ચમત્કારચન્દ્રિકા · અધ્યાય 7

ઇતિ સરસસાહિત્યચાતુરીધુરીણવિશ્વેશ્વરકવિચન્દ્રપ્રણીતાયાં ચમત્કારચન્દ્રિકાયાં શબ્દાલઙ્કારવિવેકો નામ ષષ્ઠો વિલાસઃ ॥
સપ્તમો વિલાસઃ ।
ચમત્કારચન્દ્રિકા વિશ્વેશ્વરકવિચન્દ્રવિરચિતા સપ્તમો વિલાસઃ ।
અલમર્થાનલઙ્કર્તું યે તદાશ્રયશોભિનઃ ।
યે તુ જાત્યાદયઃ પ્રાજ્ઞૈઃ તેર્ઽથાલઙ્કારસંજ્ઞયા

જાતિર્વિભાવના હેતુરહેતુસ્સૂક્ષ્મમુત્તરમ્ ।
વિરોધઃ સમ્ભવો ઽન્યોન્યં પરિવૃત્તિર્નિદર્શના

ભેદઃ સમાહિતં ભ્રાન્તિઃ વિતર્કો મીલિતં સ્મૃતિઃ ।
ભાવો ઽનુમાનાર્થાપત્તી ઇતિ તે વિંશતિર્મતાઃ

તત્ર જાતિઃ
નાનાવસ્થાસુ સિદ્ધાનિ યાનિ રૂપાણિ વસ્તુનઃ ।
સાક્ષાદ્વિદધતી તાનિ જાતિરિત્યભિધીયતે

સેયં દ્વિધા નિસર્ગતત્કારભેદાત્ ।
આદ્યા યથા
અસકૃત્પરિધૂલવાલધીન્ મુહુરાકમ્પિતબક્ત્રકન્ધરાન્ ।
રિપુભૂભૃદુપાયનીકૃતાન્ તુરગાન્ પશ્યતિ સિઙ્ગભૂપતિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*1 ॥
અત્ર તુરગાણામય ... ... ... ... ... ... ।
તાત્કાલિકી યથા
પૂર્વાઙ્ગં લલિતં નિધાય મૃદુલે સિંહાસનોપાશ્રયે પશ્યન્ બાણમૃજૂકૃતં સવયસા સ્મેરૈરપાઙ્ગેક્ષણૈઃ ।
કુર્વન્ કર્ણપુટીં સુધારસમયીં વાચં પરીક્ષાવતા- માસ્થાન્યામનવોતસિઙ્ગનૃપતિઃ પુષ્ણાતિ નેત્રોત્સવમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*2 ॥
અત્ર રાજ્ઞસ્તાત્કાલિકસ્વરૂપાવસ્થાનકથનાત્ તાત્કાલિકી જાતિરિયમ્ ।
પ્રસિદ્ધહેતુવ્યાવૃચ્યા યત્કિઞ્ચિત્કારણાન્તરમ્ ।
વિભાવ્યતે ખભાવો વા વિજ્ઞેયા સા વિભાવના

અત્ર કારણાન્તરસંભાવના યથા
તન્વન્ન ભારવિનતિં ફણિરાજમૂધ્ર્નાં કુર્વન્ન ધૌતશુચિતાં હરશાટિકાનામ્ ।
બધ્રન્નનમ્બર વિતાનમજાણ્ડભાગે શ્રીસિઙ્ગભૂપ તવ ભાતિ યશોવિલાસઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*3 ॥
અત્ર વિનતિશુચિત્વવિતાનાનાં ભારધાવનાંશુકાનિ હેતુતયા પ્રસિદ્ધાનિ તાનિ નિર્વર્ત્ય યશસો ધાવલ્યનૈર્મલ્યબાહુલ્યાન્યન્યાનિ કારણાનિ વિભાવ્યન્ત ઇતીયં કારણાન્તરવિભાવના ।
સ્વભાવવિભાવના યથા
અનુલ્લિખિતતીક્ષ્ણાગ્રા પ્રજ્ઞા શ્રીસિઙ્ગભૂપતે ।
અવાસિતસુગન્ધઈનિ યશાંસિ તવ સન્તતમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*4 ॥
અત્ર તીક્ષ્ણત્વસુગન્ધિત્વયોર્લોકે ઉલ્લેખનવાસને પ્રસિદ્ધભૂતે ઇતિ નિર્વર્ત્ય પ્રજ્ઞાયશસોઃ સ્વભાવો ઽપિ વિભાવ્યત ઇતીયં સ્વભાવવિભાવના ।
ક્રિયાયાઃ કારણં હેતુઃ મુખ્યો ગૌણ ઇતિ દ્વિધા ।
મુખ્યહેતુર્દ્વિધા તત્ર કારકજ્ઞાપકક્રમાત્

પ્રવૃત્તેશ્ચ નિવૃત્તેશ્ચ પ્રયુક્તેશ્ચ ત્રિધાદિમઃ

અત્ર પ્રવર્તકક્રિયાવિશિષ્ટકારકહેતુર્યથા
પાપક્રિયાપટલખણ્ડનપણ્ડિતાનિ પુણ્યક્રિયાપુનરુદીરણપૂરણાનિ ।
સંપાદયન્તિ સતતં પ્રમદં જનાનાં શ્રીસિઙ્ગભૂપચરિતાનિ મહાદ્ભુતાનિ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*5 ॥
અત્ર નાયકચરિતાન્યેવં ભૂતાનિ પ્રચાનાં પ્રાગસતઃ સન્તોષસ્ય પ્રવર્તનક્રિયાયામાવિષ્ટાનીતિ ક્રિયાવિષ્ટો ઽયં પ્રવર્તકઃ કારકહેતુઃ ।
સ એવાનાવિષ્ટો યથા
અવિતુરકૃતભઙ્ગું સિઙ્ગભૂપાલમૌલેસ્ ત્રિભુવનમપિ સિદ્ધં કીર્તિકલ્લોલિનીભિઃ ।
વિષમવિષમચક્ષુર્જૂટકોટીરશૃઙ્ગ- સ્ખલનવલિતફેનસ્વર્ધુનીસ્પધિનીભિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*6 ॥
અત્ર ભુવનવિશદભાવે કીર્તાવનાવિષ્ટાં હેતૌ તૃતીયાં પ્રયોજયતિ ।
ન તુ કર્તરીતિ ક્રિયાનાવિષ્ટો ઽયં પ્રવર્તકઃ કારકહેતુઃ ।
નિવર્તકક્રિયાવિષ્ટઃ કારકહેતુર્યથા
પ્રધ્વંસાય પ્રભવતિતરામુગ્રસઙ્ગ્રામરઙ્ગ- પ્રામોદાગ્રે પ્રતિભટચમૂચક્ર દુર્વિક્રમાણામ્ ।
સિઙ્ગક્ષોણીપતિરભિવહન્ ઘોરદંભોલિપાલી- જૃમ્બારમ્ભપ્રકટનધુરા બન્ધુરાં ખડ્ગધારામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*7 ॥
અત્ર કરવાલૈકસહાયસ્ય નાયકસ્ય પ્રતિભટવિક્રમધ્વંસનક્રિયાકર્તૃત્વેનાવેશાદાવિષ્ટો ઽયં નિવર્તકઃ કારકહેતુઃ ।
સ એવાનાવિષ્ટો તથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપકોદણ્ડાદત્યારૂઢ ગુણધ્વનેઃ ।
ભજન્તિ નિર્ગુણીભાવં વૈરસ્ત્રીકણ્ઠભૂમયઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*8 ॥
અત્ર વૈરિકુલપાલિકાકણ્ઠસૂત્રનિવર્તનક્રિયામનાવિશન્ નાયકકોદણ્ડદણ્ડો હેતૌ પઞ્ચમીં પ્રયોજયતીતિ ક્રિયાનાવિષ્ટો ઽયમ્ નિવર્તકઃ કારકહેતુઃ ।
ક્રિયાવિષ્ટપ્રયોજકહેતુઃ યથા
કુમારે શ્રીસિઙ્ગે જલધિરશનાં શાસતિ મહી- મમર્યાદાધ્વસ્તાઃ પતનપરિણાહપ્રતિભુવઃ ।
અધર્મા નિર્મૂલા નરકપરિપાકપ્રણિધયો વિનષ્ટા દુશ્ચેષ્ટાઃ કલિ કલુષપેશીપરિધયઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*9 ॥
અત્ર મર્યાદાધ્વંસાદિષુ ક્રિયાસુ સપ્તમીવાચ્યનૈમિત્તિકાધિકરણકારકભાવેન નાયકો ઽયમાવિશન્ પ્રયોજકો ભવતીતિ યથોક્તઃ ।
સ એવાનાવિષ્ટો યથા
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિનાથપાર્શ્વમયતામજ્ઞાતપૂર્વં હિ નઃ તત્સેવાભ્યસનં વિધેયમિતિ તે પ્રત્યર્થિપૃથ્વીભૂજઃ ।
વૃદ્ધામાત્યજનાનુપાંશુ વિનયાત્સિંહાસને સ્થાપિતાન્ સંબદ્ધાઞ્જલયો ભજન્તિ મહિતા સ્તોત્રૈકચિત્રોક્તયઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*10 ॥
અત્ર નીચૈરવસ્થાનાઞ્જલિબન્ધનસ્તોત્રકરણાદિરૂપાયાં સેવાભ્યસનક્રિયાયામાત્મન્યેવાત્મનઃ સમાવેશો ન સંભવતીતિ ક્રિયાનાવિષ્ટો ઽયમિતિ શબ્દાબિધેયપ્રયોજકો નામ કારકહેતુઃ ।
દ્વિતીયા ચ તૃતીયા ચ ચતુર્થઈ સપ્તમી ચ યમ્ ।
ક્રિયાનાવિષ્ટમાચષ્ટે લક્ષકો જ્ઞાપકશ્ચ સઃ

