છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7.15

છુપ્ભ્_7,14.2 યસ્ત્વાશાં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે શૃણુ તસ્ય ફલમ્ ।
આશયા સદોપાસિતયાસ્યોપાસકસ્ય સર્વે કામાઃ સમૃધ્યન્તિ સમૃદ્ધિં ગચ્છન્તિ ।
અમોઘા હાસ્યાઽશિષઃ પ્રાર્થનાઃ સર્વા ભવન્તિ યત્પ્રાર્થિતં સર્વં તદવશ્યં ભવતીત્યર્થઃ ।
યાવદાશાયા ગતમિત્યાદિ પૂર્વવત્ ॥2॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ સપ્તમાધ્યાયસ્ય ચતુર્દશ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 7,15.1
પ્રાણો વાવ આશાયા ભૂયાન્ ।
યથા વા અરા નાભૌ સમર્પિતા એવમ્ અસ્મિન્ પ્રાણે સર્વં સમર્પિતમ્ ।
પ્રાણઃ પ્રાણેન યાતિ ।
પ્રાણઃ પ્રાણં દદાતિ ।
પ્રાણાય દદાતિ ।
પ્રાણો હ પિતા ।
પ્રાણો માતા ।
પ્રાણો ભ્રાતા ।
પ્રાણઃ સ્વસા ।
પ્રાણ આચાર્યઃ ।
પ્રાણો બ્રાહ્મણઃ

છુપ્ભ્_7,15.1 નામોપક્રમમાશાન્તં કાર્યકારણત્વેન નિમિત્તનૈમિત્તિકત્વેન ચોત્તરોત્તરભૂયસ્તયાવસ્થિતં સ્મૃતિનિમિત્તસદ્ભાવમાશારશનાપાશૈર્વિપાશિતં સર્વં સર્વતો બિસમિવ તન્તુભિર્યસ્મિન્પ્રાણે સમર્પિતમ્ ।
યેન ચ સર્વતો વ્યાપિનાન્તર્બહિર્ગતેન સૂત્રે મણિગણા ઇવ સૂત્રેણ ગ્રથિતં વિધૃતં ચ ।
સ એષ પ્રાણો વા આશાયા ભૂયાન્ ।
કથમસ્ય ભૂયસ્ત્વમિત્યાહ દૃષ્ટાન્તેન સમર્થયંસ્તદ્ભૂયસ્ત્વમ્ ।
યથા વૈ લોકે રથચક્રસ્યારા રથનાભૌ સમર્પિતાઃ સંપ્રોતાઃ સંપ્રવેશિતા ઇત્યેતત્ ।
એવમસ્મિંલ્લિઙ્ગસંઘાતરૂપે પ્રાણે પ્રજ્ઞાત્મનિ દેહિકે મુખ્યે યસ્મિન્પરા દેવતા નામરૂપવ્યાકરણાયાઽદર્શાદૌ પ્રતિબિમ્બિવજ્જીવેનાઽત્મનાનુપ્રતિષ્ટા ।
યશ્ચ મહારાજસ્યેવ સર્વાધિકારીશ્વરસ્ય ।
"કસ્મિન્નન્ન્વહમુત્ક્રાન્ત ઉત્ક્રાન્તો બવિષ્યામિ કસ્મિન્વા પ્રતિષ્ઠિતે પ્રતિષ્ઠાસ્યામીતિ સ પ્રાણમસૃજત"ઇતિ શ્રુતેઃ યસ્તુ ચ્છાયેવાનુગત ઈશ્વરમ્ ।
"તદ્યથા રથસ્યારેષુ નેમિરર્પિતો નાભાવરા અર્પિતા એવમેવૈતા ભૂતમાત્રાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાસ્વર્પિતાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાઃ પ્રાણે ઽર્પિતાઃ ।
" "સ એષ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્મા"ઇતિ કૌષીતકિનામ્ ।
અત એવમસ્મિન્પ્રાણે સર્વં યથોક્તં સમર્પિતમ્ ।
અતઃ સ એષ પ્રાણો ઽપરતન્ત્રઃ પ્રાણેન સ્વશક્ત્યૈવ યાતિ નાન્યકૃતં ગમનાદિક્રિયાસ્વસ્ય સામર્થ્યમિત્યર્થઃ ।
સર્વં ક્રિયાકારકફલભેદજાતં પ્રાણ એવ ન પ્રાણાદ્બહિર્ભૂતમસ્તીતિ પ્રકરણાર્થઃ ।
પ્રાણઃ પ્રાણં દદાતિ યદ્દદાતિ તત્સ્વીત્મભૂતમેવ ।
યસ્મૈ દદાતિ તદપિ પ્રાણાયૈવ ।
અતઃ પિત્રાદ્યાખ્યો ઽપિ પ્રાણ એવ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 7,15.2
સ યદિ પિતરં વા માતરં વા ભ્રાતરં વા સ્વસારં વાચાર્યં વા બ્રાહ્મણં વા કિંચિદ્ ભૃશમ્ ઇવ પ્રત્યાહ ।
ધિક્ ત્વાસ્ત્વ્ ઇત્ય્ એવૈનમ્ આહુઃ ।
પિતૃહા વૈ ત્વમ્ અસિ માતૃહા વૈ ત્વમ્ અસિ ભ્રાતૃહા વૈ ત્વમ્ અસિ સ્વસૃહા વૈ ત્વમ્ અસ્ય્ આચાર્યહા વૈ ત્વમ્ અસિ બ્રાહ્મણહા વૈ ત્વમ્ અસીતિ

