છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.6

છુપ્ભ્_3,5.4 તે વા એતે યથોક્તા રોહિતાદિરૂપવિશેષા રસાનાં રસાઃ ।
કેષાં રસાનામિત્યાહ-વેદા હિ યસ્માલ્લોકનિષ્યન્દત્વાત્સારા ઇતિ રસાસ્તેષાં રસાનાં કર્મભાવમાપન્નાનામપ્યેતે રોહિતાદિવિશેષા રસા ઇત્યન્તસારભૂતા ઇત્યર્થઃ ।
તથામૃતાનામમૃતાનિ વેદા હ્યમૃતા નિત્યત્વાતેષામેતાનિ રોહિતાદીનિ રૂપાણ્યમૃતાનિ ।
રસાનાં રસા ઇત્યાદિ કર્મસ્તુતિરેષા ।
યસ્યૈવંવિશિષ્ટાન્યમૃતાનિ ફલમિતિ ॥4॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,6.1
તદ્ યત્ પ્રથમમ્ અમૃતં તદ્ વસવ ઉપજીવન્ત્ય્ અગ્નિના મુખેન ।
ન વૈ દેવા અશ્નન્તિ ન પિબન્તિ ।
એતદ્ એવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યન્તિ

છુપ્ભ્_3,6.1 રૂપસ્યેતિ ।
ન ।
યશ આદીનાં શ્રોત્રાદિગમ્યત્વાત્ ।
શ્રોત્રગ્રાહ્યં યશઃ ।
તેજોરૂપં ચાક્ષુષમ્ ।
ઇન્દ્રિયં વિષયગ્રહણકાર્યાનુમેયં કરણસામર્થ્યમ્ ।
વીર્યં બલં દેહગત ઉત્સાહઃ પ્રાણવત્તા ।
અન્નાદ્યં પ્રત્યહમુપજીવ્યમાનં શરીરસ્થિતિકરં યદ્ભવતિ રસો હ્યેવમાત્મકઃ સર્વઃ ।
યં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યન્તિ સર્વે દેવાઃ ।
દૃષ્ટ્વા તૃપ્યન્તીત્યેતત્સર્વં સ્વકરણૈરનુભૂય તૃપ્યન્તીત્યર્થઃ ।
આદિત્યસંશ્રયાઃ સન્તો વૈગન્ધ્યાદિદેહકરણદોષરહિતાશ્ચ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,6.2
ત એતદ્ એવ રૂપમ્ અભિસંવિશન્તિ ।
એતસ્માદ્ રૂપાદ્ ઉદ્યન્તિ

છુપ્ભ્_3,6.2 કિં તે નિરુદ્યમા અમૃતમુપજીવન્તિ ।
ન ।
કથં તર્હિ, એતદેવ રૂપમભિલક્ષ્યાધુના ભોગાવસરો નાસ્માકમિતિ બુદ્ધ્વાભિસંવિશન્ત્યુદાસતે ।
યદા વૈ તસ્યામૃતસ્ય ભોગાવસરો ભવેત્તદૈતસ્માદમૃતાદમૃતભોગનિમિત્તમિત્યર્થઃ ।
એતસ્માદ્રૂપાદુદ્યન્ત્યુત્સાહવન્તો ભવન્તીત્યર્થઃ ।
ન હ્યનુત્સાહવતામનનપતિષ્ઠતામલસાનાં ભોગપ્રાપ્તિર્લોકે દૃષ્ટા ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,6.3
સ ય એતદ્ એવમ્ અમૃતં વેદ વસૂનામ્ એવૈકો ભૂત્વાગ્નિનૈવ મુખેનૈતદ્ એવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યતિ ।
સ એતદ્ એવ રૂપમ્ અભિસંવિશતિ ।
એતસ્માદ્ રૂપાદ્ ઉદેતિ

છુપ્ભ્_3,6.3 સ યઃ કશ્ચિદેતદેવં યથોદિતમૃઙ્મધુકરતાપરસસંરક્ષણમૃગ્વેદવિહિતકર્મપુષ્પાત્તસ્ય ચાઽદિત્યસંશ્રયણં રોહિત રૂપત્વં ચામૃતસ્ય પ્રાચીદિગ્ગતરશ્મિનાડીસંસ્થતાં વસુદેવભોગ્યતાં તદ્વિદશ્ચ વસુભિઃ સહૈકતાં ગત્વાગ્નિના મુકેનોપજીવનં દર્શનમાત્રેણ તૃપ્તિં સ્વભોગાવસર ઉદ્યમનં તત્કાલાપાયે ચ સંવેશનં વેદ સો ઽપિ વસુવત્સર્વં તથૈવાનુભવતિ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,6.4
સ યાવદ્ આદિત્યઃ પુરસ્તાદ્ ઉદેતા પશ્ચાદ્ અસ્તમ્ એતા વસૂનામ્ એવ તાવદ્ આધિપત્યં સ્વારાજ્યં પર્યેતા