છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.12

છુપ્ભ્_6,11.3 યથાસ્મિન્વૃક્ષદૃષ્ટાન્તે દર્શિતં જીવેન યુક્તો વૃક્ષો ઽશુષ્કો રસપાનાદિયુક્તો જાવતીત્યુચ્યતે તદપેતશ્ચ મ્રિયત ઇત્યુચ્યતે ।
એવમેવ ખલુ સોમ્ય વિદ્ધીતિ હોવાચ-જીવાપેતં જીવવિયુક્તં વાવ કિલેદં શરીરં મ્રિયતે ન જીવો મ્રિયત ઇતિ કાર્યશેષે ચ સુપ્તોત્થિતસ્ય મમેદં કાર્યશેષમપરિસમાપ્તમિતિ સ્મૃત્વા સમાપનદર્શનાત્ ।
જાતમાત્રાણાં ચ જન્તૂનાં સ્તન્યાભિલાષયાદિદર્શનાચ્ચાતીતજન્માન્તરાનુભૂતસ્તન (ન્ય) પાનદુઃખાનુભવસ્મૃતિર્ગમ્યતે ।
અગ્નિહોત્રાદીનાં ચ વૈદિકાનાં કર્મણામર્થવત્ત્વાન્ન જીવો મ્રિયત ઇતિ ।
સ ય એષો ઽણિમેત્યાદિ સમાનમ્ ।
કથં પુનરિદમત્યન્તસ્થીલં પૃથિવ્યાદિ નામરૂપવજ્જગદત્યન્તસૂક્ષ્માત્સદ્રૂપાન્નામરૂપરહ્ ઇતાત્સતો જાયત ઇત્યેતદ્દૃષ્ટાન્તેન ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ પિતા ॥3॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્યૈકાદશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,12.1
ન્યગ્રોધફલમ્ અત આહરેતિ ।
ઇદં ભગવ ઇતિ ।
ભિન્દ્ધીતિ ।
ભિન્નં ભગવ ઇતિ ।
કિમ્ અત્ર પશ્યસીતિ ।
અણ્વ્ય ઇવેમા ધાના ભગવ ઇતિ ।
આસામ્ અઙ્ગૈકાં ભિન્દ્ધીતિ ।
ભિન્ના ભગવ ઇતિ ।
કિમ્ અત્ર પશ્યસીતિ ।
ન કિંચન ભગવ ઇતિ

છુપ્ભ્_6,12.1 યદ્યેતત્પ્રત્યક્ષીકર્તુમિચ્છસિ, અતો ઽસ્માન્મહતો ન્યગ્રોધાત્ફલમેકમાહરેત્યુક્તસ્તથા ચકાર, સ ઇદં ભગવ ઉપહૃતં ફલમિતિ દર્શિતવન્તં પ્રત્યાહ ફલં ભિન્ધીતિ ।
ભિન્નમિત્યાહેતરઃ ।
તમાહ પિતા કિમત્ર પશ્યસીત્યુક્ત આહાણ્વ્યો ઽણુતરા ઇવેમા ધાના બીજાનિ પશ્યામિ ભગવ ઇતિ ।
આસાં ધાનાનામેકાં ધાનામઙ્ગ હે વત્સ ભિન્ધીત્યુક્ત આહ ભિન્ના ભગવ ઇતિ ।
યદિ ભિન્ના ધાના તસ્યાં ભિન્નાયાં કિં પશ્યસીત્યુક્ત આહ ન કિઞ્ચન પશ્યામિ ભગવ ઇતિ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,12.2
તં હોવાચ યં વૈ સોમ્યૈતમ્ અણિમાનં ન નિભાલયસ એતસ્ય વૈ સોમ્યૈષો ઽણિમ્ન એવં મહાન્યગ્રોધસ્ તિષ્ઠતિ ।
શ્રદ્ધત્સ્વ સોમ્યેતિ

છુપ્ભ્_6,12.2 તં પુત્રં હોવાચ વટધાનાયાં ભિન્નાયાં યં વટબીજાણિમાનં હે સૌમ્યૈતં ન નિભાલયસે ન પશ્યસિ ।
તથાપ્યેતસ્ય વૈ કિલ સોમ્યૈષ મહાન્ન્યગ્રોધો બીજસ્યાણિમ્નઃ સૂક્ષ્મસ્યાદૃશ્યમાનસ્ય કાર્યભૂતઃ સ્થૂલશાખાસ્કન્ધફલપલાશવાંસ્તિષ્ઠત્યુત્પન્નઃ સન્નુત્તિષ્ઠતીતિ વોચ્છબ્દો ઽધ્યાહાર્યો ઽતઃ શ્રદ્ધત્સ્વ સોમ્ય સત એવાણિમ્નઃ સ્થૂલં નામરૂપાદિમત્કાર્યં જગદુત્પન્નમિતિ ।
યદ્યપિ ન્યાયાગમાભ્યાં નિર્ધારિતોર્ઽથસ્તથૈવેત્યવગમ્યતે તથાપ્યત્યન્તસૂક્ષ્મેષ્વર્થેષુ બાહ્યવિષયાસક્તમનસઃ સ્વભાવપ્રવૃત્તસ્યાસત્યાં ગુરુતરાયાં શ્રદ્ધાયાં દુરવગમત્વં સ્યાદિત્યાહ શ્રદ્ધત્સ્વેતિ ।
શ્રદ્ધાયાં તુ સત્યાં મનસઃ સમાધાનં બુભુત્સિતેર્ઽથે ભવેત્તતશ્ચ તદર્થાવગતિઃ ।
"અન્યત્રમના અભૂવમ્" ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,12.3
સ ય એષો ઽણિમૈતદ્ આત્મ્યમ્ ઇદં સર્વમ્ ।
તત્ સત્યમ્ ।
સ આત્મા ।
તત્ ત્વમ્ અસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ।
ભૂય એવ મા ભગવાન્ વિજ્ઞાપયત્વ્ ઇતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