાદિદોષઃ સત્ત્વસ્ય રઞ્જનારૂપત્વાત્સ જ્ઞાનવૈરાગ્યાભ્યાસરૂપક્ષારેણ ક્ષાલિતો મૃદિતો વિનાશિતો યસ્ય નારદસ્ય તસ્મૈ યોગ્યાય મૃદિતકષાયાય તમસો ઽવિદ્યાલક્ષણાત્પારં પરમાર્થતત્ત્વં દર્શયતિ દર્શિતવાનિત્યર્થઃ ।
કો ઽસૌ, ભગવાન્-"ઉત્પત્તિં પ્રલયં ચૈવ ભૂતાનામાગતિં ગતિમ્ ।
વેત્તિ વિદ્યામવિદ્યાં ચ સ વાચ્યો ભગવાનિતિ ॥
" એવન્ધર્મા સનત્કુમારઃ ।
તમેવ સનત્કુમારં દેવં સ્કન્દ ઇત્યાચક્ષતે કથયન્તિ તદ્વિદઃ ।
દ્વિર્વચનમધ્યાયપરિસમાપ્ત્યર્થમ્ ॥2 ॥ ॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ સપ્તમાધ્યાયસ્ય ષડ્વિંશઃ ખણ્ડઃ
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદ્બ્રહ્મણે સપ્તમોધ્યાયઃ સમાપ્તઃ
અથ અષ્ટમો ઽધ્યાયઃ
ઓં
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,1.1
અથ યદ્ ઇદમ્ અસ્મિન્ બ્રહ્મપુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મ દહરો ઽસ્મિન્ન્ અન્તરાકાસઃ ।
તસ્મિન્ યદ્ અન્તસ્ તદ્ અન્વેષ્ટવ્યં તદ્ વાવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્ ઇતિ

છુપ્ભ્_8,1.1
યદ્યપિ દિગ્દેશકાલાદિભેદશૂન્યં બ્રહ્મ સદેકમેવાદ્વિતીયમાત્મૈવેદં સર્વમિતિ ષષ્ઠસપ્તમયોરધિગતં તથાપીહ મન્દબુદ્ધીનાં દિગ્દેશાદિભેદવદ્વસ્ત્વિત્યેવં ભાવિતા બુદ્ધિર્ન શક્યતે સહસા પરમાર્થવિષયા કર્તુમિત્યનધિગમ્ય ચ બ્રહ્મ ન પુરુષાર્થસિદ્ધિરિતિ તદધિગમાય હૃદયપુણ્ડરીકદેશ ઉપદેષ્ટવ્યઃ ।
યદ્યપિ સત્સમ્યક્પ્રત્યયૈકવિષયા કર્તુમિત્યાનધિગમ્ય ચ બ્રહ્મ ન પુરુષાર્થસિદ્ધિરિતિ તદધિગમાય હૃદયપુણ્ડરીકદેશ ઉપદેષ્ટવ્યઃ ।
યદ્યપિ સત્સમ્યક્પ્રત્યયૈકવિષયં નિર્ગુણં ચાઽત્મતત્ત્વં તથાપિ મન્દબુદ્ધીનાં ગુણવત્ત્વસ્યેષ્ટત્વાત્સત્યકામાદિગુણવત્ત્વં ચ વક્તવ્યમ્ ।
તથા યદ્યપિ બ્રહ્મવિદાં સ્ત્ર્યાદિવિષયેભ્યઃ સ્વયમેવોપરમો ભવતિ તથાપ્યનેકજન્મવિષયસેવાભ્યાસજનિતા વિષયવિષયા તૃષ્ણા ન સહસા નિવર્તયિતું શક્યત ઇતિ બ્રહ્મચર્યાદિસાધનવિશેષો વિધાતવ્યઃ ।