તત્ર દ્વિતીયાવાચ્યો લક્ષકહેતુર્યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપતિં પ્રતિ શીતકરકરવાલખણ્ડિતારાતિમ્ ।
સઙ્ગરસીમનિ વિવિધાઃ કાતરચેષ્ટા ભવન્તિ વિમતાનામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*11 ॥
અત્ર ક્રિયાનાવિષ્ટેનૈવ નાયકેનન વિમતાનાં ભયજનકકાતરચેષ્ટા લભ્યન્તે વિશેષ્યન્ત ઇતિ સો ઽયં લક્ષણહેતુઃ ।
પ્રતિના યોગે દ્વિતીયામુત્પાદયતીતિ દ્વિતીયાવાચ્યો ઽયમ્ ।
તદ્વત્તૃતીયાવાચ્યો યથા
સાધારણાશ્રયયુજે યુધિ બન્ધુતાયાં પશ્યન્તિ રાજાચલરાજધાન્યામ્ ।
રાજાનમાજ્ઞાસહજેન પૌરાઃ પ્રફુલ્લસૌગન્ધિકશેખરેણ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*12 ॥
અત્ર સૌગન્ધિકશેખરં દર્શનક્રિયાયામનાવિશદેવ રાજાનં જ્ઞાપયતીતીત્થંભાવલક્ષણતૃતીયયા વાજ્યો ઽયં જ્ઞાપકહેતુઃ ।
ચતુર્થી વાચ્યો યથા
શ્રીસિઙ્ગધરણીપાલપાદસેવા પરાઙ્મુખઃ ।
અકાણ્ડે શેમુષી રાજ્ઞાં રાજ્યભ્રંશાય વૈરિણામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*13 ॥
અત્રોત્પાતભૂતયા રાજ્ઞામકાણ્ડતો નાયકસેવાપરાઙ્મુખીભાવબુદ્ધ્યા તેષાં રાજ્યભ્રંશો જ્ઞાપ્યતે ।
તેનાયમુત્પાતેન જ્ઞાપ્યમાન ઇતિ ચતુર્થ્યા વાચ્યો જ્ઞાપકહેતુઃ ।
સપ્તમીવાચ્યો યથા
મા ભૂત પ્રતિરાજકાત્પ્રતિમુખાઃ કીર્તિ વિહાયાધુના પ્રાણેભ્યઃ ક્વ નુયાત ધૂતમતયો ભોઃ પશ્યતાસ્માનિતિ ।
શાસત્સુ સ્વપતાકિની રધિકૃતેષ્વારૂઢમન્દસ્મિતઃ શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપો રિપૂનભિમુખો બધ્નાતિ દોસ્સમ્પદઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*14 ॥
અત્ર સેનાધિપતીનાં બલાનુશાસનક્રિયયા નાયકસ્ય પ્રકાશનક્રિયા લક્ષ્યતે ।
હેતુર્ગૌણ ઇતિ પ્રોક્તો ગૌણવૃત્તિવ્યપાશ્રયાત્ ।
વૈચિત્રીકારણત્વેન ચિત્રહેતુશ્ચ સત્કૃતઃ

સમકાલો વિપર્યસ્તો યુક્તાયુક્તાવસંગતઃ ।
ઇતિ તસ્ય સમાસેન પઞ્ચ ભેદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

તત્ર કાર્યેણૈવ સમુત્પન્નો હેતુઃ સમકાલઃ ।
યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપઃ કવિતાભિષઙ્ગો રણાઙ્ગણે વીરગુરુર્નિષઙ્ગાત્ ।
બાણાન્ સમાકર્ષતિ શાતકોણાન્ પ્રાણૈરરીણાં સમકાલમેવ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*15 ॥
અત્ર કાર્યપૂર્વક્ષણ વર્તિ કારણમિત્યેતદુલ્લઙ્ધ્ય કારણભૂતસ્ય બાણાકર્ષણસ્ય તત્કાર્યભૂતસ્ય વિમતપ્રાણાકર્ષણસ્ય ચ સમકાલમેવોત્પત્તિકથનાત્ સમકાલો નામાયં ગૌણહેતુઃ ।
કાર્યાદનન્તરમુત્પન્નો હેતુર્વિપર્યસ્તઃ ।
યથા
પશ્ચાન્મુઞ્ચતિ તે શઙ્ગઃ કોશં શ્રીસિઙ્ગભૂપતે ।
કોશં મુઞ્ચન્તિ પૌરસ્ત્યાઃ પુરસ્તાદેવ ભૂભુજઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*16 ॥
અત્ર પૂર્વદિક્પાર્થિવભાણ્ડાગારત્યાગલક્ષણસ્ય કાર્યસ્યોત્પત્તેરનન્તરત્વાત્ કારણભૂતસ્ય નાયકખડ્ગમોક્ષસ્યોત્પત્તિકથનાદિયં વિપર્યસ્તો નામ ચિત્રહેતુઃ ।
યુક્તકાર્યકારી હેતુર્યુક્તઃ ।
તદ્વિપરીતો હેનુરયુક્તઃ ।
તૌ યથા
કૃપાણભોગી તવ સિઙ્ગભૂપતે કરોત્વરિપ્રાણસમીરપારણામ્ ।
ભવત્પ્રતાપાતપવૈભવાત્કથં વિરોધિનાં શોકતમિસ્રમેધતે ॥ ચ્ક્ચ્_7.*17 ॥
અત્ર પ્રથમાર્ધે યત્સર્પાણામુચિતં પવનપારણકાર્યં તદેવ કૃતમિત્યયં યુક્તો નામ ગૌણહેતુઃ ।
ઉત્તરાર્ધે તેજસો યદુક્તં તમોવર્ધનં તદેવકૃતમિત્યત્યુક્તો ઽયં ગૌણહેતુઃ ।
અધિકરણહેતુરસઙ્ગતઃ ।
યથા
ભૂભારસ્તવ દક્ષ બાહુશિખરે મૂધ્ર્ના નતાઃ પાર્થિવાઃ પ્રાગલ્ભ્યં ત્વયિ સિઙ્ગભૂવર પરં વીતત્રપા વૈરિણઃ ।
ઔન્નત્યં ત્વયિ ગર્વિતાઃ પ્રતિભટ વ્યાપ્તાન્તરિક્ષાન્તરાશ્ ચિત્રં કારણમેકતઃ પરિગતઃ કાર્યોદયસ્ત્વન્યતઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*18 ॥
અત્ર નાયકગતાનાં ભૂભરણાદિકારણાનાં પ્રતિનાયકગતાનાં નમ્રત્વાદિકાર્યાણાં વૈયધિકરણ્યેનાસંબદ્ધત્વાદસઙ્ગતો નામાયં ગૌણહેતુઃ ।
ઇતિ હેતુવિકલ્પાનાં દર્શિતા ગતિરીદૃશી ।
અભાવહેતવો ઽપ્યેવં ખયમૂહ્યા વિચક્ષણૈઃ

