બૃહત્પારાશરહોરાશાસ્ત્રમ્ · અધ્યાય 3

કથિતં ભવતા પ્રેમ્ણા ગ્રહાવતરણં મુને।
તેષં ગુણસ્વરૂપાદ્યં કૃપયા કથ્યતાં પુનઃ

શૃણુ વિપ્ર પ્રવક્ષ્યામિ ભગ્રહાણાં પરિસ્થિતિમ્‌।
આકાશે યાનિ દૃશ્યન્તે જ્યોતિર્બિમ્બાત્યનેકશઃ

તેષુ નક્ષત્રસંજ્ઞાનિ ગ્રહસંજ્ઞાનિ કાનિચિત્‌।
તાનિ નક્ષત્રનામાનિ સ્થિરસ્થાનાનિ યાનિ ચૈ

ગચ્છન્તો ભાનિ ગૃહ્ણન્તિ સતતં યે તુ તે ગ્રહઃ।
ભચક્રસ્ય નગશ્વ્યંશા અશ્વિન્યાદિસમાહ્વયાઃ

તદ્‌દ્વાદશવિભાગાસ્તુ તુલ્ય મેષાદિસંજ્ઞકાઃ।
પ્રસિદ્ધા રાશયઃ સન્તિ ગ્રહાસ્ત્વર્કાદિસંજ્ઞકાઃ

રાશીનામુદયો લગ્નં તદ્વશાદેવ જન્મિનામ્‌।
ગ્રહયોગ્વિયોગાભ્યાં ફલં ચિન્ત્યં શુભાશુભમ્‌

સંજ્ઞા નક્ષત્રવૃન્દાનાં જ્ઞેયાઃ સામાન્યશાસ્ત્રતઃ।
એતચ્છાસ્ત્રાનુસારેણ રાશિખેટફલં બ્રુવે

યસ્મિન્‌ કાલે યતઃ ખેટા યાન્તિ દૃગ્‌ગણિતૈકતામ્‌।
તત એવ સ્ફુટાઃ કાર્યાઃ દિક્કાલૌ ચ સ્ફુટૌ વિદ

સ્વસ્વદેશોદ્‌ભવૈઃ સાધ્યં લગ્નં રાશ્યુદયૈઃ સ્ફુટમ્‌।
અથાદૌ વચ્મિ ખેટાનાં જાતિરૂપગુણાનહમ્‌

અથ ખેટા રવિશ્ચન્દ્રો મઙ્ગલશ્ચ બુધસ્તથા।
ગુરુઃ શુક્રઃ શની રાહુઃ કેતુશ્ચૈતે યથાક્રમમ્‌

તત્રાર્કશનિભૂપુત્રાઃ ક્ષીણેન્દુરાહુકેતવઃ।
ક્રૂરાઃ શેષગ્રહા સૌમ્યાઃ ક્રૂરઃ ક્રૂરયુતો બુધઃ

સર્વાત્મા ચ દિવાનાથો મનઃ કુમુદબાન્ધવઃ।
સત્ત્વં કુજો બુધૈઃ પ્રોક્તો બુધો વાણીપ્રદાયકઃ

દેવેજ્યો જ્ઞાનસુખદો ભૃગુર્વીર્યપ્રદયકઃ।
ઋષિભિઃ પ્રાક્‌તનૈઃ પ્રોક્તશ્છાયાસૂનુશ્ચ દુઃખદઃ

રવિચન્દ્રૌ તુ રાજાનૌ નેતા જ્ઞેયો ધરાત્મજઃ।
બુધો રાજકુમારશ્ચ સચિવૌ ગુરુભાર્ગવૌ

પ્રેષ્યકો રવિપુત્રશ્ચ સેના સ્વર્ભાનુપુચ્છકૌ।
એવં ક્રમેણ વૈ વિપ્ર સૂર્યાદીન્‌ પ્રવિચિન્તયેત્‌

રક્તશ્યામો દિવાધીશો ગૌરગાત્રો નિશાકરઃ।
નાત્યુચ્ચાઙ્ગઃ કુજો રક્તો દૂર્વાશ્યામો બુધસ્તથા

ગૌરગાત્રો ગુરુર્જ્ઞેયઃ શુક્રઃ શ્યાવસ્તથૈવ ચ।
કૃષ્ણદેહો રવેઃ પુત્રો જ્ઞાયતે દ્વિજસત્તમ

વહ્ન્યમ્બુશિખિજા વિષ્ણુવિઢૌજઃ શચિકા દ્વિજ।
સૂર્યાદીનાં ખગાનાં ચ દેવા જ્ઞેયાઃ ક્રમેણ ચ