તથા યદ્યપ્યાત્મૈકત્વવિદાં ગન્તૃગમનગન્તવ્યાભાવાદવિદ્યાવિશેષસ્થિતિનિમિત્તક્ષયે ગગન ઇવ વિદ્યુદુદ્ભૂત ઇવ વાયુર્દગ્ધેન્ધન ઇવાગ્નિઃ સ્વાત્મન્યેવ નિવૃત્તિસ્તથાપિ ગન્તૃગમનાદિવાસિતબુદ્ધીનાં હૃદયદેશગુણવિશિષ્ટબ્રહ્મોપાસકાનાં મૂર્ધન્યયા નાડ્યા ગતિર્વક્તવ્યેત્યષ્ટમઃ પ્રપાઠક આરભ્યતે ।
દિગ્દેશગુણગતિફલભેદશૂન્યં હિ પરમાર્થસદદ્વયં બ્રહ્મમન્દબુદ્ધીનામસદિવ પ્રતિભાતિ ।
સન્માર્ગસ્થાસ્તાવદ્ભવન્તુ તતઃ શનૈઃ પરમાર્થસદપિ ગ્રાહયિષ્યામીતિ મન્યતે શ્રુતિઃ ।
અથાનન્તરં યદિદં વક્ષ્યમાણં દહરમલ્પં પુણ્ડરીકં પુણ્ડરીકસદૃશં વેશ્મેવ વેશ્મ દ્વારપાલાદિમત્ત્વાત્ ।
અસ્મિન્બ્રહ્મપુરે બ્રહ્મણઃ પરસ્ય પુરં રાજ્ઞો ઽનેકપ્રકૃતિમદ્યથાપુરં તથેદમનેકેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિભિઃ સ્વામ્યર્થકારિભિર્યુક્તમિતિ બ્રહ્મપુરમ્ ।
પુરે ચ વેશ્મ રાજ્ઞો યથા તથા તસ્મિન્બ્રહ્મપુરે શરીરે દહરં વેશ્મ બ્રહ્મણ ઉપલબ્ધ્યધિષ્ઠાનમિત્યર્થઃ ।
યથા વિષ્ણોઃ શાલગ્રામઃ ।
અસ્મિન્હિ સ્વવિકારશિઙ્ગે દેહે નામરૂપવ્યાકરણાય પ્રવિષ્ટં સદાખ્યં બ્રઙ્મ જીવેનાઽત્મનેત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદસ્મિન્હૃદયપુણ્ડરીકે વેશ્મન્યુપસંહૃતકરણૈર્બાહ્યવિષયવિરક્તૈર્વિશેષતો બ્રહ્મચર્યસત્યસાધનાભ્યાં યુક્તેર્વક્ષ્યમાણગુણવદ્ધ્યાયમાનૈર્બ્રહ્મોપલભ્યત ઇતિ પ્રકરણાર્થઃ ।
દહરો ઽલ્પતરો ઽસ્મિન્દહરે વેશ્મનિ વેશ્મનો ઽલ્પત્વાત્તદન્તર્વર્તિનો ઽલ્પતરત્વં વેશ્મનઃ ।
અન્તરાકાશ આકાશાખ્યં બ્રહ્મ ।
આકાશો વૈ નામેતિ હિ વક્ષ્યતિ ।
આકાશ ઇવાશરીરત્વાત્સૂક્ષ્મત્વસર્વગતત્વસામાન્યાચ્ચ ।
તસ્મિન્નાકાશાખ્યે યદન્તર્મધ્યે તદન્વેષ્ટવ્યમ્ ।
તદ્વાવ તદેવ ચ વિશેષેણ જિજ્ઞાસિતવ્યં ગુર્વાશ્રયશ્રવણાદ્યુપાયૈરન્વિષ્ય ચ સાક્ષાત્કરણીયમિત્યર્થઃ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,1.2
તં ચેદ્ બ્રૂયુર્ યદ્ ઇદમ્ અસ્મિન્ બ્રહ્મપુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મ દહરો ઽસ્મિન્ન્ અન્તરાકાશઃ કિં તદ્ અત્ર વિદ્યતે યદ્ અન્વેષ્ટવ્યં યદ્ વાવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્ ઇતિ ।
સ બ્રૂયાત્

