છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.9

છુપ્ભ્_6,8.7 યસ્માન્મૂલાદુત્થાય દેહમાવિશતિ જીવઃ સ યઃ સદાખ્ય એષ ઉક્તો ઽણિમાણુભાવો જગતો મૂલમૈતદાત્મ્યમેતત્સદાત્મા યસ્ય સર્વસ્ય તદેતદાત્મ તસ્ય ભાવ ઐતદાત્મ્યમ્ ।
એતેન સદાખ્યેનાઽત્મનાઽત્મવત્સર્વમિદં જગત્ ।
નાન્યો ઽસ્ત્યસ્યાઽત્મા સંસારી ।
"નાન્યદતો ઽતિ શ્રોતૃ"ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરાત્ ।
યેન ચાઽત્મનાઽત્મવત્સર્વમિદં જગત્તદેવ સદાખ્યં કારણં સત્યં પરમાર્થસત્ ।
અતઃ સ એવાઽત્મા જગતઃ પ્રત્યક્સ્વરૂપં સતત્ત્વં યાથાત્મ્યમ્ ।
આત્મશબ્દસ્ય નિરુપપદસ્ય પ્રત્યગાત્મનિ ગવાદિશબ્દવન્નિરૂઢત્વાત્ ।
અતસ્તત્સત્ત્વમસીતિ હે શ્વેતકેતો ઇત્યેવં પ્રત્યાયિતઃ પુત્ર આહ-ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયતુ યદ્ભવદુક્તં તત્સન્દિગ્ધં મમાહન્યહનિ સર્વાઃ પ્રજાઃ સુષુપ્તે સત્સંપદ્યન્ત ઇત્યેતદ્યેન તત્સંપદ્ય ન વિદુઃ સત્સમ્પન્ના વયમિતિ ।
અતો દૃષ્ટોન્તેન માં પ્રત્યાયયત્વિત્યર્થઃ ।
એવમુક્તસ્તથાસ્તુ સોમ્યેતિ હોવાચ પિતા ॥7॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્યાષ્ટમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,9.1
યથા સોમ્ય મધુ મધુકૃતો નિસ્તિષ્ઠન્તિ નાનાત્યયાનાં વૃક્ષાણાં રસાન્ સમવહારમ્ એકતાં રસં ગમયન્તિ

છુપ્ભ્_6,9.1 યત્પૃચ્છસ્યહન્યહનિ સત્સંપદ્ય ન વિદુઃ સત્સંપન્નાઃ સ્મ ઇતિ તત્કસ્માદિત્યત્ર શૃણુ દૃષ્ટાન્તમ્ ।
યથા લોકે હે સોમ્ય મધુકૃતો મધુ કુર્વન્તીતિ મધુકૃતો મધુકરમક્ષિકા મધુ નિસ્તિષ્ઠન્તિ મધુ નિષ્પાદયન્તિ તત્પરાઃ સન્તઃ ।
કથમ્?નાનાત્યયાનાં નાનાગતીનાં નાનાદિક્કાનાં વૃક્ષાણાં રસાન્સમવહારં સમાહૃત્યૈકતામેકભાવં મધુત્વેન રસાન્ગમયન્તિ મધુત્વમાપાદયન્તિ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,9.2
તે યથા તત્ર ન વિવેકં લભન્તે ઽમુષ્યાહં વૃક્ષસ્ય રસો ઽસ્મ્ય્ અમુષ્યાહં વૃક્ષસ્ય રસો ઽસ્મીતિ ।
એવમ્ એવ ખલુ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સતિ સંપદ્ય ન વિદુઃ સતિ સંપદ્યામહ ઇતિ

છુપ્ભ્_6,9.2 તે રસા યથા મધુત્વેનૈકતાં ગતાસ્તત્ર મધુનિ વિવેકં ન લભન્તે ।
કથમ્, અમુષ્યાહમામ્રસ્ય પનસસ્ય વા વૃક્ષસ્ય રસો ઽસ્મીતિ ।
યથા હિ લોકે બહૂનાં ચેતનાવતાં સમેતાનાં પ્રાણિનાં વિવેકલાભો ભવત્યમુષ્યાહં પુત્રો ઽમુષ્યાહં નપ્તાસ્મીતિ ।
તે ચ લબ્ધવિવેકાઃ સન્તો ન સંકીર્યન્તે ન તથેહાનેકપ્રકારવૃક્ષરસાનામપિ મધુરામ્લતિક્તકટુકાદીનાં મધુત્વેનૈકતાં ગતાનાં મધુરાદિભાવેન વિવેકો ગૃહ્યત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
યથાયં દૃષ્ટાન્ત ઇત્યેવમેવ ખલુ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજા અહન્યહનિ સતિ સંપદ્ય સુષુપ્તકાલે મરણપ્રલયયોશ્ચ ન વિદુર્ન વિજાનીયુઃ સતિ સંપદ્યામહ ઇતિ સંપન્ના ઇતિ વા ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,9.3
ત ઇહ વ્યઘ્રો વા સિંહો વા વૃકો વા વરાહો વા કીટો વા પતઙ્ગો વા દંશો વા મશકો વા યદ્ યદ્ ભવન્તિ તદ્ આભવન્તિ

છુપ્ભ્_6,9.3 યસ્માચ્ચૈવમાત્મનઃ સદ્રૂપતામજ્ઞાત્વૈવ સત્સંપદ્યન્તે ।
અતસ્ત ઇહ લોકે યત્કર્મનિમિત્તાં યાં યાં જાતિં પ્રતિપન્ના આસુર્વ્યાઘ્રાદીનાં વ્યાઘ્રો ઽહં સિંહો ઽહમિત્યેવં તે તત્કર્મજ્ઞાનવાસનાઙ્કિતાઃ સન્તઃ સત્પ્રવિષ્ટા અપિ તદ્ભાવેનૈવ પુનરાભવન્તિ પુનઃ સત આગત્ય વ્યાઘ્રો વા સિંહો વા વૃકો વા વરાહો વા કીટો વા પતઙ્ગો વા દંશો વા મશકો વા યદ્યત્પૂર્વમિહ લોકે ભવન્તિ વભૂવુરિત્યર્થઃ ।
તદેવ પુનરાગત્ય ભવન્તિ યુગસહસ્રકોટ્યન્તરિતાપિ સંસારિણો જન્તોર્યા પુરા ભાવિતા વાસના સા ન નશ્યતીત્યર્થઃ ।
"યથાપ્રજ્ઞં હિ સંભવાઃ"ઇતિ શ્રુત્ત્યન્તરાત્ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,9.4
સ ય એષો ઽણિમૈતદ્ આત્મ્યમ્ ઇદં સર્વમ્ ।
તત્ સત્યમ્ ।
સ આત્મા ।
તત્ ત્વમ્ અસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ।
ભૂય એવ મા ભગવાન્ વિજ્ઞાપયત્વ્ ઇતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