છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6.11

છુપ્ભ્_6,10.2,3 એવમેવ ખલુ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજા યસ્માત્સતિ સમ્પદ્ય ન વિદુસ્તસ્માત્સત આગમ્ય ન વિદુઃ સત આગચ્છામહ આગતા ઇતિ વા ।
ત ઇહ વ્યાઘ્ર ઇત્યાદિ સમાનમન્યત્ ।
દૃષ્ટં લોકે જલે વીચીતરઙ્ગફેનબુદાદય ઉત્થિતાઃ પુનસ્તદ્ભાવં ગતા વિનષ્ટા ઇતિ ।
જીવાસ્તુ તત્કારણમણુભાવં પ્રત્યહં ગચ્છન્તો ઽપિ સુષુપ્તે મરણપ્રલયયોશ્ચ ન વિનશ્યન્તીત્યેતત્ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયતુ દૃષ્ટાન્તેન ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ પિતા ॥2-3 ॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય દશમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,11.1
અસ્ય સોમ્ય મહતો વૃક્ષસ્ય યો મૂલે ઽભ્યાહન્યાજ્ જીવન્ સ્રવેદ્ યો મધ્યે ઽભ્યાહન્યાજ્ જીવન્ સ્રવેદ્ યો ઽગ્રે ઽભ્યાહન્યાજ્ જીવન્ સ્રવેત્ ।
સ એષ જીવેનાત્મનાનુપ્રભૂતઃ પેપીયમાનો મોદમાનસ્ તિષ્ઠતિ

છુપ્ભ્_6,11.1 શૃણુ દૃષ્ટાન્તમસ્ય - હે સોમ્ય મહતો ઽનેકશાખાદિયુક્તસ્ય વૃક્ષસ્યાસ્યેત્યગ્રતઃ સ્થિતં વૃક્ષં દર્શયન્નાહ ।
યદિ યઃ કશ્ચિદસ્ય મૂલે ઽભ્યાહન્યાત્પરશ્વાદિના સકૃદ્ઘાતમાત્રેણ ન શુષ્યતીતિ જીવન્નેવ ભવતિ તદા તસ્ય રસઃ સ્રવેત્ ।
તથા યો મધ્યે ઽભ્યાહન્યાજ્જીવન્સ્રવેત્તથા યો ઽગ્રે ઽભ્યાહન્યાજ્જીવન્સ્રવેત્સ એષ વૃક્ષ ઇદાનીં જીવેનાઽત્મનાનુપ્રભૂતો ઽનુવ્યાપ્તઃ પેપીયમાનો ઽત્યર્થં પિબન્નુદકં ભૌમાંશ્ચ રસાન્મૂલૈર્ગૃહ્ણન્મોદમાનો હર્ષં પ્રાપ્નુવંસ્તિષ્ઠતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,11.2
અસ્ય યદ્ એકાં શાખાં જીવો જહાત્ય્ અથ સા શુષ્યતિ ।
દ્વિતીયાં જહાત્ય્ અથ સા શુષ્યતિ ।
તૃતીયાં જહાત્ય્ અથ સા શુષ્યતિ ।
સર્વં જહાતિ સર્વઃ શુષ્યતિ

છુપ્ભ્_6,11.2 તસ્યાસ્ય યદેકાં શાખાં રોગગ્રસ્તામાહતાં વા જીવો જહાત્યુપસંહરતિ શાખાયાં વિપ્રસૃતમાત્માંશમ્ ।
અથ સા શુષ્યતિ ।
વાઙ્મનઃપ્રાણકરણગ્રામાનુપ્રવિષ્ટો હિ જીવ ઇતિ તદુપસંહાર ઉપસંહ્રિયતે ।
જીવેન ચ પ્રાણયુક્તેનાશિતં પોતં ચ રસતાં ગતં જીવચ્છરીરં વૃક્ષં વર્ધયદ્રસરૂપેણ જીવસ્ય સદ્ભાવે લિઙ્ગં ભવતિ ।
અશિતપીતાભ્યાં હિ દેહે જીવસ્તિષ્ઠતિ તે ચાશિતપીતે જીવકર્માનુસારિણી ઇતિ ।
તસ્યૈકાઙ્ગવૈકલ્યનિમિત્તં કર્મ યદોપસ્થિતં ભવતિ તદા જીવ એકાં શાખાં જહાતિ શાખાયા આત્માનમુપસંહરતિ ।
અથ તદા સા શાખા શુષ્યતિ ।
જીવસ્થિતિનિમિત્તો રસો જીવકર્માક્ષિપ્તો જીવોપસંહારે ન તિષ્ઠતિ ।
રસાપગમે ચ શાખા શોષમુપૈતિ ।
તથા સર્વં વૃક્ષમેવ યદાયં જહાતિ તદા સર્વો ઽપિ વૃક્ષઃ શુષ્યતિ ।
વૃક્ષસ્ય રસસ્રવણશોષણાદિલિઙ્ગાજ્જીવવત્ત્વં દૃષ્ટાન્તશ્રુતેશ્ચ ચેતનાવન્તઃ સ્થાવરા ઇતિ બૌદ્ધકાણાદમતમચેતનાઃ સ્થાવરા ઇત્યેતદસારમિતિ દર્શિતં ભવતિ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 6,11.3
એવમ્ એવ ખલુ સોમ્ય વિદ્ધીતિ હ ઉવાચ ।
જીવાપેતં વાવ કિલેદં મ્રિયતે ન જીવો મ્રિયત ઇતિ ।
સ ય એષો ઽણિમૈતદ્ આત્મ્યમ્ ઇદં સર્વમ્ ।
તત્ સત્યમ્ ।
સ આત્મા ।
તત્ ત્વમ્ અસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ।
ભૂય એવ મા ભગવાન્ વિજ્ઞાપયત્વ્ ઇતિ ।
તથા સોમ્યેતિ હોવાચ