બૃહત્સંહિતા · અધ્યાય 76

સ્રગ્^ગન્ધ^ધૂપ^અમ્બર^ભૂષણ^આદ્યં ન શોભતે શુક્લ^શિરોરુહસ્ય।
યસ્માદ્ અતો મૂર્ધજ^રાગસેવાં કુર્યાદ્ યથ^એવ^અઞ્જન^ભૂષણાનામ્॥

લૌહે પાત્રે તણ્ડુલાન્ કોદ્રવાણાં
શુક્લે પક્વાંલ્ લોહચૂર્ણેન સાકમ્।
પિષ્ટાન્ સૂક્ષ્મં મૂર્ધ્નિ શુક્લ^અમ્લ^કેશે
દત્વા[ક્.દત્ત્વા] તિષ્ઠેદ્ વેષ્ટયિત્વા^આર્દ્ર[ક્.અર્ક]પત્રૈઃ॥

યાતે દ્વિતીયે પ્રહરે વિહાય
દદ્યાત્^શિરસ્ય્ આમલક^પ્રલેપમ્।
સંછાદ્ય પત્રૈઃ પ્રહરદ્વયેન
પ્રક્ષાલિતં કાર્ષ્ણ્યમ્ ઉપૈતિ શીર્ષમ્॥

પશ્ચાત્^શિરઃસ્નાન^સુગન્ધ^તૈલૈર્
લોહ^અમ્લ^ગન્ધં શિરસો +અપનીય।
હૃદ્યૈશ્ ચ ગન્ધૈર્ વિવિધૈશ્ ચ ધૂપૈર્
અન્તઃપુરે રાજ્યસુખં નિષેવેત્॥

ત્વક્^કુષ્ઠ^રેણુ^નલિકા^સ્પૃક્કા^રસ^તગર^બાલકૈસ્ તુલ્યૈઃ।
કેસર^પત્ર^વિમિશ્રૈર્ નરપતિ^યોગ્યં શિરઃસ્નાનમ્॥

મઞ્જિષ્ઠયા વ્યાઘ્રનખેન શુક્ત્યા ત્વચા સકુષ્ઠેન રસેન ચૂર્ણઃ।
તૈલેન યુક્તો +અર્કમયૂખ^તપ્તઃ કરોતિ તચ્ ચમ્પક^ગન્ધિ તૈલમ્॥

તુલ્યૈઃ પત્ર^તુરુષ્ક^બાલ^તગરૈર્ ગન્ધઃ સ્મરોદ્દીપનઃ
સવ્યામો બકુલો +અયમ્ એવ કટુકા^હિઙ્ગુ^પ્રધૂપ^અન્વિતઃ।
કુષ્ઠેન^ઉત્પલગન્ધિકઃ સમલયઃ પૂર્વો ભવેચ્ ચમ્પકો
જાતી^ત્વક્^સહિતો +અતિમુક્તક ઇતિ જ્ઞેયઃ સકુસ્તુમ્બુરુઃ॥

શતપુષ્પા^કુન્દુરુકૌ પાદેન^અર્ધેન નખ^તુરુષ્કૌ ચ।
મલય^પ્રિયઙ્ગુ^*ભાગૌ[ક્ઽસ્ ત્ર્. ભાગો] ગન્ધો ધૂપ્યો ગુડ^નખેન॥

ગુગ્ગુલુ^બાલક[ક્.વાલક]^લાક્ષા^મુસ્તા^નખ^શર્કરાઃ ક્રમાદ્ ધૂપઃ।
અન્યો માંસી^બાલક[ક્.વાલક]^તુરુષ્ક^નખ^ચન્દનૈઃ પિણ્ડઃ॥

હરીતકી^શઙ્ખ^ઘન^દ્રવ^અમ્બુભિર્
ગુડ^ઉત્પલૈઃ શૈલક^મુસ્તક^અન્વિતૈઃ।
નવાન્ત^પાદ^આદિ^વિવર્ધિતૈઃ ક્રમાદ્
ભવન્તિ ધૂપા બહવો મનોહરાઃ॥

ભાગૈશ્ ચતુર્ભિઃ સિત^શૈલ[ઉ.શૈલેય]^મુસ્તાઃ
શ્રી^સર્જ^ભાગૌ નખ^ગુગ્ગુલૂ ચ।
કર્પૂર^બોધો મધુ^પિણ્ડિતો +અયં
કોપચ્છદો નામ નરેન્દ્રધૂપઃ॥