વસ્તુસ્વભાવાદન્યેન હેતુના વા પરાહતઃ ।
નોત્પાદયતિ યઃ કાર્યં સો ઽહેતુરિતિ ગીયતે

વસ્તુસ્વભાવપરાહતો ઽહેતુર્યથા
રૂક્ષાહંકૃતયો ન સન્તિ લલિતે ભેદં ગતે ન ભ્રુવૌ દૃક્કોણો ઽપિ ન રાગમેતિ હસિતં મન્દં ચ નાન્તર્હિતમ્ ।
દૃષ્ટ્વાપિ પ્રતિગર્જતાં ક્ષિતિભુજાં સંરંભગર્ભક્રિયા મૂર્તિર્દારુણચેષ્ટયાપ્યવિકૃતા શ્રીસિઙ્ગપૃથ્વીપતે ॥ ચ્ક્ચ્_7.*19 ॥
અત્રાતિસંરંભપ્રતિનાયકચેષ્ટાવિકરણ સમર્થસ્યાપિ સતતાકાર્ય (?) નાયક મૂર્તિસ્વભાવપ્રભાવપરાહતા હુંકારાદિકાલુષ્યરૂપં કાર્યં નોત્પાદયતીતિ સો ઽયં તથોક્તઃ ।
દ્વિતીયો યથા
દોસ્સારં સમરેષુ સિઙ્ગનૃપતેઃ પ્રાયેણ જાનન્નપિ ક્ષ્માપાલેષુ ભવાદૃશેષ્વપિ ચિરાત્ તત્પાદસંસેવિષુ ।
શ્રુણ્વન્નાપ્તજનોદ્ધતાં ગિરમપિ પ્રાણેશ ધીમાન્ ભવાન્ તત્સેવાં ન ચિકીર્ષતીતિ યદિદં તહૈવ દુશ્ચેષ્ટિતાત્ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*20 ॥
અત્ર નાયકદોસ્સારજ્ઞાનાદિકારણાનાં પ્રતિનાયકગિરા લક્ષણકાર્યકરણસામર્થ્યે ઽપિ ભવિતવ્યતાપરાહતશક્તિત્વકથનાત્ કારણાન્તરપરાહતો ઽયમહેતુઃ ।
નિરૂઢે સાહિત્યે સરસહૃદયાનન્દસદને વદાન્યે શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિપતિલકે તિષ્ઠતિ પુરઃ ।
કૃતાર્થઃ સર્વાર્થે ભવતિ ભુવિ યઃ કશ્ચન ન ચેલ્ લલાટે દુર્લંઘા દુરિતલિપિરસ્યૈવ મહતી ॥ ચ્ક્ચ્_7.*21 ॥
અત્ર વિદ્યાપક્ષપાતવ્રત નાયકૌદાર્યસ્ય સકલાર્થિ કૃતાર્થીકરણસામર્થ્યે ઽપિ યત્ર કુત્ર ચિત્ કાર્યસ્યાનુત્પાદકત્વે તદર્થિલાલાટિક દુર્લિપિપરાહતત્વકથનાદન્યપરાહતો ઽયમહેતુઃ ।
યસ્તુ કારણમાલેતિ હેતુસન્તાન ઉચ્યતે ।
પૃથક્ પૃથગસામર્ય્થાત્ સો ઽપ્યહેતુર્મતો મમ

યથા
પ્રાજ્ઞૈઃ પ્રાક્તનવાસનાપરિકરૈર્વિદ્વજ્જવોપાસનં તેનાપિ પ્રતિભા તથા મધુરયા સાહિત્યસાક્ષાત્ક્રિયા ।
તત્પ્રોઢીરનવોતસિઙ્ગનૃપતેસ્સ્મેરાઃ કટાભક્રમાઃ તે લક્ષ્મીરધિકાં તથા કૃતધિયાં સિદ્ધ્યેત્ ત્રિવર્ગોદયઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*22 ॥
અત્ર વિદ્વજ્જનોપાસનાદીનામુત્તરોત્તરહેતુભૂતાનામપિ ત્રિવર્ગોદયે પૂર્વપૂર્વવ્યપેક્ષયા સમુચિતનામેવ કારણત્વમિતિ પૃથક્ પૃથગસામર્થ્યાત્ કારણમાલાપ્યહેતુરેવ ।
સૂક્ષ્મં વિદગ્ધલક્ષ્યાર્થો દ્વિધાકારેઙ્ગિતક્રમાત્

યથા
કેયૂરરત્નમુપલાલયતા નૃપેણ યત્પ્રાર્થિતં નિજસખીજનસન્નિધાને ।
શ્યામા પયોધરયુગે પરમાદરેણ તસ્યોત્તરં કૃતવતી પુલકપ્રરોહાન્ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*23 ॥
અત્ર કેયૂરનાયકરત્નસંક્રાન્તનાયિકાપ્રતિબિમ્બપયોધરોપલાલનકરણમિઙ્ગિતમ્ ।
તેન નાયકસ્ય મનોરથો વિદગ્ધયા નાયિકયા લક્ષ્યતે સ્મ ।
નાયિકાયાશ્ચ રોમાઞ્ચ આકારઃ ।
તેનાઙ્ગીકરણરૂપા સ્વાભિલષિતચિકીર્ષા નાયિકાયા વિદગ્ધેન નાયકેન જ્ઞાયત ઇતીદમુભયવિધં સૂક્ષમમ્ ।
તદુત્તરં મહોત્કર્ષો યોઽર્થાનામુત્તરોત્તરમ્

યથા
જમ્બૂદ્વીપે લસતિ નિતરામન્ધ્રદેશો વિશેષઃ શ્રેયસ્તસ્મિન્ ભવતિ નગરં રાજશૈલાભિધાનમ્ ।
તત્રોત્કર્ષં કલયતિ સભા સિઙ્ગભૂપાલમૌલે- સ્સારાત્સારં વચનરચનં તત્ર તસ્યાપિ રાજ્ઞઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*24 ॥
અત્ર આન્ધ્રદેશાદીનામુત્તરોત્તરક્રમેણ સારત્વાભિધાનાદુત્તરમિદમ્ ॥
વિરોધક્તુ પદાર્થાનાં પરસ્પરમસંહતિઃ ।
અસઙ્ગતપ્રત્યનીકવિષમાધીરભેદવાન્

સો ઽયં દ્વિધા બુધૈરુક્તરતાચ્વિકાભાસ ભેદતઃ ।
તાચ્વિકો ઽપિ દ્વિધા શુદ્ધો ગ્રથિતશ્ચેતિ ગીયતે

અત્ર શુદ્ધસ્તાચ્વિકવિરોધો યથા
ધનપ્રદાનં દ્વવિણાર્જનં ચ સામ્રાજ્યક્ષ્મીર્ભુવિ ભારતી ચ ।
ધીવૃદ્ધસેવા નવયૌવનં ચ શ્રીસિઙ્ગભૂપે વિલસન્તિ નિત્યમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*25 ॥
અત્ર ધનપ્રદાનાર્જનયોઃ તક્ષ્મીસરસ્વત્યોઃ વૃદ્ધસેવાનવયૌવનયોશ્ચ વિરોધસ્તાચ્વિકો વિવિક્તશ્ચેતિ યથોક્તઃ ।
ગ્રથિતસ્તાચ્વિકવિરોધો યથા
કિં નિર્દ્વેષકથસ્ય દૈત્યહનનં તત્રાપિ કિં નિદ્રયા નિદ્રાલોરુરસિ સ્ત્રિયા કિમથ સા નિસ્સંભવા સ્યાત્કથમ્ ।
દૈત્યારેરિતિ તત્પુરાણસમયે ગોષ્ઠીષુ વિદ્વજ્જન- પ્રૌઢોક્ત્તીર્નિશમય્ય સિઙ્ગનૃપતિઃ સ્મેરાનનો જાયતે ॥ ચ્ક્ચ્_7.*26 ॥
અત્ર વિરોધસ્યોત્તરોત્તરગ્રથનેન ગ્રથિતો નામાયં તચ્વવિરોધઃ ।
યત્ર શ્લેષાદિસામર્થ્યાત્ વિરોધશ્ચાવભાસતે ।
પ્રતીતિમાત્રચારુત્વમાભાસો ઽયં દ્વિધોચ્યતે

શુદ્ધાભાસવિરોધો યથા
બ્રૂમહે સિઙ્ગભૂપાલં વયં સૌજન્યપણ્ડિતમ્ ।
કામં વદતિ વીરાલિઃ તમસૌજન્ય પણ્ડિતમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*27 ॥
અત્ર રાજન્યસૌજન્યયોગરૂપો વિરોધઃ શબ્દશ્લોષમાત્રેણ પ્રતીયતે ।
તચ્વતસ્તુ વીરપઙ્ક્તિરસૌજન્યપણ્ડિતં રણકુશલં વદતીતિ પરિહારઃ ।
સ એવ ગ્રથિતો યથા ।
રાજ્ઞસ્તે ગુરુતા કથં બદ ગુરોઃ પદ્માત્તતા સ્યાત્કથમ્ પદ્માત્તસ્ય ચ જિષ્ણુતા કથમહો જિષ્ણોઃ કથં સૌમ્યતા ।
સૌમ્યસ્ય ક્ષિતિનન્દનત્વમુચિતં લોકે કથં ભૂપતેઃ શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિનન્દન્ત્વમપિ તલ્લક્ષ્ણીશ્વરોલ્લાસિતમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*28 ॥
અત્રોત્તરોત્તરસંકલનયા ગ્રથિતસ્ય શ્લેષમૂલત્વાદાભાસત્વં સ્પષ્ટમેવ ।
કિં ભૂપતિત્વં કુતઃ શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિનન્દનસ્ય તદિદં લક્ષ્મીશ્વરોલ્લાસિતમિતિ ।
જાત્યાદ્યસઙ્ગતેર્ભેદા બહવો હ્યનયોર્મતાઃ

