બૃહત્પારાશરહોરાશાસ્ત્રમ્ · અધ્યાય 7

અથ વર્ગવિવેકાધ્યાયઃ

અથ ષોડશવર્ગેષુ વિવેકં ચ વદામ્યહમ્‌।
લગ્ને દેહસ્ય વિજ્ઞાનં હોરાયાં સમ્પદાદિકમ્‌

દ્રેષ્કાણે ભ્રાતૃજં સૌખ્યં તુર્યાંશે ભાગ્યચિન્તનમ્‌।
પુત્રપૌત્રાદિકાનાં ચૈ ચિન્તનં સપ્તમાંશકે

નવમાંશે કલત્રાણાં દશમાંશે મહત્ફલમ્‌।
દ્વાદશાંશે તથા પિત્રોશ્ચિન્તનં ષોડશાંશકે

સુખાઽસુખસ્ય વિજ્ઞાનં વાહનાનાં તથૈવ ચ।
ઉપાસનાયા વિજ્ઞાનં સાધ્યં વિંશતિભાગકે

વિદ્યાયા વેદબાહ્વંશે ભાંશે ચૈવ બલાઽબલમ્‌।
ત્રિંશાંશકે રિષ્ટફલં ખવેદાંશે શુભાઽશુભમ્‌

અક્ષવેદાંશકે ચૈવ ષષ્ટ્યંશેઽખિલમીક્ષયેત્‌।
યત્ર કુત્રાપિ સમ્પ્રાપ્તઃ ક્રૂરષષ્ટ્યંશકાધિપઃ

તત્ર નાશો ન સન્દે હો ગર્ગાદીનાં વચો યથા।
યત્ર કુત્રાપિ સમ્પ્રાપ્તઃ કલાંશાધિપતિઃ શુભઃ

તત્ર વૃદ્ધિશ્ચ પુષ્ટિશ્ચ ગર્ગાદિનાં વચો યથા।
ઇતિ ષોડશવર્ગાણાં ભેદાસ્તે પ્રતિપાદિતાઃ

ઉદયાદિષુ ભાવેષુ ખેટસ્ય ભવનેષુ વા।
વર્ગવિંશોપકં વીક્ષ્ય જ્ઞેયં તેષાં શુભાઽશુભમ્‌

અથાતઃ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ વર્ગવિંશોપકં બલમ્‌।
યસ્ય વિજ્ઞાનમાર્તેણ વિપાકં દૃષ્ટિગોચરમ્‌

ગૃહવિંશોપકં વીક્ષ્યં સૂર્યાદીનાં ખચારિણામ્‌।
સ્વગૃહોચ્ચે બલં પૂર્ણં શૂન્યં તત્સપ્તમસ્થિતે

ગ્રહસ્થિતિવશાજ્જ્ઞેયં દ્વિરાશ્યધિપતિસ્તથા।
મધ્યેઽનુપાતતો જ્ઞેયં ઓજયુગ્મર્ક્ષભેદતઃ

સૂર્યહોરાફલં દદ્યુર્જીવાર્કવસુધાત્મજાઃ।
ચન્દ્રાસ્ફુજિદર્કપુત્રાશ્ચન્દ્રહોરાફલપ્રદાઃ

ફલદ્વયં બુધો દદ્યાત્‌ સમે ચાન્દ્રં તદન્યકે।
રવેઃ ફલં સ્વહોરાદૌ ફલહીનં વિરામકે

મધ્યેઽનુપાતાત્‌ સર્વત્ર દ્રેષ્કાણેઽપિ વિચિન્તયેત્‌।
ગૃહવત્‌ તુર્યભાગેપિ નવાંશાદાવપિ સ્વયમ્‌

સૂર્યઃ કુજફલં ધત્તે ભાર્ગવસ્ય નિશાપતિઃ।
ત્રિંશાંશકે વિચિન્ત્યૌવમત્રાપિ ગૃહવત્‌ સ્મૃતમ્‌

લગ્નહોરાદૃકાણાંકભાગસૂર્યકા ઇતિ।
ત્રિંશાંશકશ્ચ ષડ્‌વર્ગા અત્ર વિંશોપકાઃ ક્રમાત્‌

રમનેત્રાબિધપંચાશ્વિભૂમયઃ સપ્તવર્ગકે।
સસપ્તમાંશકે તત્ર વિશ્વકાઃ પંચ લોચનમ્‌

ત્રયઃ સાર્દ્ધં દ્વયં સાર્દ્ધવેદા દ્વૌ રાત્રિનાયકઃ।
સ્થૂલં ફલં ચ સંસ્થાપ્ય તત્સૂક્ષ્મં ચ તતસ્તતઃ

દશવર્ગાં દિગંશાઢ્યાઃ કલાંશાઃ ષષ્ટિભાગકાઃ।
ત્રયં ક્ષેત્રસ્ય વિજ્ઞેયઃ પંચષષ્ટ્યંશકસ્ય ચ

સાર્દ્ધૌકભાગાઃ શેષાણાં વિશ્વકાઃ પરિકીર્તિતા।
અથ વક્ષ્યે વિશેષેણ બલં વિંશોપકાહ્વયમ્‌

ક્રમાત્‌ ષોડશવર્ગાણાં ક્ષેત્રાદીનાં પૃથક્‌ પૃથક્‌।
હોરાત્રિંશાંશદૃક્કાણે કુચન્દ્રશશિનઃ ક્રમાત્‌

