છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.14

છુપ્ભ્_6,13.3 સ ય ઇત્યાદિ સમાનમ્ ।
યદ્યેવં લવણાણિમવદિન્દ્રિયૈરનુપલભ્યમાનમપિ જગન્મૂલં સદુપાયાન્તરેણોપલબ્ધું શક્યતે યદુપલમ્ભાત્કૃતાર્થઃ સ્યામનુપલમ્ભાચ્ચાકૃતાર્થઃ સ્યામહં તસ્યૈવોપલબ્ધૌ ક ઉપાય ઇત્યેતદ્ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયતુ દૃષ્ટાન્તેન તથા સોમ્યેતિ હોવાચ ॥3॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,14.1
યથા સોમ્ય પુરુષં ગન્ધારેભ્યો ઽભિનદ્ધાક્ષમ્ આનીય તં તતો ઽતિજને વિસૃજેત્ ।
સ યથા તત્ર પ્રાઙ્ વોદઙ્ વા અધરાઙ્ વા પ્રત્યઙ્ વા પ્રધ્માયીતાભિનદ્ધાક્ષ આનીતો ઽભિનદ્ધાક્ષો વિસૃષ્ટઃ

છુપ્ભ્_6,14.1 યથા લોકે હે સોમ્ય પુરુષં યં કઞ્ચિદ્ગન્ધારેભ્યો જનપદેભ્યો ઽભિનદ્ધાક્ષં બદ્ધચક્ષુષમાનીય દ્રવ્યહર્તા તસ્કરસ્તમભિનદ્ધાક્ષમેવ બદ્ધહસ્તમરણ્યે તતો ઽપ્યતિજને ઽતિગતજને ઽત્યન્તવિગતજને દેશે વિસૃજેત્સ તત્ર દિગ્ભ્રમોપેતો યથા પ્રાઙ્વા પ્રાગઞ્ચનઃ પ્રાઙ્મુખો, વેત્યર્થઃ ।
તથોદઙ્વાધરાઙ્વા પ્રત્યઙ્વા પ્રધ્માયીત શબ્દં કુર્યાદ્વિક્રોશેત્ ।
અભિનદ્ધાક્ષો ઽહં ગન્ધારેભ્યસ્તસ્કરેણાઽનીતો ઽભિનદ્ધાક્ષ એવ વિસૃષ્ટ ઇતિ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,14.2
તસ્ય યથાભિનહનં પ્રમુચ્ય પ્રબ્રૂયાદ્ એતાં દિશં ગન્ધારા એતાં દિશં વ્રજેતિ ।
સ ગ્રામાદ્ ગ્રામં પૃચ્છન્ પણ્ડિતો મેધાવી ગન્ધારાન્ એવોપસંપદ્યેત ।
એવમ્ એવેહાચાર્યવાન્ પુરુષો વેદ ।
તસ્ય તાવદ્ એવ ચિરં યાવન્ ન વિમોક્ષ્યે ઽથ સંપત્સ્ય ઇતિ

છુપ્ભ્_6,14.2 એવં વિક્રોશતસ્તસ્ય યથાભિનહનં યથાબન્ધનં પ્રમુચ્ય મુક્ત્વા કારુણિકઃ કશ્ચિદેતાં દિશમુત્તરતો ગન્ધારા એતાં દિશં વ્રજેતિ પ્રબ્રૂયાત્સ એવં કારુણિકેન બન્ધનાન્મોક્ષિતો ગ્રામાદ્ગ્રામાન્તરં પૃચ્છન્પણ્ડિત ઉપદેશવાન્મેધાવો પરોપદિષ્ટગ્રામપ્રવેશમાર્ગાવધારણસમર્થઃ સન્ગન્ધારાનેવોપસમ્પદ્યેત નેતરો મૂઢમતિર્દેશાન્તરદર્શનતૃડ્વા ।