છુપ્ભ્_7,15.2 કથં પિત્રાદિશબ્દાનાં પ્રસિદ્ધાર્થોત્સર્ગેણ પ્રાણવિષયત્વમિતિ ।
ઉચ્યતે - સતિ પ્રાણે પિત્રાદિષુ પિત્રાદિશબ્દપ્રયોગાત્તદુત્ક્રાન્તૌ ચ પ્રયોગાભાવાત્ ।
કથં તદિત્યાહ ।
સ યઃ કશ્ચિત્પિત્રાદીનામન્યતમં યદિ તં ભૃશમિવ તદનનુરૂપમિવ કિઞ્ચિદ્વચનં ત્વઙ્કારાદિયુક્તં પ્રત્યાહ તદૈનં પાર્શ્વસ્થા આહુર્વિવેકિનો ધિક્ત્વાસ્તુ ધિગસ્તુ ત્વામિત્યેવમ્ ।
પિતૃહા વૈ ત્વં પિતુર્હન્તેત્યાદિ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 7,15.3
અથ યદ્ય્ અપ્ય્ એનાન્ ઉત્ક્રાન્તપ્રાણાઞ્ છૂલેન સમાસં વ્યતિષંદહેત્ ।
નૈવૈનં બ્રૂયુઃ પિતૃહાસીતિ ન માતૃહાસીતિ ન ભ્રાતૃહાસીતિ ન સ્વસૃહાસીતિ નાચાર્યહાસીતિ ન બ્રાહ્મણહાસીતિ

છુપ્ભ્_7,15.3 અથૈનાનેવોત્ક્રાન્તપ્રાણાંસ્ત્યક્તદેહાનથ યદ્યપિ શૂલેન સમાસં સમસ્ય વ્યતિદહેદ્વ્યત્યસ્ય સંદહેદેવમપ્યતિક્રૂરં કર્મ સમાસવ્યત્યાસાદિપ્રકારેણ દહનલક્ષણં તદ્દેહસંબદ્ધમેવ કુર્વાણં નૈવૈનં બ્રૂયુઃ પિતૃહેત્યાદિ ।
તસ્માદન્વયવ્યતિરેકાભ્યામવગમ્યત એતત્પિત્રાદ્યાખ્યો ઽપિ પ્રાણ એવેતિ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 7,15.4
પ્રાણો હ્ય્ એવૈતાનિ સર્વાણિ ભવતિ ।
સ વા એષ એવં પશ્યન્ન્ એવં મન્વાન એવં વિજાનન્ન્ અતિવાદી ભવતિ ।
તં ચેદ્ બ્રૂયુર્ અતિવાદ્ય્ અસીતિ ।
અતિવાદ્ય્ અસ્મીતિ બ્રૂયાત્ ।
નાપહ્નુવીત