છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7.7

છુપ્ભ્_7,6.1-2 ધ્યાનં વાવ ચિત્તાદ્ભૂયઃ ।
ધ્યાનં નામ શાસ્રોક્તદેવતાદ્યાલમ્બનેષ્વચલો ભિન્નજાતીયૈરનન્તરિતઃ પ્રત્યયસંતાનઃ ।
એકાગ્રતેતિ યમાહુઃ ।
દૃશ્યતે ચ ધ્યાનસ્ય માહાત્મ્યં ફલતઃ ।
કથમ્ ।
યથા યોગી ધ્યાયન્નિશ્ચલો ભવતિ ધ્યાનફલલાભે ।
એવં ધ્યાયતીવ નિશ્ચલા દૃશ્યતે પૃથિવી ।
ધ્યાયતીવાન્તરિક્ષમિત્યાદિ સમાનમન્યત્ ।
દેવાશ્ચ મનુષ્યાશ્ચ દેવમનુષ્યા મનુષ્યા એવ વા દેવસમા દેવમનુષ્યાઃ શમાદિગુણસંપન્ના મનુષ્યા દેવસ્વરૂપં ન જહતીત્યર્થઃ ।
યસ્માદેવં વિશિષ્ટં ધ્યાનં તસ્માદ્ય ઇહ લોકે મનુષ્યાણામેવ ધનૈર્વિદ્યયા ગુણૈર્વા મહત્તાં મહત્ત્વં પ્રાપ્નુવન્તિ ધનાદિમહત્ત્વહેતું લભન્ત ઇત્યર્થઃ ।
ધ્યાનાપાદાંશા ઇવ ધ્યાનસ્યાઽપાદનમાપાદો ધ્યાનફલલાભ ઇત્યેતત્તસ્યાંશો ઽવયવઃ કલા કાચિદ્ધ્યાનફલલાભકલાવન્ત ઇવૈવેત્યર્થઃ ।
તે ભવન્તિ નિશ્ચલા ઇવ લક્ષ્યન્તે ન ક્ષુદ્રા ઇવ ।
અથ યે પુનરલ્પાઃ ક્ષુદ્રાઃ કિઞ્ચિદપિ ધનાદિમહત્ત્વૈકદેશમપ્રાપ્તાસ્તે પૂર્વોક્તવિપરીતાઃ કલહિનઃ કલહશીલાઃ પિશુનાઃ પરદોષોદ્ભાસકા ઉપવાદિનઃ પરદોષં સામીપ્યયુક્તમેવ વદિતું શીલં યોષાં ત ઉપવાદિનશ્ચ ભવન્તિ ।
અથ યે મહત્ત્વં પ્રાપ્તા ધનાદિનિમિત્તં તે ઽન્યાન્પ્રતિ પ્રભવન્તીતિ પ્રભવો વિદ્યાચાર્યરાજેશ્વરાદયો ધ્યાનાપાદાંશા ઇવેત્યાદ્યુક્તાર્થમ્ ।
અતો દૃશ્યતે ધ્યાનસ્ય મહત્ત્વં ફલતો ઽતો ભૂયશ્ચિત્તાદતસ્તદુપાઃસ્વેત્યાદ્યુક્તાર્થમ્ ॥1-2 ॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ સપ્તમાધ્યાયસ્ય ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 7,7.1
વિજ્ઞાનં વાવ ધ્યાનાદ્ ભૂયઃ ।
વિજ્ઞાનેન વા ઋગ્વેદં વિજાનાતિ યજુર્વેદં સામવેદમ્ આથર્વણં ચતુર્થમ્ ઇતિહાસપુરાણં પઞ્ચમં વેદાનાં વેદં પિત્ર્યં રાશિં દૈવં નિધિં વાકોવાક્યમ્ એકાયનં દેવવિદ્યાં બ્રહ્મવિદ્યાં ભૂતવિદ્યાં ક્ષત્રવિદ્યાં નક્ષત્રવિદ્યાં સર્પદેવજનવિદ્યાં દિવં ચ પૃથિવીં ચ વાયું ચાકાશં ચાપશ્ ચ તેજશ્ ચ દેવાંશ્ ચ મનુષ્યાંશ્ ચ પશૂંશ્ ચ વયાંસિ ચ તૃણવનસ્પતીઞ્ છ્વાપદાન્ય્ આકીટપતઙ્ગપિપીલકમ્ ।
ધર્મં ચાધર્મં ચ સત્યં ચાનૃતં ચ સાધુ ચાસાધુ ચ હૃદયજ્ઞં ચાહૃદયજ્ઞં ચાન્નં ચ રસં ચેમં ચ લોકમ્ અમું ચ વિજ્ઞાનેનૈવ વિજાનાતિ ।
વિજ્ઞાનમ્ ઉપાસ્સ્વેતિ

છુપ્ભ્_7,7.1 વિજ્ઞાનં વાવ ધ્યાનાદ્ભૂયઃ ।
વિજ્ઞાનં શાસ્રાર્થવિષયં જ્ઞાનં તસ્ય ધ્યાનકારણત્વાદ્ધ્યાનાદ્ભૂયસ્ત્વમ્ ।
કથં ચ તસ્ય ભૂયસ્ત્વમિત્યાહ-વિજ્ઞાનેન વા ઋગ્વેદં વિજાનાત્યયમૃગ્વેદ ઇતિ પ્રમાણતયા યસ્યાર્થજ્ઞાનં ધ્યાનકારણમ્ ।
તથા યજુર્વેદમિત્યાદિ ।
કિઞ્ચ પશ્વાદીંશ્ચ ધર્માધર્મૌ શાસ્રસિદ્ધૌ ।
સાધ્વસાધુની લોકતઃ સિદ્ધે, સ્માર્તે વા દૃષ્ટાદૃષ્ટાવિષયં ચ સર્વં વિજ્ઞાનેનૈવ વિજાનાતીત્યર્થઃ ।
તસ્માદ્યુક્તં ધ્યાનાદિજ્ઞાનસ્ય ભૂયસ્ત્વમ્ અતો વિજ્ઞાનમુપાઃસ્વેતિ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 7,7.2
સ યો વિજ્ઞાનં બ્રહ્મેત્ય્ ઉપાસ્તે ।
વિજ્ઞાનવતો વૈ સ લોકાઞ્ જ્ઞાનવતો ઽભિસિધ્યતિ ।
યાવદ્ વિજ્ઞાનસ્ય ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ યો વિજ્ઞાનં બ્રહ્મેત્ય્ ઉપાસ્તે ।
અસ્તિ ભગવો વિજ્ઞાનાદ્ ભૂય ઇતિ ।
વિજ્ઞાનાદ્ વાવ ભૂયો ઽસ્તીતિ ।
તન્ મે ભગવાન્ બ્રવીત્વ્ ઇતિ