છુપ્ભ્_8,1.2 તં ચેદેવમુક્તવન્તમાચાર્યં યદિ બ્રૂયુરન્તેવાસિનશ્ચોદયેયુઃ, કથં, યદિદમસ્મિન્બ્રહ્મપુરે પરિચ્છિન્ને ઽન્તર્દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મ તતો ઽપ્યન્તરલ્પતર એવાઽકાશઃ ।
પુણ્ડરીક એવ વેશ્મનિ તાવત્કિં સ્યાત્ ।
કિં તતો ઽલ્પતરે ખે યદ્ભવેદિત્યાહુઃ ।
દહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃ કિં તદત્ર વિદ્યતે ન કિઞ્ચન વિદ્યત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
યદિ નામ બદરમાત્રં કિમપિ વિદ્યતે કિં તસ્યાન્વેષણેન વિજિજ્ઞાસનેન વા ફલં વિજિજ્ઞાસિતુઃ સ્યાત્ ।
અતો યત્ત્ત્રાન્વેષ્ટવ્યં વિજિજ્ઞાસિતવ્યં વા ન તેન પ્રયોજનમિત્યુક્તવતઃ સ આચાર્યો બ્રૂયાદિતિ શ્રુતેર્વચનમ્ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,1.3
યાવાન્ વા અયમ્ આકાશસ્ તાવાન્ એષો ઽન્તર્હૃદય આકાશઃ ।
ઉભે ઽસ્મિન્ દ્યાવાપૃથિવી અન્તર્ એવ સમાહિતે ।
ઉભાવ્ અગ્નિશ્ ચ વાયુશ્ ચ સૂર્યાચન્દ્રમસાવ્ ઉભૌ વિદ્યુન્ નક્ષત્રાણિ ।
યચ્ ચાસ્યેહાસ્તિ યચ્ ચ નાસ્તિ સર્વં તદ્ અસ્મિન્ સમાહિતમ્ ઇતિ

છુપ્ભ્_8,1.3 શૃણુત ।
તત્ર યદ્બ્રૂથ પુણ્ડરીકાન્તઃખસ્યાલ્પત્વાત્તત્સ્થમલ્પતરં સ્યાદિતિ ।
તદસત્ ।
ન હિ ખં પુણ્ડરીકવેશમગતં પુણ્ડરીકાદલ્પતરં મત્વાવોચં દહરો ઽર્સ્મિન્નન્તરાકાશ ઇતિ ।
કિં તર્હિ પુણ્ડરીકમલ્પં તદનુવિધાયિ તત્સ્થમન્તઃકરણં પુણ્ડરીકાકાશપરિચ્છિન્નં તસ્મિન્વિશુદ્ધે સંહૃતકરણાનાં યોગિનાં સ્વચ્છ ઇવોદકે પ્રતિબિમ્બરૂપમાદર્શ ઇવ ચ શુદ્ધે સ્વચ્છં વિજ્ઞાનજ્યોતિઃ સ્વરૂપાવભાસં તાવન્માત્રં બ્રહ્મોપલભ્યત ઇતિ દહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશ ઇત્યવોચામાન્તઃકરણોપાધિનિમિત્તમ્ ।
સ્વતસ્તુ યાવાન્વૈ પ્રસિદ્ધઃ પરિમાણતો ઽયમાકાશો ભૌતિકસ્તાવાનેષો ઽન્તર્હૃદય આકાશો યસ્મિન્નન્વેષ્ટવ્યં વિજિજ્ઞાસિતવ્યં ચાવોચામ ।
નાપ્યાકાશતુલ્યપરિમાણત્વમભિપ્રેત્ય તાવાનિત્યુચ્યતે ।
કિં તર્હિ બ્રહ્મણો ઽનુરૂપસ્ય દૃષ્ટાન્તાન્તરસ્યાભાવાત્ ।
કથં પુનર્નાઽકાશસમમેવ બ્રહ્મેત્યવગમ્યતે ।
"યેનાઽવૃતં ખં ચ દિવં મહીં ચ" ।
"તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃ" "એતસ્મિન્નુ ખલ્વક્ષરે ગાર્ગ્યાકાશઃ"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
કિઞ્ચોભે ઽસ્મિન્દ્યાવાપૃથિવી બ્રહ્માકાશે બુદ્ધ્યુપાધિવિશિષ્ટે ઽન્તરેવ સમાહિતે સમ્યગાહિતે સ્થિતે યથા વા અરા નાભાવિત્યુક્તં હિ ।
તથોભાવગ્નિશ્ચ વાયુશ્ચેત્યાદિ સમાનમ્ ।
યચ્ચાસ્યાઽત્મન આત્મીયત્વેન દેહવતો ઽસ્તિ વિદ્યત ઇહ લોકે ।
તતા યચ્ચાઽત્મીયત્વેન ન વિદ્યતે ।
નષ્ટં ભવિષ્યચ્ચ નાસ્તીત્યુચ્યતે ।
ન ત્વત્યન્તમેવાસત્ ।
તસ્ય હૃદ્યાકાશે સમાધાનાનુપપત્તેઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,1.4
તં ચેદ્ બ્રૂયુર્ અસ્મિંશ્ ચેદં બ્રહ્મપુરે સર્વં સમાહિતં સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સર્વે ચ કામા યદ્ એનજ્ જરા વાપ્નોતિ પ્રધ્વંસતે વા કિં તતો ઽતિશિષ્યત ઇતિ

છુપ્ભ્_8,1.4 તં ચેદેવમુક્તવન્તં બ્રૂયુઃ પુનરન્તેવાસિનઃ અસ્મિંશ્ચેદ્યથોક્તે ચેદ્યદિ બ્રહ્મપુરોપલક્ષિતાન્તરાકાશ ઇત્યર્થઃ ।
ઇદં સર્વં સમાહિતં સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સર્વે ચ કામાઃ ।
કથમાચાર્યેણાનુક્તાઃ કામા અન્તેવાસિભિરુચ્યન્તે ।
નૈષ દોષઃ યચ્ચાસ્યેહાસ્તિ યચ્ચ નાસ્તીત્યુક્તા એવ હ્યાચાર્યેણ કામાઃ ।
અપિ ચ સર્વશબ્દેન ચોક્તા એવ કામાઃ ।
યદા યસ્મિન્કાલ એતચ્છરીરં બ્રહ્મપુરાખ્યં જરાવલીપલિતાદિલક્ષણા વયોહાનિર્વાઽપ્નોતિ શસ્રાદિના વા વૃક્ણં પ્રધ્વંસતે વિસ્રંસતે વિનશ્યતિ કિં તતો ઽન્યદતિશિષ્યતે ।
ઘટાશ્રિતક્ષીરદધિસ્નેહાદિવદ્ઘટનાશે દેહનાશે ઽપિ દેહાશ્રયમુત્તરોત્તરં પૂર્વપૂર્વનાશાન્નશ્યતીત્યભિપ્રાયઃ ।
એવં પ્રાપ્તે નાશે કિં તતો ઽન્યદ્યથોક્તાદતિશિષ્યતે ઽવતિષ્ઠતે ન કિઞ્ચનાવતિષ્ઠત ઇત્યભીપ્રાયઃ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,1.5
સ બ્રૂયાત્ ।
નાસ્ય જરયૈતજ્ જીર્યતિ ન વધેનાસ્ય હન્યતે ।
એતત્ સત્યં બ્રહ્મપુરમ્ અસ્મિન્ કામાઃ સમાહિતાઃ ।
એષ આત્માપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્ વિશોકો વિજિઘત્સો ઽપિપાસઃ સત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઃ ।