તત્ર જાતેઃ જાતિક્રિયાગુણદ્રવ્યૈર્યથા
શ્રીસિઙ્ગભૂપાલમનો ઽપિ ભૂભૃત્- પદ્માકરો ઽપિ સ્ફુજપઙ્કશેષઃ ।
ખ્યાતો ઽસિ ભોગીજનવત્સલો ઽપિ ભૂમૌ સુપર્વો ઽપિ ચ સાર્વભૌમઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*29 ॥
અત્ર પ્રથમે પાદે મેઘપર્વતજાત્યોઃ દ્વિતીયે પદ્માકરપઙ્કશોષણક્રિયયોઃ તૃતીયે સર્વજાતિવત્સલત્પગુણયોઃ ચતુર્થે દેવજાતેઃ સાર્વભૌમનાન્રો દિગ્ગજલક્ષણસ્ય દ્રવ્યસ્ય ચાસંહતિરિતિ ચત્વારો જાતિવિરોધાઃ ।
ક્રિયાયાઃ ક્રિયાગુણદ્રવ્યવિરોધો
યથા કવિપ્રીતિં કુર્વન્ તિરયસિ કવિં નીતિનિગમે તવ પ્રજ્ઞા તીક્ષ્ણા રચયતિ ન ભેદં કૃતધિયામ્ ।
કલાનાથો ઽપિ ત્વં ત્યજસિ નનુ નભત્રપદવીં વિચિત્રં શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિવર ચરિત્રં તવ પરમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*30 ॥
અત્ર કવિપ્રીતિકરણ કવિતિરસ્કરણક્રિયયોઃ પ્રથમપાદે દ્વિતીયે તીક્ષ્ણત્વગુણભેદક્રિયયોઃ તૃતીયે કલાનાથનામ્નઃ ચન્દ્રલક્ષણદ્રવ્યસ્ય નક્ષત્રમાર્ગત્યજનેક્રિયાયાશ્ચ સઙ્ગતિરિતિ ત્રયઃ ક્રિયાવિરોધાઃ ।
ગુણસ્ય ગુણદ્રવ્યાભ્યાં વિરોધે દ્વૌ ભેદૌ ।
તત્ર ગુણયોર્વિરોધો યથા
શ્રી સિઙ્ગભૂપ નાપિ દ્વયમદન મેકવૃક્ષયૈકસ્મિન્ ।
દાક્ષિણ્યમુત્તરત્વં ભવતિ તુ નિરૃત્યપેક્ષયા ભવતિ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*31 ॥
અત્ર દક્ષિણત્વોત્તરત્વયોર્દ્વયોર્ગુણયોર્વિરોધઃ ।
ગુણદ્રવ્યયોર્યથા
ચિત્રં શ્રી સિઙ્ગભૂપાલ તાવકૈરર્જુનૈરપિ ।
ભૂયતે યશસાં બૃન્દૈર્મિત્રનન્દનવત્સલૈઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*32 ॥
અત્રાર્જુનલક્ષણદ્રવ્યસ્ય કર્ણ વાત્સલ્યગુણસ્ય વિરોધઃ ।
દ્રવ્યસ્ય દ્રવ્યેણ વિરોધે એક એવ ભેદઃ ।
યથા
રાજાદ્રિરાજદાતુવ્યાં (ધાન્યાં?) મધુરાયામપિ સદા વિશાલાયામ્ ।
શ્રી સિઙ્ગનૃપો ધરણીં માંધાતાપિ પ્રશાસ્તિ કૃતવીર્યઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*33 ॥
અત્ર પ્રથમાર્ધે મધુરાયા વિશલાનગરત્વં દ્વિતીયે માંધાતુઃ કૃતવીર્યત્વમિતિ દ્રવ્યવિરોધઃ ।
ઇત્યાભાસવિરોધસ્ય દશ ભેદા નિરૂપિતાઃ ।
એવં તાચ્વિક ભેદાસ્તુ ખયમૂહ્યા વિચક્ષણૈઃ

વિરોધભેદેષ્વસઙ્ગતો યથા
વિરાજતે મધ્યમલોકભાગ્યં રાજાચલે કશ્ચન રાજસિંહઃ ।
યત્પ્રાન્તદૃપ્તાપ્તવતાં વિલીનો માદાતિરેકા રિપુમઞ્જરીણામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*34 ॥
અત્ર સિંહાન્તિકમાપ્તાનાં કુઞ્જરાણાં મદશોષો નસંગચ્છત ઇત્યસંગતો નામાયં વિરોધભેદઃ ।
પ્રત્યનીકં યથા
શ્રોતું રંભારચનાં નિર્ભરાનન્દગર્ભાં (?) પ્રાસાદેષુ પ્રતિદિશતટિનીં વીક્ષિતું જાલમાર્ગેઃ ।
ચિત્રં સિઙ્ગક્ષિતિપ ભવતઃ ખડ્ગધારા નિમગ્ના નિદ્રામુદ્રાં નિરવધિકથામાશ્રયન્તિ દ્વિષન્તઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*35 ॥
અત્ર વચનશ્રવણનિરીક્ષણાર્થિનાં નિરવધિનિદ્રાશ્રયણં પ્રતિકૂલત્વેનાસઙ્ગતમિતિ પ્રત્યનીકમપિ વિરોધ એવ ।
વિષમં યથા
દિશાં દુકૂલં હસિતં જયશ્રિયા યશો વિલાસસ્તવ સિઙ્ગભૂપતે ।
સ્વભાવશુદ્ધો ઽપિ મુશે વિરોધિનાં કરોતિ માલિન્યતરઙ્ગિતાં દિશામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*36 ॥
અત્ર ધવલસ્ય યશસો વિરોધિમુખેષુ યદતિમાલિન્યકરણં તસ્ય ચ યાદૃશો ઽપ્યુપજાયતે તાદૃગેવ તદ્ભવતીતિ પ્રસિદ્ધિવૈષમ્યાત્ પરસ્પરાસઙ્ગતેરયં વિષમં નામ વિરોધઃ ।
અથવા દિઙ્મુખેષુ વિશદીકરણં વિરોધિમુખેષુ મલિનીકરણઞ્ચ સમવર્તનપ્રકારો ન ભવતીતિ વૈષમ્યાદ્વિષમ્ વિરોધઃ ।
અધિકં યથા
શ્રી સિઙ્ગક્ષિતિપો વહન્નિશિતધી રાકર્ણકૃષ્ટં ધનુઃ પ્રત્યશ્વં પ્રતિકુઞ્જરં પ્રતિનરં મુઞ્ચન્નમોઘાન્ શરાન્ ।
યાવન્તિ દ્વિષતાં બલાનિ બલવત્યાશ્ચર્યમેકો ઽપ્યસૌ તાવદ્વા સમમેવ તૈરભિમુખૈરધ્યક્ષમાલભ્યતે ॥ ચ્ક્ચ્_7.*37 ॥
અત્રૈકસ્યાપિ નાયકસ્યાનેકૈરપિ સૈન્યૈ રનેકધા દૃશ્યમાનત્વે નૈકત્વસંખ્યાવિરુદ્ધસંખ્યાધિક્યં પ્રતીયત ઇત્યધિકં નામ વિરોધભેદઃ ।
પ્રભૂતકારણાલોકાદ્યત્ર સંભાવ્યતે વિધિઃ ।
નિષેધો વા વિશેષજ્ઞૈસ્સ સંભવ ઇતીરિતઃ

અત્ર વિધિસંભવો યથા
રૈચર્લીયક્ષિતિવર ભવદ્ઘોર નાસીરઘોટી- કોટીક્ષુણ્ણક્ષિતિતલરજસ્યાવૃતાશાવકાશે ।
સ્યાત્સંભાવ્યં તનુયવનિકાથન્નદીપોપમાનં પર્યન્તોદ્યત્પરિવૃઢ શિખા પદ્મરાગોપલાનામ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*38 ॥
અત્રૈવંવિધે રજસિ સામન્તશિખામણીનાં તાદૃશી દશા સંભાવ્યેતિ વિધેસ્સંભાવ્યમાનત્વાદયં વિધિસંભવઃ ।
નિષેધસંભવો યથા
સોમોલ્લાસિનિ પારશીકનૃપતૌ સંધાનુસંધાયકે કન્યારત્નસમર્પણાદ્ ગજપતૌ સંબન્ધગન્ધસ્પૃશિ ।
રૈચર્લાન્વયશાર્ઙિણં નરપતિં દ્રષ્ટું રણે સાહસં સંભાવ્યં ન હિ ગૌતમીપરિસરક્ષુદ્રક્ષમાભૃદ્ગણે ॥ ચ્ક્ચ્_7.*39 ॥
એવંવિધનાયકસંરંભસહનસાહસં ક્ષુદ્રક્ષત્રિયેષુ ન સંભાવ્યમિતિ નિષેધાન્નિષેધસંભવઃ ।
અન્યોન્યં પ્રતીકારો યસ્તદન્યોન્યં મતં મમ