ક્લીવૌ દ્વૌ સૌમ્યસૌરી ચ યુવતીન્દુભૃગૂ દ્વિજ।
નરાઃ શેષાશ્ચ વિજ્ઞેયા ભાનુર્ભૌમો ગુરુસ્તથા

અગ્નિભૂમિનભસ્તોયવાયવઃ ક્રમતો દ્વિજ।
ભૌમાદીનાં ગ્રહાણાં ચ તત્ત્વાનીતિ યથાક્રમમ્‌

ગુરુશુક્રૌ વિપ્રવર્ણૌ કુજાર્કૌ ક્ષત્રિયૌ દ્વિજ।
શશિસોમ્યૌ વૈશ્યવર્ણૌ શનિઃ શૂદ્રો દ્વિજોત્તમ્

જીવસૂર્યેન્દ્રવઃ સત્ત્વં બુધશુક્રૌ રજસ્તથા।
સૂર્યપુત્રભરાપુત્રૌ તમઃપ્રકૃતિકૌ દ્વિજ

મધુપિઙ્ગલદૃક્સૂર્યશ્ચતુરસ્રઃ શુચિર્દ્વિજ।
પિત્તપ્રકૃતિકો ધીમાન્‌ પુમાનલ્પકચો દ્વિજ

બહુવાતકફઃ પ્રાજ્ઞશ્ચન્દ્રો વૃત્તતનુર્દ્વિજ।
શુભદૃઙ્‌મધુવાક્યશ્ચ ચઞ્ચલો મદનાતુરઃ

ક્રૂરો રક્તેક્ષણો ભૌમશ્ચપલોદારમૂર્તિકઃ।
પિત્તપ્રકૃતિકઃ ક્રોધી કૃશમધ્યતનુર્દ્વિજ

વપુઃશ્રેષ્ઠઃ શ્લિષ્ટવાક્ચ હ્યતિહાસ્યરુચિર્બુધઃ।
પિત્તવાન્‌ કફવાન્‌ વિપ્ર મારુતપ્રકૃતિસ્તથા

બૃહદ્‌ગાત્રો ગુરુશ્ચૈવ પિઙ્ગલો મૂર્દ્ધજેક્ષણે।
કફપ્રકૃતિકો ધીમાન્‌ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ

સુખિ કાન્તવપુ શ્રેષ્ઠઃ સુલોચનો ભૃગોઃ સુતઃ।
કાવ્યકર્તા કફાધિક્યોઽનિલાત્મા વક્રમૂર્ધજઃ

કૃશ્દીર્ઘતનુઃ શૌરિઃ પિઙ્ગદૃષ્ટ્યનિલાત્મકઃ।
સ્થૂલદન્તોઽલસઃ પંગુઃ ખરરોમકચો દ્વિજ

ધૂમ્રાકારો નીલતનુર્વનસ્થોઽપિ ભયંકરઃ।
વાતપ્રકૃતિકો ધીમાન્‌ સ્વર્ભાનુસ્તત્સમઃ શિખી

અસ્થિ રક્તસ્તથા મજ્જા ત્વગ્‌ વસા વીર્યમેવ ચ।
સ્નાયુરેષામધીશાશ્ચ ક્રમાત્‌ સૂર્યાદયો દ્વિજ

દેવાલયજલં વહ્નિક્રીડાદીનાં તથૈવ ચ।
કોશશય્યોત્કરાણાં તુ નાથાં સૂર્યાદયઃ ક્રમાત્‌

અયનક્ષણવારર્તુમાસપક્ષસમા દ્વિજ।
સૂર્યાદીનાં ક્રમાજ્જ્ઞેયા નિર્વિશંકં દ્વિજોત્તમ

કટુક્ષારતિક્તમિશ્રમધુરામ્લકષાયકાઃ।
ક્રમેણ સર્વે વિજ્ઞેયાઃ સૂર્યાદીનાં રસા ઇતિ

બુધેજ્યૌ બલિનૌ પૂર્વે રવિભૌમૌ ચ દક્ષિણે।
પશ્ચિમે સૂર્યપુત્રશ્ચ સિતચન્દ્રૌ તથોત્તરે

નિશાયાં બલિનશ્ચન્દ્રકુજસૌરા ભવન્તિ હિ।
સર્વદા જ્ઞો બલી જ્ઞેયો દિને શેષા દ્વિજોત્તમ

કૃષ્ણે ચ બલિનઃ ક્રૂરાઃ સૌમ્યા વીર્યયુતાઃ સિતે।
સૌમ્યાયને સૌમ્યખેટો બલી યામ્યાયનેઽપરઃ