યથા હ્ય્ એવેહ પ્રજા અન્વાવિશન્તિ યથાનુશાસનમ્ ।
યં યમ્ અન્તમ્ અભિકામા ભવન્તિ યં જનપદં યં ક્ષેત્રભાગં તં તમ્ એવોપજીવન્તિ

છુપ્ભ્_8,1.5 એવમન્તેવાસિભિશ્ચોદિતઃ સ આચાર્યો બ્રૂયાત્તન્મતિમપનયન્ ।
કથમ્ ।
અસ્ય દેહસ્ય જરયૈતદ્યથોક્તમન્તરાકાશાખ્યં બ્રઙ્મ યસ્મિન્સર્વ સમાહિતં ન જીર્યતિ દેહવન્ન વિક્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
ન ચાસ્ય વધેન શસ્રાદિઘાતેનૈતદ્ધન્યતે યથાઽકાશં કિમુ તતો ઽપિ સૂક્ષ્મતરમશબ્દમસ્પર્શં બ્રહ્મ દેહેન્દ્રિયાદિદોષૈર્ન સ્પૃશ્યત ઇત્યેતસ્મિન્નવસરે વક્તવ્યં પ્રાપ્તં તત્પ્રકૃતવ્યાસઙ્ગો મા ભૂદિતિ નોચ્યતે ।
ઇન્દ્રવિરોચનાખ્યાયિકાયામુપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યામો યુક્તિતઃ ।
એતત્સત્યમવિતથં બ્રહ્મપુરં બ્રહ્મૈવ પુરં બ્રહ્મપુરં શરીરાખ્યં તુ બ્રહ્મપુરં બ્રહ્મોપલક્ષણાર્થત્વાત્ ।
તત્ત્વનૃતમેવ ।
"વાચાઽરમ્ભણં વિકારો નામધેયમ્"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તદ્વિકારે ઽનૃતે ઽપિ દેહશુઙ્ગે બ્રહ્મોપલભ્યત ઇતિ બ્રહ્મપુરમિત્યુક્તં વ્યાવહારિકમ્ ।
સત્યં તુ બ્રહ્મપુરમેતદેવ બ્રહ્મ ।
સર્વવ્યવહારાસ્પદત્વાત્ ।
અતો ઽસ્મિન્પુણ્ડરીકોપલક્ષિતે બ્રહ્મપુરે સર્વે કામા યે બહિર્ભવદ્ભિઃ પ્રાર્થ્યન્તે તે ઽસ્મિન્નેવ સ્વાત્મનિ સમાહિતાઃ ।
અતસ્તત્પ્રાપ્ત્યુપાયમેવાનુતિષ્ઠત બાહ્યવિષયતૃષ્માં ત્યજતેત્યભિપ્રાયઃ ।
એષ આત્મા ભવતાં સ્વરૂપમ્ ।
શૃણુત તસ્ય લક્ષણમ્ ।
અપહતપાપ્મા ।
અપહતઃ પાપ્મા ધર્માધર્માખ્યો યસ્ય સો ઽયમપહતપાપ્મા ।
તથા વિજરો વિગતજરો વિમૃત્યુશ્ચ ।
તદુક્તં પૂર્વમેવ ન વધેનાસ્ય હન્યત ઇતિ ।
કિમર્થ પુનરુચ્યતે ।
યદ્યપિ દેહસંબન્ધિભ્યાં જરામૃત્યુભ્યાં ન સંબધ્યતે ઽન્યથાપિ સંબન્ધસ્તાભ્યાં સ્યાદિત્યાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થમ્ ।
વિશોકો વિગતશોકઃ ।
શોકો નામેષ્ટાદિવિયોગનિમિત્તો માનસઃ સંતાપઃ ।
વિજિઘત્સો વિગતાશનેચ્છઃ ।
અપિપાસો ઽપાનેચ્છઃ ।
નન્વપહતપાપ્મત્વેન જરાદયઃ શોકાન્તાઃ પ્રતિષિદ્ધા એવ ભવન્તિ ।