યથા
નિર્વાતસ્તંભિતૌર્વ ધરણિસુરકરસ્પશંપૂતૈઃ સુશીલૈસ્ ત્વદ્દાનામ્બુપ્રવાહૈસ્સહિમહિમનિધે સિઙ્ગભૂપાલમૌલે ।
ભાણ્ડાગારાન્યનર્ઘૈરનુદિનમવતે પૂરયત્યૈષ રત્નૈર્ ઇત્યન્યોન્યોપકારપ્રસૃમરવિભવૌ ત્વં ચ વારાં નિધિશ્ચ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*40 ॥
અત્ર નાયકનદીનાયકયોર્દાનામ્બુપ્રવાહપ્રશસ્તરત્નસમુદાયાભ્યામન્યોન્યોપકારકભાવાદન્યોન્યમિદમ્ ।
એકતા ચૂલિકા ભ્રાન્તિરન્યોન્યસ્યૈવ ભૂમિકાઃ

અત્રાન્યોન્યૈકતા યથા
ઉદ્દણ્ડીકૃતપુણ્ડરીકપટલસ્પષ્ટપ્રકાશં યશઃ ચઞ્ચચ્ચમ્પકમિત્રરુચિરાકારઃ પ્રતાપશ્ચ તે ।
પ્રત્યથિક્ષિતિપાલમન્દિરભુવિ શ્રીસિઙ્ગભૂપોજ્જ્વલા- ન્યન્યોન્ય દ્યુતિમેલનેન ભવતર્ઃ સકીર્ણવર્ણા ઇવ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*41 ॥
અત્ર કીર્તિપ્રતાપયોર્ અન્યોન્યં વિકાર્યવિકા રકભાવાત્ પ્રતીકારપ્રતીતેરન્યોન્યૈક્યતાપ્યન્યોન્ય એવ ।
અન્યોન્યચૂલિકા યથા
વિદ્યાશ્રિયા રાજતિ વિદ્યયા શ્રીઃ શ્રીસિઙ્ગભૂપો વચસા શ્રિયા ચ ।
નયો ઽપિ સત્ત્વેન નયેન સત્ત્વં નયેન સત્ત્વેન યથા સ એવ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*42 ॥
અત્ર વિદ્યાશ્રિયોર્વિરાજને પરસ્પરમુપકાર્યોપકારકતયા વર્તમાનયોર્દ્વયોર્નાયકવિરાજમાનક્રિયાયા અપકારકત્વં યત્ સેયં ચૂલિકોપરિ વર્ધત ઇત્યન્યોન્યચૂલિકેયમન્યોન્યભેદ એવ ।
અન્યોન્યભ્રાન્તિર્યથા
લીયન્તે ગહત્નાન્તરેષુ શનકૈરાન્મૈક્ષણાશઙ્કિનો ભૂપાલાન્ ભવદીય સૈનિકધિયા વીક્ષ્યાધ્વગાન્ વૈરિણઃ ।
તાનાલોક્ય મલિમ્લુચા ઇતિ ધિયા પાર્શ્વદ્વયાલોકિનઃ સન્નદ્ધાસ્ત્વરિતં પ્રયાન્તિ પથિકાઃ શ્રી સિઙ્ગપૃથ્વીપતે ॥ ચ્ક્ચ્_7.*43 ॥
અત્ર કાન્તારસઞ્ચારિણાં નાયકવિરોધિનાં પથિકાનાં પરસ્પરમુદ્દેશ્યોદ્દેશકતાભાવાત્ પ્રતીકારપ્રતીતેરન્યોન્યભ્રાન્તિરન્યોન્યભેદ એવ ।
વ્યત્યયો વસ્તુનોન્યસ્તુ યો વા વિનિમયો મિથઃ ।
પરિવૃત્તિરિયં પ્રોક્તા મુખ્યા ગૌણીતિ સા દ્વિધા

વ્યત્યયવતી મુખ્યા યથા
સુજનમયતિ લક્ષ્ણીર્દુર્જનાનુજ્ઝતિ શ્રીઃ વ્રજતિ લયમધર્મો વર્ધતે ધર્મમાર્ગઃ ।
અવિતરિ મણિગર્ભામચ્યુતસ્યાવતારે શ્રિતબુધપરિચર્યે સિઙ્ગભૂપાલવર્યે ॥ ચ્ક્ચ્_7.*44 ॥
અત્ર નાયકરાજ્યે સુજનદુર્જનયોર્લક્ષ્મીપરિવૃત્તિઃ ।
ધર્માધર્મયોર્લયપરિવૃત્તિશ્ચ મુખ્યત એવ પ્રતીંયત ઇતિ વ્યત્યવતી મુખ્યા નામ પરિવૃત્તિરિયમ્ ।
વ્યત્યયવતી ગૌણી યથા
શ્રી સિઙ્ગભૂપયશસા યદ્ પાકૃતમિન્દુમાલિન્યમ્ ।
ભવતિ હિ તદેવ લક્ષ્યં વિમતક્ષિતિપાલવદનકમલેષુ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*45 ॥
અત્ર નાયકયશસાપાકૃતસ્ય ચન્દ્રકલઙ્કસ્ય વિરોધિનરનાથવદનેષુ લક્ષ્યમાણત્વં તદિદમનુપપદ્યમાનતયા ન મુખ્યમિતિ ગૌણીયં વ્યત્યયવતી પરિવૃત્તિઃ ।
મુખ્યા વિનિમયા યથા
શ્રી સિઙ્ગક્ષિતિપાલજૈત્રપટહધ્વાનાનુ સન્ધાયિનો ધાવન્તો નિજરૂપગોપનકૃતે પ્રત્યર્થિપૃથ્વીભુજઃ ।
દત્ત્વા વ્યાધકુલાય મણ્ડનભરં કેયૂરહારાદિકં ગુઞ્જાબીજવિભૂષણાનિ વિનયાત્ક્રીણન્તિ હીનાન્યપિ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*46 ॥
અત્ર મણિગુઞ્જાવિભૂષણયોર્વિનિમયયોઃ મુખ્યતયૈવ સંભવતીતિ વિનિમયવતીયં મુખ્યા નામ પરિવૃત્તિઃ ।
સૈવ ગૌણી યથા
વક્રેતરાભિવ્યવહારદક્ષા શ્રી સિઙ્ગભૂપાલ તવાસિધારા ।
પ્રદાય કમ્પં રિપુભૂપતીનાં સપ્તાઙ્ગરાજ્યશ્રિયમાદદતિ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*47 ॥
અત્ર નાયકખડ્ગે રિપુભૂપતીંનાં સ્વકમ્પપ્રદાનં તેભ્યઃ સપ્તાઙ્ગરાજ્યશ્રિયામાદાનં ચ મુખ્યા વૃત્ત્યા ન સંભવતીતિ ગૌણવિનિમયા નામ પરિવૃત્તિઃ ।
દૃષ્ટાન્તઃ પ્રોક્તસિદ્ધયૈ યઃ સિદ્ધેર્ઽથે સા નિદર્શના ।
પૂર્વોત્તરસમત્વેન ત્રિધેયં મન્યતે બુધૈઃ

તત્ર પૂર્વા નિદર્શના યથા
પરં કુર્વન્તિ પારુષ્યં દુર્જના રાજવલ્લભાઃ ।
શ્રી સિઙ્ગભૂપખડ્ગો ઽયં પરમર્મૈવ કૃન્તતિ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*48 ॥
અત્ર રાજવલ્લભક્રૂરજનદૃષ્ટાન્તસ્ય પૂર્વમુક્તત્વાત્ પૂર્વા નામ નિદર્શના ।
ઉત્તરા યથા
શ્રી સિઙ્ગભૂપચાપં વિદધાતિ વિરોધિજીવદ્રોહમ્ ।
નમતામપિ વક્રાણાં પરસન્તાપાય રાજકર્ણાસક્તિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*49 ॥
અત્ર રાજસમીપવર્તિકુટિલજનવૃત્તાન્તસ્ય પશ્ચાદુક્તત્વાદુત્તરેયં નિદર્શના ।
સમા યથા
મેદિન્યાં ગગનાઙ્ગનાઙ્ગનનતો મન્દાકિનીવેણિકાં વેણીતો જલજાતસંભવસભાસૌગન્ધમારોહતિ ।
શ્રી સિઙ્ગક્ષિતિપાલકીર્તિલતિકા તત્સંશ્રયાણાં નૃણાં શંસત્યદ્ભતમુત્તરોત્તરતયા જાતાનુબન્ધોદયામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*50 ॥
અત્ર નાયકપરિગ્રહેણોત્તરોત્તરોદયવતઃ કીર્તિદૃષ્ટાન્તસ્ય નાયકાશ્રિતજનોત્તરોત્તરૌન્નત્યલક્ષણદાર્ષ્ટાન્તિકસ્ય ચ શંસન્તીતિ વર્તમાનલક્ષણશત્ર સમકાલમેવોક્તત્વાદિયં સમા નામ નિદર્શના ।
કથિતે વા પ્રતીતે વા સાદૃશ્યે વસ્તુનોર્ દ્વયોઃ ।
ભેદાભિધાનં ભેદસ્સ્યાદ્ય્વતિરેકશ્ચ સંસ્મૃતઃ