વર્ષમાસાહહોરાણાં પતયો બલિનસ્તથા।
શમંબુગુશુચંરાદ્યા વૃદ્ધિતો વીર્યવત્તરઃ

સૂર્યે જનયતિ સ્થૂલાન્‌ દુર્ભગાન્‌ સૂર્યપુત્રકઃ।
ક્ષીરોપેતાંસ્તથા ચન્દ્રઃ કટુકાદ્યાન્‌ ધરાસુતઃ

પુષ્પવૃક્ષં ભૃગોઃ પુત્રે ગુરુજ્ઞૌ સફલાફલૌ।
નીરસાન્‌ સૂર્યપુત્રશ્ચ એવં જ્ઞેયાઃ ખગા દ્વિજ

રાહુશ્ચાણ્ડાલજાતિશ્ચ કેતુર્જાત્યન્તરસ્તથા।
શિખિસ્વર્ભાનુમન્દાનાં વલ્મીકઃ સ્થાનમુચ્યતે

ચિત્રકન્થા ફનીન્દ્રસ્ય કેતુશ્છિદ્રયુતો દ્વિજ।
સીસં રહોર્નીલમણિઃ કેતોર્જ્ઞેયો દ્વિજોત્તમ

ગુરોઃ પીતામ્બરં વિપ્ર ભૃગોઃ ક્ષૌમં તથૈવ ચ।
રક્તક્ષૌમં ભાસ્કરસ્ય ઇન્દોઃ ક્ષૌમં સિતં દ્વિજ

બુધસ્ય કૃષ્ણક્ષૌમં તુ રક્તવસ્ત્રં કુજસ્ય ચ।
વસ્ત્રં ચિત્રં શનેર્વિપ્ર પટ્‌તવસ્ત્રં તથૈવ ચ

ભૃગોરૃતુર્વસન્તશ્ચ કુજભાન્વોશ્ચ ગ્રીષ્મકઃ।
ચન્દ્રસ્ય વર્ષા વિજ્ઞેયા શરચ્ચૈવ તથા વિદઃ

હેમન્તોઽપિ ગુરોર્જ્ઞેયઃ શનેસ્તુ શિશિરો દ્વિજ।
અષ્ટૌ માસાશ્ચ સ્વર્ભાનોઃ કેતોર્માસત્રયં દ્વિજ

રાહ્વારપંગુચન્દ્રશ્ચ વિજ્ઞેયા ધાતુખેચરાઃ।
મૂલગ્રહૌ સૂર્યશુક્રૌ અપરા જીવસંજ્ઞકાઃ

ગ્રહેષુ મન્દો વૃદ્ધોઽસ્તિ આયુર્વૃદ્ધિપ્રદાયકઃ।
નૈસર્ગિકે બહુસમાન્‌ દદાતિ દ્વિજસત્તમ

મેષો વૃષો મૃગઃ કન્યા કર્કો મીનસ્તથા તુલા।
સૂર્યાદીનાં ક્રમાદેતે કથિતા ઉચ્ચરાશ્યઃ

ભાગા દશ ત્રયોઽષ્ટાશ્વ્યસ્તિથ્યોઽક્ષા ભમિતા નખાઃ।
ઉચ્ચાત્‌ સપ્તમભં નીચં તૈરેવાંશૈઃ પ્રકીર્તિતમ્‌

રવેઃ સિંહે નખાંશાશ્ચ ત્રિકોણમપરે સ્વભમ્‌।
ઉચ્ચમિન્દોર્વૃષે ત્ર્યંશાસ્ત્રિકોણમપરેંઽશકાઃ

મેષેઽર્કાંશાસ્તુ ભૌમસ્ય ત્રિકોણમપરે સ્વભમ્‌।
ઉચ્ચં બુધસ્ય કન્યાયામુક્તં પઞ્ચદશાંશકાઃ

તતઃ પઞ્ચાંશકાઃ પ્રોક્તં ત્રિકોણમપરે સ્વભમ્‌।
ચાપે દશાંશા જીવસ્ય ત્રિકોણમપરે સ્વભમ્‌

તુલે શુક્રસ્ય તિથ્યંશાસ્ત્રિકોણમપરે સ્વભમ્‌।
શનેઃ કુમ્ભે નખાંશાશ્ચ ત્રિકોણમપરે સ્વભમ્‌

ત્રિકોણાત્‌ સ્વાત્‌સુખસ્વાઽન્ત્યધીધર્માયુઃસ્વતુઙ્ગપાઃ।
સુહૃદો રિપવશ્વાન્વે સમાશ્ચોભયલક્ષણાઃ

દશવન્ધ્વાયસહજસ્વાન્ત્યસ્થાસ્તુ પરસ્પરમ્‌।
તત્કાલે મિત્રતાં યાન્તિ રિપવોઽન્યત્ર સંસ્થિતાઃ