કારણપ્રતિષેધાત્ ।
ધર્માધર્મકાર્યા હિ ત ઇતિ ।
જરાદિપ્રતિષેધેન વા ધર્માધર્મયોઃ કાર્યાભાવે વિદ્યમાનયોરપ્યસત્સમત્વમિતિ પૃથક્પ્રતિષેધો ઽનર્થકઃ સ્યાત્ ।
સત્યમેવં તથાપિ ધર્મકાર્યા નન્દવ્યતિરેકેણ સ્વાભાવિકાનન્દો યથેશ્વરે વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મેતિ શ્રુતેઃ ।
તથાધર્મકાર્યજરાદિવ્યતિરેકેણાપિ જરાદિદુઃખસ્વરૂપં સ્વાભાવિકં સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યેત ।
અતો યુક્તસ્તન્નિવૃત્તયે જરાદીનાં ધર્માધર્માભ્યાં પૃથક્પ્રતિષેધઃ ।
જરાદિગ્રહણં સર્વદુઃખોપલક્ષણાર્થમ્ ।
પાપનિમિત્તાનાં તુ દુઃખાનામાનન્ત્યાત્પ્રત્યેકં ચ તત્પ્રતિષેધસ્યાશક્યત્વાત્સર્વદુઃખપ્રતિષેધાર્થં યુક્તમેવાપહતપાપ્મત્વવચનમ્ ।
સત્યા અવિતથાઃ કામા યસ્ય સો ઽયં સત્યકામઃ ।
વિતથા હિ સંસારિણાં કામાઃ ।
ઈશ્વરસ્ય તદ્વિપરીતાઃ ।
તથા કામહેતવઃ સંકલ્પા અપિ સત્યા યસ્ય સ સત્યસંકલ્પઃ ।
સંકલ્પાઃ કામાશ્ચ શુદ્ધસત્ત્વોપાધિનિમિત્તા ઈશ્વરસ્ય ચિત્રગુવત્ ।
ન સ્વતો નેતિ નેતીત્યુક્તત્વાત્ ।
યથોક્તલક્ષણ એવાઽત્મા વિજ્ઞેયો ગુરુભ્યઃ શાસ્ત્રતશ્ચાઽત્મસંવેદ્યતયા ચ સ્વારાજ્યકામૈઃ ।
ન ચેદ્વિજ્ઞાયતે કો દોષઃ સ્યાદિતિ ।
શૃણુતાત્ર દોષં દૃષ્ટાન્તેન ।
યથા હ્યેવેહ લોકે પ્રજા અન્વાવિશન્ત્યનુવર્તન્તે ।
યથાનુશાસનં યથેહ પ્રજા અન્યં સ્વામિનં મન્યમાનાઃ સ્વસ્ય સ્વામિનો યથા યથાનુશાસનં તથા તથાન્વાવિશન્તિ ।
કિમ્ ।
યં યમન્તં પ્રત્યન્તં જનપદં ક્ષેત્રભાગં ચાભિકામા અર્થિન્યો ભવન્ત્યાત્મબુદ્ધ્યનુરૂપં તં તમેવ ચ પ્રત્યન્તાદિમુપજીવન્તીતિ ।
એષ દૃષ્ટાન્તો ઽસ્વાતન્ત્ર્યદેષં પ્રતિ પુણ્યફલોપભોગે ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 8,1.6
તદ્ યથેહ કર્મજિતો લોકઃ ક્ષીયત એવમ્ એવામુત્ર પુણ્યજિતો લોકઃ ક્ષીયતે ।
તદ્ ય ઇહાત્માનમ્ અનનુવિદ્ય વ્રજન્ત્ય્ એતાંશ્ ચ સત્યાન્ કામાંસ્ તેષાં સર્વેષુ લોકેષ્વ્ અકામચારો ભવતિ ।
અથ ય ઇહાત્માનમ્ અનિવુદ્ય વ્રજન્ત્ય્ એતંશ્ ચ સત્યાન્ કામાંસ્ તેષાં સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