અત્ર કથિત સાદૃશ્યસ્વજાતીયવ્યતિરેકો યથા
શ્રી સિઙ્ગભૂમિપતિના ન તુલાં પ્રયાન્તિ વિશ્રાણનક્રતુભુવો ઽપિ પરે નરેન્દ્રાઃ ।
નન્દન્તિ તેહિ વિદુષાં કવિતાવિલાસૈઃ સો ઽયં પ્રતિનન્દયતિ ચ પ્રકામમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*51 ॥
અત્ર નાયકસ્ય સજાતીયૈઃ નરેન્દ્રૈસ્સહ વિતરણે સાદૃશ્યમભિધાય પ્રતિપ્રીણનહેતુભૂતકવિતાવિલાસવિશેષકથનાદયં યથેક્તઃ ।
સ એવ પ્રતીતસાદૃશ્યે યથા
શ્રી સિઙ્ગભૂપ ભવદીયપરિગ્રહેણ ધર્માય યદ્બલવતે કવિરેષ ભીતઃ ।
ક્રીતાદિબન્ધુમુષિતા ચ દદાતિ ભાગૌ તત્તે તુલાં ન દધતે પ્રથમે નરેન્દ્રાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*52 ॥
અત્ર રકત્વેન (?) ત્રેતાદ્વાપરમહીનાથજાતિસામ્યે પ્રતીતે નાયકસ્ય તદ્રાજ્યચોરિતધમભાવપ્રત્યર્પણપારભૂત પરિપાલનવિશેષભેદકથનાદયં પ્રતીતસાદૃશ્યસજાતીયવ્યતિરેકઃ ।
કથિતસાદૃશ્યે સ્વવ્યક્તિવ્યતિરેકો યથા
શ્રી સિઙ્ગભૂપાલ ભવાન્ દોષા ભાવે ભવાનિવ ।
શ્રિયાપુનસ્ત્વદન્યસ્ત્વં પ્રત્યહં વઙ્ઘમાનયા ॥ ચ્ક્ચ્_7.*53 ॥
અત્ર નાયકસ્ય દોષાભાવે સ્વેનૈવ તુલ્યતામભિધાય પ્રત્યહં વર્ધમાનયા તુરગાદિસંપદા સ્વસ્યૈવ સ્વતો પ્રતિદિનાપેક્ષયા વિશેષકથનાદયં કથિતસાદૃશ્યે સ્વવ્યક્તિવ્યતિરેકઃ ।
યદિ પ્રતીયમાનસાદૃશ્યે સ્વવ્યક્તિવ્યતિરેકસ્યોદાહરણં સંભવતિ ચારુતાં પુષ્ણાતિ વા તદપિ નિરૂપણીયમ્ ।
કથિતસાદૃશ્થે એકવ્યતિરેકો યથા
શ્રી સિઙ્ગધરણીપાલ કરુણાવરુણાલય ।
અનુદાતા કથં તુલ્યસ્તવ જીમૂતવાહનઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*54 ॥
અત્ર કરુણાનિધિત્વેન કથિતસાદૃશ્યયોર્નાયકવિદ્યાધરનાયકયોરુત્તરત્રૈવ ભેદકધર્મકથનાદયં યથોક્તઃ ।
તત્રૈવોભયવ્યતિરેકો યથા નાયકસ્યૈવ વંશાવલ્યામ્
સૌદર્યો બલભદ્રમૂર્તિરનિશં દેવી પ્રિયા રુક્મિણી પ્રદ્યુમ્રસ્તનયો ઽપિ પૌત્રનિવહો યસ્યાનિરુદ્ધાદયઃ ।
સોયં શ્રીપતિરન્નવોતનૃપતિઃ કિં ત્વાનનામ્ભોરુહે ધત્તે ચારુ સુદર્શનશ્રિયમસૌ સર્વાત્મ હસ્તામ્બુજે ॥ ચ્ક્ચ્_7.*55 ॥
અત્ર બલભદ્રસૌદર્યત્વાદિભિરભિહિતસાદૃશ્યયોઃ નાયકરુસ્મિણીનાયકયોઃ સુદર્શનમુખત્વં, સુદર્શનકરત્વં ચેદુભયગતભેદકધર્મકથનાદયં કથિતસાદૃશ્ય ઉભયવ્યતિરેકઃ ।
પ્રતીતસાદૃશ્યે એકવ્યતિરેકો યથા
મિત્રમમિત્રં કુર્વન્નર્વાગ દ્વિજરાજકબલનવ્યગ્રઃ ।
રાહુઃ કથમુપમાનં શ્રીસિઙ્ગનૃપાલખડ્ગધારાયાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*56 ॥
અત્ર વિવણાત્વેન (?) પ્રતીતસામ્યયોઃ સૈહિકેયકકૌક્ષેયકયોઃ પૂર્વત્રૈવ ભેદકધર્મકથનાદયં યથોક્તઃ ।
તત્રૈવોભયવ્યતિરેકો યથા
અશેષભોગાધિષ્ઠાયી નિસ્તન્દ્રસ્સિઙ્ગભૂપતિઃ ।
સશેષભોગાધિષ્ઠાયી નિદ્રાલુર્નીરજાવરઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*57 ॥
અત્ર જગત્ત્રાણદીક્ષિતત્વેન પ્રતીયમાનસાદૃશ્યયોઃ નારાયણનાયકયોરુભયગતભેદકધર્મકથનાદયં પ્રતીયમાનસાદૃશ્ય ઉભયવ્યતિરેકઃ ।
કથિતસાદૃશ્યેન સદૃશવ્યતિરેકો યથા
રાજાદ્રિસુરરાજાદ્રી સકલ્યાણૌ સદાશ્રયૌ ।
અયં શ્રી સિઙ્ગભૂપેન રાજતે ન તુ વજ્રિણા ॥ ચ્ક્ચ્_7.*58 ॥
અત્ર કથિતસામ્યયોઃ શૈલયોઃ પ્રતીયમાનસાદૃશ્યાભ્યામેવ નાયકત્રિદિવનાયકાભ્યાં ભેદકથનાદયં તથોક્તઃ ।
તત્રૈવ વિસદૃશવ્યતિરેકો યથા
દિગ્દન્તીનાં સિઙ્ગમહીપતેશ્ચ સમુદ્ભવાલ્લોકહિતાય કામમ્ ।
માતઙ્ગતાયામપિ તે મદાન્ધા વંશોન્નતાવપ્યયમસ્તગર્વઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*59 ॥
અત્ર લોકહિતત્વેન દિક્કુઞ્જરાણાં નાયકકુઞ્જરસ્ય ચ સામ્યમભિધાય સદૃશાભ્યોમેવ માતઙ્ગત્વવંશોન્નતિભ્યાં મદાન્ધત્વનિર્ગર્વત્વાભ્યાં ચ ભેદકથનાદયં કથિતસાદૃશ્યો વિસદૃશવ્યતિરેકઃ ।
પ્રતીતસાદૃશ્યે સદૃશવ્યતિરેકો યથા
રત્વૈરયત્નવિમલૈર્વિભાતિ પયસાં પ્રભુઃ ।
અયં શ્રીસિઙ્ગભૂપાલો ગુણૈનૈર્મલ્યમિશ્રિતૈઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*60 ॥
અત્ર ગમ્ભીરત્વાદિના પ્રતીતસામ્યયોર્નાયકનદીનાયકયોઃ કથિતસાદૃશ્યૈ રેવ રત્નૈર્ગુણૈશ્ચ ભેદકથનાદયં તથોક્તઃ ।
તત્રૈવ વિસદૃશવ્યતિરેકો યથા
નિદ્રાલૌ શ્રુતિવર્જિતે વિષમુખે વક્રાં દધાને સતીં શેષે નૂનમપાયશઙ્કિહૃદયા સ્થાતું સમુદ્વેગિનીમ્ ।
નિસ્તન્દ્રે વિશદશ્રુતૌ સુવદને વક્રેતરાધ્વક્રમે શ્રી સિઙ્ગક્ષિતિપાલકે વસુમતી યાતિ પ્રતિષ્ઠા પરામ્ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*61 ॥
અત્ર વિદ્યાપરિજ્ઞાનમહીભરણાદિનાપ્રતીતસામ્યયોઃ શેષનાયકવિશેષયોર્વિસદૃશનિદ્રાલુનિસ્તન્દ્રત્વાદિભેદક ધર્મકથનાદયં પ્રતીયમાનસાદૃશ્યે વિસદૃશવ્યતિરેકઃ ।
એવં હિ વ્યતિરેકસ્ય ભેદાઃ કેચિન્નિદર્શિતાઃ ।
અનેનૈવ પથાન્યો ઽપિ સ્વયમૂહ્યા વિચક્ષણૈઃ