યથાયં દૃષ્ટાન્તો વર્ણિતઃ સ્વવિષયેભ્યો ગન્ધારેભ્યઃ પુરુષસ્તસ્કરૈરભિનદ્ધાક્ષો ઽવિવેકો દિઙ્મૂઢો ઽશનાયાપિપાસાદિમાન્વ્યાઘ્રતસ્કરાદ્યનેકભયાનથર્વ્રાતયુતમરણ્યં પ્રવેશિતો દુઃખાર્તો વિક્રોશન્બન્ધનેભ્યો મુમુક્ષુસ્તિષ્ઠતિ સ કથઞ્ચિદેવ કારુણિકેન કેનચિન્મોક્ષિતઃ સ્વદેશાન્ગન્ધારાનેવાઽપન્નો નિર્વૃતઃ સુખ્યભૂત્ ।
એવમેવ સતો જગદાત્મનઃ સ્વરૂપાત્તેજોવન્નાદિમયં દેહારણ્યં વાતપિત્તકફરુધિરમેદોમાંસાસ્થિમજ્જાશુક્રકૃમિમૂત્રપુરીષવચ્છીતોષ્ણાદ્યનેકદ્વન્દ્વસુખદુઃખવચ્ચેદં મોહપટાભિનદ્ધાક્ષો ભાર્યાપુત્રમિત્રપશુબન્ધ્વાદિદૃષ્ટાદૃષ્ટાનેકવિષયતૃષ્ણાપાશિતઃ પુણ્યાપુણ્યાદિતસ્કરૈઃ પ્રવેશિતો"ઽહમમુષ્ય પુત્રો મમૈતે બાન્ધવાઃ સુખ્યહં દુઃખી મૂઢઃ પણ્ડિતો ધાર્મિકો બન્ધુમાઞ્જાતો મૃતો જીર્ણઃ પાપી પુત્રો મે મૃતો ધનં મે નષ્ટં હા હતો ઽસ્મિ કથં જાવિષ્યામિ કા મે ગતિઃ કિં મે ત્રાણમ્" ઇત્યેવમનેકશતસહસ્રાનર્થજાલવાન્વિક્રોશન્કથઞ્ચિદેવ પુણ્યાતિશયાત્પરમકારુણિકં કઞ્ચિત્સદ્બ્રહ્માત્મવિદં વિમુક્તબન્ધનં બ્રહ્મિષ્ઠં યદાઽસાદયતિ તેન ચ બ્રહ્મવિદા કારુણ્યાદ્દર્શિતસંસારવિષયદોષદર્શનમાર્ગો વિરક્તઃ સંસારવિષયેભ્યો નાસિ ત્વં સંસાર્યમુષ્ય પુત્રત્વાદિધર્મવાન્કિં તર્હિ સદ્યત્તત્ત્વમસીત્યવિદ્યામોહપટાભિનહનાન્મોક્ષિતો ગન્ધારપુરુષવચ્ચ સ્વં સદાત્માનમુપસમ્પદ્ય સુખી નિર્વૃતઃ સ્યાદિત્યેતમેવાર્થમાહાઽચાર્યવાન્પુરુષો વેદેતિ તસ્યાસ્યૈવમાચાર્યવતો મુક્તાવિદ્યાભિનહનસ્ય તાવદેવ તાવાનેવ કાલશ્ચિરં ક્ષેપઃ સદાત્મસ્વરૂપસમ્પત્તેરિતિ વાક્યશેષઃ ।
કિયાન્કાલશ્ચિરમિત્યુચ્યતે યાવન્ન વિમોક્ષ્યે ન વિમોક્ષ્યત ઇત્યેતત્પુરુષવ્યત્યનેન ।
સામર્થ્યાત્ ।
યેન કર્મણા શરીરમારબ્ધં તસ્યોપભોગેન યેનાથશબ્દ આનન્તર્યાર્થઃ સ્યાત્ ।
નનુ યથા સદ્વિજ્ઞાનાન્તરમેવ દેહપાતઃ સત્સમ્પત્તિશ્ચ ન ભવતિ કર્મશેષવશાત્તથાપ્રવૃત્તફલાનિ પ્રાગ્જ્ઞાનોત્પત્તેર્જન્માન્તરસઞ્ચિતાન્યપિ કર્માણિ સન્તીતિ તત્ફલોપભોગાર્થં પતિતે ઽસ્મિઞ્શરીરાન્તરમારબ્ધવ્યમ્ ।
ઉત્પન્ને ચ જ્ઞાને યાવજ્જીવં વિહિતાનિ પ્રતિષિદ્ધાનિ વા કર્માણિ કરોત્યેવેતિ તત્ફલોપભોગાર્થં ચાવશ્યં શરીરાન્તરમારબ્ધવ્યં તતશ્ચ કર્માણિ તતઃ શરીરાન્તરમિતિ જ્ઞાનાર્થક્યં કર્મણાં ફલવત્ત્વાત્ ।