કલાંશસ્ય દ્વયં જ્ઞેયં ત્રયં નન્દાંશકસ્ય ચ।
ક્ષેત્રે સાર્દ્ધં ચ ત્રિતયં વેદાઃ ષષ્ટ્યંશકસ્ય હિ

અર્દ્ધમર્ધં તુ શેષાણાં હ્યેતત્‌ સ્વીયમુદાહૃતમ્‌।
પૂર્ણં વિંશોપકં વિંશો ધૃતિઃ સ્યાદધિમિત્રકે

મિત્રે પંચદશ પ્રોક્તં સમે દશ પ્રકીર્તિતમ્‌।
શત્રૌ સપ્તાધિશત્રૌ ચ પંચવિંશોપકં ભવેત્‌

વર્ગવિશ્વાઃ સ્વવિશ્વઘ્નાઃ પુનર્વિંશતિભાજિતાઃ।
વિશ્વાફલોપયોગ્યં તત્પઞ્ચોનં ફલદો ન હિ

તદૂર્ધ્વં સ્વલ્પફલદં દશોર્ધ્વં મધ્યમં સ્મૃતમ્‌।
તિય્યૂર્ધં પૂર્ણફલદં બોધ્યં સર્વં ખચારિણામ્‌

અથાઽન્યદપિ વક્ષ્યેઽહં મૈત્રેય ત્વં વિધારય।
ખેતાઃ પૂર્ણફલં દદ્યુઃ સૂર્યાત્‌ સપ્તમકે સ્થિતાઃ

ફલાભાવં વિજાનીયાત્‌ સમે સૂર્યનભશ્ચરે।
મધ્યેઽનુપાતાત્‌ સર્વત્ર હ્યુદયાસ્તવિંશોપકાઃ

વર્ગવિંશોપકં જ્ઞેયં ફલમસ્ય દ્વિજર્ષભ।
યચ્ચ યત્ર ફલં બુદ્‌ધ્વા તત્ફલં પરિકીર્તિતમ્‌

વર્ગવિંશોપકં ચાદાવુદયાસ્તમતઃ પરમ્‌।
પૂર્ણં પૂર્ણેતિપૂર્નંસ્યાત્‌ સર્વદૌવં વિચિન્તયેત્‌

હીનં હીનેતિહીનં સ્યાત્‌ સ્વલ્પેલ્પાત્યલ્પકં સ્મૃતમ્‌।
મધ્યં મધ્યેતિમધ્યં સ્યાદ્યાવત્તસ્ય દશાસ્થિતિઃ

અથાઽન્યદપિ વક્ષ્યામિ મૈત્રેય સ્રૃણુ સુવ્રત્।
લગ્નતુર્યાસ્તવિયતાં કેન્દ્રસંજ્ઞા વિશેષતઃ

દ્વિપંચરન્ધ્રલાભાનાં જ્ઞેયં પણફરાભિધમ્‌।
ત્રિષષ્ઠભાગ્યરિષ્ફાનામાપોક્લિમમિતિ દ્વિજ

લગ્નાત્‌ પંચમભાગ્યસ્ય કોણસંજ્ઞા વિધીયતે।
ષષ્ઠાષ્ટવ્યયભાબાનાં દુઃસંજ્ઞાસ્ત્રિકસંજ્ઞકાઃ

ચતુરસ્રં તુર્યરન્ધ્રં કથયાન્તે દ્વિજોત્તમ।
સ્વસ્થાદુપચયર્ક્ષાણિ ત્રિષડાયામ્બરાણિ હિ

તનુર્ધનં ચ સહજો બન્ધુપુત્રારયસ્તથા।
યુવતીરન્ધ્રધર્માખ્યકર્માલાભવ્યયાઃ ક્રમાત્‌

સંક્ષેપેણૌતદુદિતમન્યદ્‌ બુદ્ધ્યનુસારતઃ।
કિઞ્ચિદ્વિશેષં વક્ષ્યામિ યથા ભહ્મમુખાર્ચ્છુતમ્‌

નવમેઽપિ પિતુર્જ્ઞાનં સૂર્યાચ્ચ નવમેઽથવા।
યત્કિઞ્ચિદ્દશમે લાભે તત્સૂર્યાદ્દશમે ભવે

તુર્યે તનૌ ધને લાભે ભાગ્યે યચ્ચિન્તનં ચ તત્‌।
ચન્દ્રાત્તુર્યે તનૌ લાભે ભગ્યે તચ્ચિન્તયેદ્‌ ધ્રુવમ્‌

લગ્નાદ્‌ દુશ્ચિક્યભવને યત્કુજાદ્વિક્રમેઽખિલમ્‌।
વિચાર્યં ષષ્ઠભાવસ્ય બુધાત્‌ ષષ્ઠે વિલોકયેત્‌

પુત્રસ્ય ચ ગુરોઃ પુત્રે જાયાયાઃ સપ્તમે ભૃગોઃ।
અષ્ટમસ્ય વ્યયસ્યાપિ મન્દાન્મૃત્યૌ વ્યયે તથા

યદ્‌ભાવાદ્યત્ફલં ચિન્ત્યં તદીશાત્તત્ફલં વિદુઃ।
જ્ઞેયં તસ્ય ફલં તદ્ધિ તત્ર ચિન્ત્યં શુભાઽશુભમ્‌