કિઞ્ચિદારભ્યમાણેન કાર્યં તત્સહકારિણઃ ।
આકસ્મિકસ્ય સંપ્રાષ્તેસ્સમાહિતમિતીહિતમ્

દૈવિકં સમાહિતં યથા
શ્રી સિઙ્ગક્ષિતિપાલસૈનિકભિયા ભૂભૃદ્ગુહાગાહિનાં કાન્તારેષુ ચિકીષંતા નિજપદપ્રસ્તારસંમાર્જનામ્ ।
નિર્વ્યૂઢા સહકારિતા વિધિવશાદસ્માકમાકસ્મિકૈઃ કુલ્યાક્ષાસલિતકન્દરા પરિસરપ્રારંભમંભોધરૈઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*62 ॥
અત્ર પલાયમાનમાર્ગેષુ નિજપદપઙ્ક્તિમાર્જનચિકીર્ષૂણાં નાયકવિરોધિનામાકસ્મિકવર્ષેણ તત્સુનિષ્પન્નમિતિ દૈવિકં સમાહિતમ્ ।
અઢૈવિકં યથા
વર્ષાદિપ્રથમપ્રબોધસમયાચારેણ પદ્માલયા- દાઢાસિઘ્દનભેકુમનસો વ્યાજાદનિદ્રાત્યજઃ ।
દૈત્યારેરુપકારકારણતયા જાગર્તિ જાગ્રદ્ધિયા શ્રી સિઙ્ગસ્ય વિભો ર્દિગન્તવિજયપ્રસ્થાનભેરીધ્વનિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*63 ॥
અત્ર નિદ્રાવ્યાજેન લક્ષ્મીગાઢાલિઙ્ગનસ્ય શૈથિલ્યં ચિકીર્ષતા ભગવતા લવ્ધસ્ય પદ્માલયાતઙ્કહેતુતયા સહકારિણો નાયકસન્નાહનિસ્સાણરાણસ્ય પૌરુષેયતયા તદિદમદૈવિકં સમાહિતમ્ ।
ભ્રાન્તિર્વિપર્યયજ્ઞાનં સંસ્કારાત્સામ્યતો ઽપિ વા ।
આલમ્બવત્યનાલમ્બવતી ચેત્યાદિ સા દ્વિધા

આલમ્બનવતી યથા
ઔત્સુક્યાદનવોતસિઙ્ગનૃપતેરાકારમાલિખ્ય સા નિર્વર્ણ્યાયમસૌ મમ પ્રિય ઇતિ પ્રેમાભિયોગભ્રમાત્ ।
આશુદ્ધાય તતોપસૃત્ય તરસા કિઞ્ચિદ્વિવૃત્તાનના સાનૂનં સદરસ્મિતં સચકિતં સાકાઙ્ક્ષમાલોકતે ॥ ચ્ક્ચ્_7.*64 ॥
અત્ર નાયકાનુરક્તાયાઃ કસ્યાશ્ચિન્નાયકચિત્રે અયં સાક્ષાન્નાયક ઇતિ પ્રતીતેઃ સેયં સતતનાયકાનુધ્યાનવાસનાબલેન ચિત્રસ્થ નાયકાકારમાલમ્બ્ય જાયત ઇતિ સંસ્કારજા સાલમ્બા નામભ્રાન્તિરિયમ્ ।
નિરાલમ્બા યથા
પ્રાચણ્ડ્યં પ્રતિગણ્ડભૈરવવિભોરલોક્ય યુદ્ધાઙ્ગણે દાવન્તો ગિરિકન્દરાપરિસરં પ્રત્યર્થિપૃથ્વીભુજઃ ।
દોરુદ્ધૂતકરાલખડ્ગલતિકાવ્યગ્રં તમેવાન્તિકે પ્રર્ત્યાદ્ર પ્રતિપાદપં પ્રતિદિશં પશ્યન્તિ પર્યાકુલાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*65 ॥
અત્ર રણમુખે તાદૃશપ્રચણ્ડિમાનુસન્ધાયકં નાયકં સાક્ષાત્કૃતવતાં દ્વિષતા મવિગતેન વાસનાબલેન નાયકસાદૃશ્યાલમ્બનં વિનાપિ શૈલાદિષુ યા નયકાદિપ્રતીતિઃ સેયં નિરાલંબના નામ સંસ્કારતો ભ્રાન્તિઃ ।
દ્વિતીયા ચ પરિજ્ઞેયા દ્વિપ્રકારા મનીષિભિઃ ।
અતત્તવે તત્ત્વરૂપા ચ તત્ત્વે ચાતત્ત્વરૂપિણી

આદ્યા યથા
નર્તું વાઞ્છતિ ધૂર્જટિઃ ફણધરાસ્તિષ્ઠન્તિ પર્યન્તતઃ પ્રત્યુત્તિષ્ઠતિ જાહ્નવી ન સહતે માનાગ્રહં માનિની ।
સેર્ષ્યં પશ્યતિ પાર્વતી કમલભૂરાલિઙ્ગિતું ચેષ્ટતે શ્રી સિઙ્ગક્ષિતિનાથકીર્તિમહિમન્યાશ્ચર્યધુર્યોદયે ॥ ચ્ક્ચ્_7.*66 ॥
અત્ર સદૃશધાવલ્યેન યત્પ્રાલેયશૈલાદિરૂપે નાયકયશસિ તત્તદ્રૂપતયા પ્રતિભાનં સેયમતત્ત્વે તત્ત્વરૂપા ભ્રાન્તિઃ ।
દ્વિતીયા યથા
તૃષ્ણાક્રાન્તા જલમિતિ ધિયા સંપ્લવે ભાનુભાસાં ધાવં ધાવં ધવલધવલં ધાન્વિનીષુ સ્થલીષુ ।
ક્ષામક્ષામા રિપુનૃપતયઃ સિઙ્ગભૂપાલધાટ્યાં સત્યાકારાનપિ ન પયસાં વિશ્વસન્તિ સ્મ કૂપાન્ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*67 ॥
અત્ર બહુશો મૃગતૃષ્ણિકાપ્રતારિતાનાં નાયકપરિપન્થિનાં પારમાર્થિકેષ્વપિ જલેષુ ન જલાનીતિ યા પ્રતિપત્તિઃ સેયં તત્ત્વેપ્યતત્ત્વરૂપા ભ્રાન્તિઃ સાદશ્યજનિતા ભ્રાન્તિઃ ।
ભ્રાન્તેઃ પરંપરા ભ્રાન્તેઃઋ શ્રુઙ્ખલા ઇત્યુભે ઇમે ।
ભ્રાન્તેઃ પૃથગિતિ જ્ઞાનં ભ્રાન્તિરેવેતિ મે મતમ્

અત્ર ભ્રાન્તિપરમ્પરા યથા
શાખાસુ પ્રસવાશયા ક્ષિતિરુહાં કર્પૂરખંડાશયા પેટીકામુદરેષુ મોહનવિધેરન્તે દુક્લાશયા ।
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિનાયકેન્દ્ર ભવતો ગૃહ્ણન્તિ સિદ્ધાઙ્ગનાઃ લોકાલોકદરીપરીસહભુવામાકલ્પકલ્પં યશઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*68 ॥
અત્ર સિદ્ધાઙ્ગનાનાં બહુશો માલાક્રમેણ નાયકયશસિ જાયમાના પ્રસવાદિભ્રાન્તિરેવ બ્રાન્તિપરંપરેત્યુચ્યતે ।
ભ્રાન્તિશૃઙ્ખલા યથા
બ્રહ્મા હંસધિયાનુરજ્યતિ નભોગઙ્ગાધિયા તે ખગાઃ ક્ષીરાંભોધિધિયા ચ સા તટવતી જ્યોત્સ્નાધિયા ચામ્બુધિઃ ।
સા કાન્તિઃ શરદિન્દુમણ્ડલધિયા ત્વત્કીર્તિમવ્યાહતાં શ્રી સિઙ્ગક્ષિતિનાથ સાધુજનતાસંકલ્પકલ્પદ્રુમ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*69 ॥
અત્ર ભ્રાન્તીનામુત્તરોત્તરં શૃઙ્ખલાન્યાયેંન સંકલનાદિયં ભ્રાન્તિઃ શૃઙ્ખલા નામ ભ્રાન્તેરેવ ભેદઃ ।
ઊહા વિતર્કઃ સ દ્વેધા નિર્ણયાનિર્ણયાવધિઃ