ત્વગ્^ઉશીર^પત્ર^ભાગૈઃ સૂક્ષ્મૈલા^અર્ધેન સંયુતૈશ્ ચૂર્ણઃ।
પુટવાસઃ[ક્.પટવાસઃ] પ્રવરો +અયં મૃગ^કર્પૂર^પ્રબોધેન॥

ઘન^બાલક^શૈલેયક^કર્પૂર^ઉશીર^નાગપુષ્પાણિ।
વ્યાઘ્રનખ^સ્પૃક્કા^અગુરુ^*દમનક[ઉ.મદનક]^નખ^તગર^ધાન્યાનિ॥

કર્પૂર[ક્ઽસ્ ત્ર્. કર્ચૂર]^ચોલ[ક્.ચોર]^મલયૈઃ સ્વેચ્છાપરિવર્તિતૈશ્ ચતુર્ભિર્ અતઃ।
એકદ્વિત્રિચતુર્ભિર્ ભાગૈર્ ગન્ધાર્ણવો ભવતિ॥

અત્યુલ્બણગન્ધ^ત્વાદ્ એકાંશો નિત્યમ્ એવ ધાન્યાનામ્।
કર્પૂરસ્ય તદૂનો નૈતૌ દ્વિત્ર્યાદિભિર્ દેયૌ॥

શ્રી^સર્જ^ગુડ^નખૈસ્ તે ધૂપયિતવ્યાઃ ક્રમાન્ ન પિણ્ડસ્થૈઃ।
બોધઃ કસ્તૂરિકયા દેયઃ કર્પૂર^સંયુતયા॥

અત્ર સહસ્ર^ચતુષ્ટયમ્ અન્યાનિ ચ સપ્તતિ^સહસ્રાણિ।
લક્ષં શતાનિ સપ્ત વિંશતિ^યુક્તાનિ ગન્ધાનામ્॥

એકૈકમ્ એકભાગં દ્વિ^ત્રિ^ચતુર્^ભાગિકૈર્ યુતં દ્રવ્યૈઃ।
ષડ્^ગન્ધ^કરં તદ્વદ્ દ્વિ^ત્રિ^ચતુર્^ભાગિકં કુરુતે॥

દ્રવ્ય^ચતુષ્ટય^યોગાદ્ ગન્ધ^ચતુર્વિંશતિર્ યથા^એકસ્ય।
એવં શેષાણામ્ અપિ ષણ્ણવતિઃ સર્વપિણ્ડો +અત્ર॥

ષોડશકે દ્રવ્યગણે ચતુર્વિકલ્પેન ભિદ્યમાનાનામ્।
અષ્ટાદશ જાયન્તે શતાનિ સહિતાનિ વિંશત્યા॥

ષણ્ણવતિ^ભેદભિન્નશ્ ચતુર્^વિકલ્પો ગણો યતસ્ તસ્માત્।
ષણ્ણનવતિ^ગુણઃ કાર્યઃ સા સઙ્ખ્યા ભવતિ ગન્ધાનામ્॥

પૂર્વેણ પૂર્વેણ ગતેન યુક્તં
સ્થાનં વિનાન્ત્યં પ્રવદન્તિ સઙ્ખ્યામ્।
ઇચ્છાવિકલ્પૈઃ ક્રમશો +અભિનીય
નીતે નિવૃત્તિઃ પુનર્ અન્યનીતિઃ॥

દ્વિ^ત્રિ^ઇન્દ્રિય^અષ્ટભાગૈર્ અગુરુઃ પત્રં તુરુષ્ક^શૈલેયૌ
વિષય^અષ્ટ^પક્ષ^દહનાઃ પ્રિયઙ્ગુ^મુસ્તા^રસાઃ કેશઃ॥

સ્પૃક્કા^ત્વક્^તગરાણાં માંસ્યાશ્ ચ કૃત^એક^સપ્ત^ષડ્^ભાગાઃ।
સપ્ત^ઋતુ^વેદ^ચન્દ્રૈર્ મલય^નખ^શ્રીક^કુન્દુરુકાઃ॥