તત્કાલે ચ નિસર્ગે ચ મિત્રં ચેદધિમિત્રકમ્‌।
મિત્રં મિત્રસમત્વે તુ શત્રુઃ શત્રુસમત્વકે

સમો મિત્રરિપુત્વે તુ શત્રુત્વે ત્વધિશત્રુતા।
એવં વિવિચ્ય દૈવજ્ઞો જાતકસ્ય ફલં વદેત્‌

સ્વોચ્ચે શુભં ફલં પૂર્ણ ત્રિકોણે પાદવર્જિતમ્‌।
સ્વર્ક્ષેઽર્ધં મિત્રગેહે તુ પાદમાત્રં પ્રકીર્તિતમ્‌

પાદાર્ધં સમભે પ્રોક્તં શૂન્યં નીચાસ્તશત્રુભે।
તદ્વદ્‌દુષ્ટફલં બ્રૂયાદ્‌ વ્યત્યયેન વિચક્ષણઃ

ત્ર્યંશાઢ્યવિશ્વભાગૈશ્ચ ચતુર્ભૈઃ સહિતો રવિઃ।
ધૂમો નામ મહાદોષઃ સર્વકર્મવિનાશકઃ

ધૂમો મણ્ડલતઃ શુદ્ધો વ્યતીપાતોઽત્ર દોષદઃ।
સષદ્‌ભોઽત્ર વ્યતીપાતઃ પરિવેષોઽતિદોષકૃત્‌

પરિવેષશ્ચ્યુતશ્ચક્રાદિન્દ્રચાપસ્તુ દોષદઃ।
વિત્ર્યંશાસ્યષ્ટિભાગાધ્યશ્ચાપઃ કેતુખગોઽશુભઃ

એકરાશિયુતઃ કેતુઃ સૂર્યતુલ્યઃ પ્રજાયતે।
અપ્રકાશગ્રહાશ્ચૈતે પાપા દોષપ્રદાઃ સ્મૃતાઃ

સૂર્યેન્દુલગ્નગેષ્વેષુ વંશાયુર્જ્ઞાનનાશનમ્‌।
ઇતિ ધૂમાદિદોષાણાં સ્થિતિઃ પદ્‌માસનોદિતા

રવિવારાદિશન્યન્તં ગુલિકાદિ નિરૂપ્યતે।
દિવસાનષ્ટધા ભક્ત્વા વારેશાદ્‌ ગણેયત્‌ ક્રમાત્‌

અષ્ટ્મોંઽશો નિરીશઃ સ્યાચ્છન્યંશો ગુલિકઃસ્મૃતઃ।
રાત્રિમપ્યષ્ટધા કૃત્વા વારેશાત્‌ પઞ્ચમાદિતઃ

ગણયેદષ્ટમઃ ખણ્ડો નિષ્યતિઃ પરિકીર્તિતઃ।
શ્ન્યંશો ગુલિકઃ પ્રોક્તો રવ્યંશઃ કાલસંજ્ઞકઃ

ભૌમાંશો મૃત્યુરાદિષ્ટો ગુર્વંશો યમઘણ્ટ્કઃ।
સોમ્યાંશોઽર્ધપ્રહરકઃ સ્વસ્વદેશોદ્‌ભવઃ સ્ફુટઃ

ગુલિકેષ્ટવશાલ્લગ્નં સ્ફુટં યત્‌ સ્વસ્વદેશજમ્‌।
ગુલિકં પ્રોચ્યતે તસ્માજ્જાતકસ્ય ફલં વદેત્‌

ભાંશપાદસમૈઃ પ્રાણૈશ્ચરાદ્યર્કત્રિકોણભાત્‌।
ઉદયાદિષ્ટકાલાન્તં યદ્‌ભં પ્રાણપદં હિ તત્‌

સ્વેષ્ટકાલં પલીકૃત્ય તિથ્યાપ્તં ભાદિકં ચ યત્‌।
ચરાગદ્વિભસંસ્થેઽર્કે ભનૌ યુઙ્‌ નવમે સુતે

સ્ફુટં પ્રાણપદાખ્યં તલ્લગ્નં જ્ઞેયં દ્વિજોત્તમ।
લગ્નાદ્‌ દ્વિકોણે તુર્યે ચ રાજ્યે પ્રાણપદં તદા

શુભં જન્મ વિજાનીયાત્તથૈવૈકાદશેઽપિ ચ।
અન્યસ્થાને સ્થિતં ચેત્‌ સ્યાત્‌ તદા જન્માશુભં વદેત્‌