અત્ર નિર્ણયાન્તો યથા
અસૌ કિં કન્દર્પઃ કિમયમમરેશાનતનયઃ કિમેષઃ શ્રીરામઃ કિમયમલકાનાયકસુતઃ ।
સખિ જ્ઞાતં સો ઽયં યુવતિનયનોત્પાદકફલં નિધાનં ભાગ્યાનાં જયતિ ખલુ સિઙ્ગક્ષિતિપતિઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*70 ॥
અત્ર કન્દર્પાદિવિતર્કાનન્તરં સો ઽયં નાયક ઇતિ નિર્ણયકથનાદયં તથોક્તઃ ।
અનિર્ણયાન્તો યથા
સંવર્તપાવકશિખા કિમિ કિન્નુ જિહ્વા મૃત્યોરિયં કિમુ યુગાન્તકૃતાન્તદંષ્ટ્રા ।
ઇત્યૂહ્યતે સમરસીમનિ વૈરિસૈન્યૈઃ શ્રી સિઙ્ગભૂપકરકમ્પિતખડ્ગરેખા ॥ ચ્ક્ચ્_7.*71 ॥
અત્ર કિમિદં કિમિદમિતિ વિતર્કયતા વિમતસૈન્યેન સેયં નાયકખડ્ગધારેતિ નિર્ણયાકથનાદયં તથોક્તઃ ।
વસ્ત્વન્તરેણ સ્થગનં વસ્તુનો મીલિતં મતમ્

યથા
નિત્યં શ્રીઅનવોતસિઙ્ગનૃપતેરશ્રાન્તવિશ્રાણન- શ્લાઘાશ્લોકકૃતા ચ દાનરસિકે નાકૌકસાં નાયકે ।
સ્વર્ધેનોર્વદને નિસર્ગનમનાલ્લજ્જાનતિર્ગોપ્યતે મન્દારસ્ય ચ બાષ્પ વિન્દુપટલં શ્ચ્યોતન્મધૂલીકણૈઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*72 ॥
અત્ર નાયકવિતરણશ્લાઘયાઃ પરાભૂતયોઃ કામધેનુકલ્પવૃક્ષયોર્ જાયમાનલજ્જાનતિબાષ્પપૂરાઃ સ્વભાવમુખાવનતિપુષ્પરસાભ્યાં સ્થગિતમિતિ મીલિતમિદમ્ ।
તદ્ભેદાસ્સામ્યપિહિત તદ્ગુણાતદ્ણાવપિ

તત્ર સામાન્યં યથા
રૈચર્લીયકુલાવતંસ નૃપતે હંસાઃ પ્રશંસાનિધે શ્લિષ્ટદ્રવ્યવિવેકિનો વિજહતિ પ્રાવીણ્યગર્વં નિજમ્ ।
વક્ત્રાન્તાદ્ગલિતાન્મૃણાલકબલાન્ કીલૌ તવ બ્રાહ્નણી પ્રાપ્તાદ્વૈતકથાન્મનાગપિ પરિચ્છેત્તું ચિરાદક્ષમાઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*73 ॥
અત્ર કીર્તિમૃણાલયોરેકત્વરૂપં સામાન્યમપિ સદૃશેન સદૃશસ્થગનમિતિ મીરિતમેવ ।
પિહિતં યથા
કસ્યાશિચિત્કુચ મણ્ડલે નવવયોમત્તેભકુમ્ભદ્વયે દૃષ્ટિં રાગતરઙ્ગિતાં વિદધતા શ્રીસિઙ્ગભૂમીભુજા ।
દાક્ષિણ્યવ્રતભઙ્ગભીરુમનસા દેવેન વામભ્રુવા- મન્યાસામપિ સા તથૈવ કૃતિના નેત્રેન્દ્રિયેણાર્પિતા ॥ ચ્ક્ચ્_7.*74 ॥
અત્ર પ્રકટિતસ્નેહાં પ્રેયકીં પશ્યતો નાયકસ્ય યદન્યાસ્વપિ તથાવિધકટાક્ષવ્યાપારિણ સ્વકીયભાવક પ્રખ્યાકછાકવિહિતં [ભાવપ્રચ્છાદનં વિહિતં (?)] તદિદં પિહિતમિતિ કેચિદાચક્ષતે ।
તદપિ સહજાનુ રાગદૃષ્ટિવ્યાપારસ્ય સાધિતાનુરાગદૃષ્ટિવ્યાપારેણ સ્થગનમિતિ મીલિતમેવ ।
તદ્ગુણો યથા
પત્રપ્રાયલતાપ્રતાન કૃતા નિકુઞ્જૈઃ પલશોત્તરે (?) સ્વચ્છાસુ સ્ફટિકસ્થલીષુ ધવલક્ષોણીરજોલેપનાઃ ।
શોણગ્રાવસુ ગૈરિકેન્દ્રદયુજો વિદ્વેષિણસ્તત્ક્ષણાત્ લક્ષ્યન્તે ન હિ સિઙ્ગભૂપતિચમૂનાસીરધાટીભટૈઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*75 ॥
અત્ર નાયકદ્વેષિણાં નિકુઞ્જાપુઞ્જાદિગુણસમા શ્રયણેન સ્થગિતમિતિ તદ્ગુણમીલિતમેવ ।
સિઙ્ગક્ષ્માપતિકીર્તિભિર્ધવલિતે લોકત્રયે સ્વપ્રભોઃ કણ્ઠેન વ્યતિકાલકૂટઘટનાજીર્ણેન હૃષ્ટા ગણાઃ ।
વર્ણે ઽપિ પ્રતિકૂલતાં વિજહરી પત્યુઃ પ્રિયા પાર્વતી પૂર્ણેન્દોર્ અપિ મુદ્રિતા જનતયા રૂઢા કલઙ્કપ્રથા ॥ ચ્ક્ચ્_7.*76 ॥
અત્રાતદ્ગુણાનામપિ કાલકણ્ઠ.... ....યદ્વિકારા વિષ્કરણં સો ઽયમતદ્ગુણ ઇતિ વ્યાચક્ષતે ।
તદસ્મિન્ મતે ઽપિ ક્રિયાકારણાનામસામર્થ્યાદહેત્વલઙ્કાર એવ ।
સદૃશાદનુભૂતાર્થપ્રતીતિઃ સ્મરણં મતમ્

યથા
સંત્રાસાદુપવિન્ધ્યકાનનબિલૈઃ પર્યન્તનિર્યન્મધુ- સ્રોતસ્કા પરિલોક્ય ગણ્ડદૃષદો વ્યામાવકાશસ્પૃશઃ ।
ઉદ્દણ્ડપ્રતિગણ્જભૈરવહૃતાઃ પ્રત્યર્થિભિઃ પાર્થિવૈઃ સ્મર્યન્તે નિજગન્ધબન્ધુરઘટાઃ તૃટ્યત્કટગ્રન્થયઃ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*77 ॥
અત્ર ગણ્ડશૈલદર્શનેન તત્સદૃશાનાં નાયકાપહૃતાનાં નિજગજેન્દ્રાણાં યા સ્મૃતિસ્સો ઽયં સ્મૃત્યલઙ્કારઃ ।
અભિપ્રાયાનુકૂલ્યેન પ્રવૃત્તિર્ભાવ ઈરિતઃ

યથા
શ્રીસિઙ્ગક્ષિતિનાયકેન વિદુષા તત્તત્કલાપદ્ધતેઃ લોકસ્યાઙ્ગાન્યકૃત્યસૌષ્ઠવકલામઙ્ગોષુ સન્ધિત્સતા ।
યદ્યત્સંવિહિતં રહો વિતનુતે તત્તત્પ્રતીપક્રમં, પ્રજ્ઞાશીતવતી વિવેકચતુરા કાચિત્કુરઙ્ગેક્ષણા ॥ ચ્ક્ચ્_7.*78 ॥
અત્ર નાયકસ્ય યો ઽયં સૌષ્ઠવોપદેશપ્રવૃત્તિઃ તયોર્પટદ્વયોરન્યોન્યસ્પર્શનસુખોપમેય પ્રાયાદિત્યયં ભાવાલઙ્કારઃ
યથા ચ
કલ્યાણશૃઙ્ગપયસા પરિષેક્તુકામા વક્ષઃસ્થલં નવવસન્તવિહારકાલે ।
અત્યાનતેન શિરકેચ્છતિ સિઙ્ગભૂપે તન્માનિની ન વિજરાતિ જહાતિ બાષ્પમ્ ॥ ચ્ક્ચ્_7.*79 ॥
અત્ર વક્ષસિ સલિલસેકં નાયકઃ શિરસિ યત્સમીહિતવાન્ નાયિકયા તત્શૃઙ્ગસલિલં ન મુક્તમ્ કિન્તુ બાષ્પમિતિ યત્તદત્ર નાયકસ્ય હૃદયે કાચિદન્યા હૃદયવલ્લભઆ વસતીતિ ભાવઃ ।
ભાવપ્રતીપસ્તુ પરૈર્ભાવ એવેતિ દર્શિતઃ ।
અન્યથાજ્ઞાનરૂપત્વાદ્ ભ્રન્તિરેવેતિ મે મતિઃ