ષોડશકે કચ્છપુટે યથા તથા *મિશ્રિતે ચતુર્દ્રવ્યે[ક્.મિશ્રિતૈશ્ ચતુર્દ્રવ્યૈઃ]।
યે +અત્ર^અષ્ટાદશ ભાગાસ્ તે +અસ્મિન્ ગન્ધાદયો યોગાઃ॥

નખ^તગર^તુરુષ્ક^યુતા જાતી^કર્પૂર^મૃગ^કૃત^ઉબ્દોધાઃ[ઉ.ઉદ્બોધાઃ]।
ગુડ^નખ^ધૂપ્યા ગન્ધાઃ કર્તવ્યાઃ સર્વતોભદ્રાઃ॥

જાતીફલ^મૃગ^કર્પૂર^બોધિતૈઃ સ^સહકાર^મધુ^સિક્તૈઃ।
બહવો +અત્ર પારિજાતાશ્ ચતુર્ભિર્ ઇચ્છાપરિગૃહીતૈઃ॥

સર્જ^રસ^શ્રીવાસક^સમન્વિતા યે +અત્ર સર્વ^ધૂપાસ્[ક્.સર્વયોગાસ્] તૈઃ।
શ્રી^સર્જ^રસ^વિયુક્તૈઃ સ્નાનાનિ સબાલક[ક્.સવાલક]ત્વગ્ભિઃ॥

રોધ્ર^ઉશીર^નત^અગુરુ^*મુસ્તા^પત્ર[ક્.મુસ્તા]^પ્રિયઙ્ગુ^વન^પથ્યાઃ।
નવકોષ્ઠાત્ કચ્છપુટાદ્ દ્રવ્યત્રિતયં સમુદ્ધૃત્ય॥

ચન્દન^તુરુષ્ક^ભાગૌ શુક્ત્ય્^અર્ધં પાદિકા તુ શતપુષ્પા।
કટુ^હિઙ્ગુલ^ગુડ^ધૂપ્યાઃ કેસરગન્ધાશ્ ચતુરશીતિઃ॥

સપ્તાહં ગોમૂત્રે હરીતકી^ચૂર્ણ^સંયુતે ક્ષિપ્ત્વા।
ગન્ધોદકે ચ ભૂયો વિનિક્ષિપેદ્ દન્તકાષ્ઠાનિ॥

એલા^ત્વક્^પત્ર^અઞ્જન^મધુ^મરિચૈર્ નાગપુષ્પ^કુષ્ઠૈશ્ ચ।
ગન્ધામ્ભઃ કર્તવ્યં કિઞ્ ચિત્ કાલં સ્થિતાન્ય્ અસ્મિન્॥

જાતીફલ^પત્ર^એલા^કર્પૂરૈઃ કૃત^યમ^એક^શિખિ^ભાગૈઃ।
અવચૂર્નિતાનિ ભાનોર્ મરીચિભિઃ શોષણીયાનિ॥

વર્ણ^પ્રસાદં વદનસ્ય કાન્તિં
વૈશદ્યમ્ આસ્યસ્ય સુગન્ધિતાં ચ।
સંસેવિતુઃ શ્રોત્રસુખાં ચ વાચં
કુર્વન્તિ કાષ્ઠાન્ય્ અસકૃદ્ભવાનામ્॥

કામં પ્રદીપયતિ રૂપમ્ અભિવ્યનક્તિ
સૌભાગ્યમ્ આવહતિ વક્ત્ર^સુગન્ધિતાં ચ।
ઊર્જં કરોતિ કફજાંશ્ ચ નિહન્તિ રોગાંસ્
તામ્બૂલમ્ એવમ્ અપરાંશ્ ચ ગુણાન્ કરોતિ॥

યુક્તેન ચૂર્ણેન કરોતિ રાગં
રાગ^ક્ષયં પૂગફલ^અતિરિક્તમ્।
ચૂર્ણ^અધિકં વક્ત્ર^વિગન્ધ^કારિ
પત્ર^અધિકં સાધુ કરોતિ ગન્ધમ્॥

પત્ર^અધિકં નિશિ હિતં સફલં દિવા ચ
પ્રોક્તાન્ય્ અથાકરણમ્ અસ્ય વિડમ્બનૈવ।
કક્કોલ^પૂગ^લવલીફલ^પારિજાતૈર્
આમોદિતં મદમુદા મુદિતં કરોતિ॥
77 સ્ત્રીપુંસસમાયોગાધ્યાયઃ