અથ જ્ઞાનવતઃ ક્ષીયન્તે કર્માણિ તદા જ્ઞાનપ્રાપ્તિસમકાલમેવ જ્ઞાનસ્ય સત્સમ્પત્તિહેતુત્વાન્મોક્ષઃ સ્યાદિતિ શરીરપાતઃ સ્યાત્ ।
તથાચાઽચાર્યાભાવ "ઇત્યાચાર્યવાન્પુરુષો વેદે"ત્યાચાર્યવત્ત્વાનુપપત્તિર્જ્ઞાનાન્મોક્ષાભાવપ્રસઙ્ગશ્ચ ।
દેશાન્તરપ્રાપ્ત્યુપાયજ્ઞાનવદનૈકાન્તિકફલત્વં વા જ્ઞાનસ્ય ।
ન ।
કર્મણાં પ્રવૃત્તાપ્રવૃત્તફલવત્ત્વવિશેષોપપત્તેઃ ।
યદુક્તમપ્રવૃત્તફલાનાં કર્મમાં ધ્રુવફલવત્ત્વાદ્બ્રહ્મવિદઃ શરીરે પતિતે શરીરાન્તરમારબ્ધવ્યમપ્રવૃત્તકર્મફલોપભોગાથર્મિત્યેતદસત્ ।
વિદુષ"સ્તસ્ય તાવદેવ ચિરમ્" ઇતિ શ્રુતેઃ પ્રામાણ્યાત્ ।
નનુ"પુણ્યો વૈ પુમ્યેન કર્મણાભવતિ"ઇત્યાદિશ્રુતેરપિ પ્રામાણ્યમેવ ।
તસ્યમેવમ્ ।
તથાપિ પ્રવૃત્તફલાનામપ્રવૃત્તફલાનાં ચ કર્મણાં વિશેષો ઽસ્તિ ।
કથમ્ ।
યાનિ પ્રવૃત્તફલાનિ કર્માણિ યૈર્વિદ્વચ્છરીરમારબ્ધં તેષામુપભોગેનૈવ ક્ષયઃ ।
યથાઽરહ્ધવેગસ્ય લક્ષ્યમુક્તેષ્વાદેર્વેગક્ષયાદેવ સ્થિતિર્ન તુ લક્ષ્યવેધસમકાલમેવ પ્રયોજનં નાસ્તીતિ તદ્વત્ ।
અન્યાનિ ત્વપ્રવૃત્તફલાનીહ પ્રાગ્જ્ઞાનોત્પત્તેરૂર્ધ્વં ચ કૃતાનિ વા ક્રિયમાણાનિ વાતીતજન્માન્તરકૃતાનિ વાપ્રવૃત્તફલાનિ જ્ઞાનેન દહ્યન્તે પ્રાયશ્ચિત્તેનેવ ।
"ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ"ઇતિ ચાઽથર્વણે ।
અતો બ્રહ્મવિદો જીવનાદિપ્રયોજનાભાવે ઽપિ પ્રવૃત્તફલાનાં કર્મણામવશ્યમેવ ફલોપભોગઃ સ્યાદિતિ મુક્તેષુવત્તસ્ય તાવદેવ ચિરમિતિ યુક્તમેવોક્તમિતિ યથોક્તદોષચોદનાનુપપત્તિઃ જ્ઞાનોત્પત્તેરૂર્ધ્વં ચ બ્રહ્મવિદઃ કર્માભાવમવોચામ"બ્રહ્મસંસ્થો ઽમૃતત્વમેતી"ત્યત્ર ।
તચ્ચ સ્મર્તુમર્હસિ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,14.3
સ ય એષો ઽણિમૈતદ્ આત્મ્યમ્ ઇદં સર્વમ્ ।
તત્ સત્યમ્ ।
સ આત્મા ।
તત્ ત્વમ્ અસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ।
ભૂય એવ મા ભગવાન્ વિજ્ઞાપયત્વ્ ઇતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