છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.5

છુપ્ભ્_6,4.6,7 કથમ્ ।
યદન્યદ્રૂપેણ સન્દિહ્યમાને કપોતાદિરૂપે રોહિતમિવ યદ્ગૃહ્યમાણમભૂત્તેષાં પૂર્વેષાં બ્રહ્મવિદાં તત્તેજસો રૂપમિતિ વિદાઞ્ચક્રુઃ તથા યચ્છુક્લમિવાભૂદ્ગૃહ્યમાણં તદાપાં રૂપં યત્કૃષ્ણમિવ ગૃહ્યમાણં તદન્નસ્યેતિ વિદાઞ્ચક્રુરેવમેવાત્યન્તદુર્લક્ષ્યં યદુ અપ્યવિજ્ઞાતમિવ વિશેષતો ઽગૃહ્યમાણમભૂત્તદપ્યેતાસામેવ તિસૃણાં દેવતાનાં સમાસઃ સમુદાય ઇતિ વિદાઞ્ચક્રુઃ ।
એવં તાવદ્બાહ્યં વસ્ત્વગ્ન્યાદિવવિજ્ઞાતં તથેદાનીં યથા નુ ખલુ હે સોમ્યેમા યથોક્તાસ્તિસ્રો દેવતાઃ પુરષં શિરઃપામ્યાદિલક્ષણં કાર્યકારણસઙ્ઘાતં પ્રાપ્ય પુરુષેણોપયુજ્યમાનાસ્રિવૃત્ત્રિવૃદેકૈકા ભવતિ તન્મે વિજાનીહિ નિગદત ઇત્યુક્ત્વાઽહ ॥6-7 ॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,5.1
અન્નમ્ અશિતં ત્રેધા વિધીયતે ।
તસ્ય યઃ સ્થવિષ્ઠો ધાતુસ્ તત્ પુરીષં ભવતિ ।
યો મધ્યમસ્ તન્ માંસમ્ ।
યો ઽણિષ્ઠસ્ તન્ મનઃ

છુપ્ભ્_6,5.1 અન્નમશિતં ભુક્તં ત્રેધા વિધીયતે જાઠરેમાગ્નિના પચ્યમાનં ત્રિધા વિભજ્યતે ।
કથં, તસ્યાન્નસ્ય ત્રિધા વિધીયમાનસ્ય યઃ સ્થવિષ્ઠઃ સ્થૂલતમો ધાતુઃ સ્થૂલતમં વસ્તુ વિભક્તસ્ય સ્થૂલોંઽશસ્તત્પુરીષં ભવતિ ।
યો મધ્યમોંઽશો ધાતુરન્નસ્ય તદ્રસાદિક્રમેણ પરિણમ્ય માંસં ભવતિ યો ઽણિષ્ઠો ઽણુતમો ધાતુઃ સ ઊર્ધ્વં હૃદયં પ્રાપ્ય સૂક્ષ્માસુ હિતાખ્યાસુ નાડીપ્વનુપ્રવિસ્ય વાગાદિકરણસઙ્ઘાતસ્ય સ્થિતિમુત્પાદયન્મનો ભવતિ મનોરૂપેણ વિપરિણમન્મનસ ઉપચયં કરોતિ ।
તતશ્ચાન્નોપચિતત્વાન્મનસો ભૌતિકત્વમેવ ન વૈશેષિકતન્ત્રોક્તલક્ષણં નિત્યં નિરવયં ચેતિ ગૃહ્યતે ।
યદપિ મનો ઽસ્ય દૈવં ચક્ષુરિતિ વક્ષ્યતિ તદપિ ન નિત્યત્વાપેક્ષયા કિં તર્હિ સૂક્ષ્મવ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટાદિસર્વેન્દ્રિયવિષયવ્યાપકત્વાપેક્ષયા ।
યચ્ચાન્યેન્દ્રિયવિષયાપેક્ષયા નિત્યત્વં તદપ્યાપેક્ષિકમેવેતિ વક્ષ્યામઃ ।
સદેકમેવાદ્વિતીયમિતિ શ્રુતેઃ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,5.2
આપઃ પીતાસ્ ત્રેધા વિધીયન્તે ।
તાસાં યઃ સ્થવિષ્ઠો ધાતુસ્ તન્ મૂત્રં ભવતિ ।
યો મધ્યમસ્ તલ્ લોહિતમ્ ।
યો ઽણિષ્ઠઃ સ પ્રાણઃ

છુપ્ભ્_6,5.2 તથાઽપઃ પીતાસ્ત્રેધા વિધીયન્તે તાસાં યઃ સ્થવિષ્ઠો ધાતુસ્તન્મૂત્રં ભવતિ ।
યો મધ્યમસ્તલ્લોહિતં ભવતિ ।
યો ઽણિષ્ઠઃ સ પ્રાણો ભવતિ ।
વક્ષ્યતિ હ્યાપોમયઃ પ્રાણો ન પિબતો વિચ્છેત્સ્યત ઇતિ ॥2॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,5.3
તેજો ઽશિતં ત્રેધા વિધીયતે ।
તસ્ય યઃ સ્થવિષ્ઠો ધાતુસ્ તદ્ અસ્થિ ભવતિ ।
યો મધ્યમઃ સ મજ્જા ।
યો ઽણિષ્ઠઃ સા વાક્

છુપ્ભ્_6,5.3 તથા તેજો ઽશિતં તૈલઘૃતાદિ ભક્ષિતં ત્રેધા વિધીયતે તસ્ય યઃ સ્થવિષ્ઠો ધાતુસ્તદસ્થિ ભવતિ ।
યો મધ્યમઃસ મજ્જાસ્થ્યન્તર્ગતઃ સ્નેહઃ ।
યો ઽણિષ્ઠઃ સા વાક્ ।
તૈલઘૃતાદિભક્ષણાદ્ધિ વાગ્વિશદા ભાષણે સમર્થા ભવતીતિ પ્રસિદ્ધં લોકે ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,5.4
અન્નમયં હિ સોમ્ય મનઃ ।
આપોમયઃ પ્રાણઃ ।
તેજોમયી વાગ્ ઇતિ ।
ભૂય એવ મા ભગવાન્ વિજ્ઞાપયત્વ્ ઇતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