બૃહત્પારાશરહોરાશાસ્ત્રમ્ · અધ્યાય 11

અથ ભાવવિવેકાધ્યાયઃ

અરિષ્ટં તત્પ્રભઙ્ગં ચ શ્રુતં ત્વત્તો મયા મુને।
કસ્માદ્‌ ભાવાત્‌ ફલં કિં કિં વિચાર્યમિતિ મે વદ

દેહં રૂપં ચ જ્ઞાનં ચ વર્ણં ચૈવ બલાબલમ્‌।
સુખં દુઃખં સ્વભાવઞ્ચ લગ્નભાવાન્નિરીક્ષયેત્‌

ધનધાન્યં કુટુમ્બાંશ્ચ મૃત્યુજાલમમિત્રકમ્‌।
ધાતુરત્નાદિકં સર્વં ધનસ્થાનાન્નિરીક્ષયેત્‌

વિક્રમં ભૃત્યભ્રાત્રાદિ ચોપદેશપ્રયાણકમ્‌।
પિત્રોર્વૈ મરણં વિજ્ઞો દુશ્ચિક્યાચ્ચ નિરીક્ષયેત્‌

વાહનાન્યથ બન્ધૂંશ્ચ માતૃસૌખ્યાદિકાન્યપિ।
નિધિ ક્ષેત્રં ગૃહં ચાપિ ચતુર્થાત્‌ પરિચિન્તયેત્‌

યન્ત્રમન્ત્રૌ તથા વિદ્યાં બુદ્ધેશ્ચૈવ પ્રબન્ધકમ્‌।
પુત્રરાજ્યાપભ્રાંશાદીન્‌ પશ્યેત્‌ પુત્રાલયાદ્‌ બુધઃ

માતુલાન્તકશંકાનાં શત્રૂંશ્ચૈવ વ્રણાદિકાન્‌।
સપત્નીમાતરં ચાપિ ષષ્ઠભાવાન્નિરીક્ષયેત્‌

જાયામધ્વપ્રયાણં ચ વાણિજ્યં નષ્ટવીક્ષણમ્‌।
મરણં ચ સ્વદેહસ્ય જાયાભાવાન્નિરીક્ષયેત્‌

આયુ રણં રિપું ચાપિ દુર્ગં મૃતધનં તથા।
ગત્યનુકાદિકં સર્વં પશ્યેદ્રન્ધ્રાદ્વિચક્ષણઃ

ભાગ્યં શ્યાલં ચ ધર્મં ચ ભ્રાતૃપત્ન્યાદિકાંસ્તથા।
તીર્થયાત્રાદિકં સર્વં ધર્મસ્થાનાન્નિરીક્ષયેત્‌

રાજ્યં ચાકાશંવૃત્તિં ચ માનં ચૈવ પિતુસ્તથા।
પ્રવાસસ્ય ઋણસ્યાપિ વ્યોમસ્થાનાન્નિરીક્ષણમ્‌

નાનાવસ્તુભવસ્યાપિ પુત્રજાયાદિકસ્ય ચ।
આયં વૃદ્ધિં પશૂનાં ચ ભવસ્થાનાન્નિરીક્ષણમ્‌

વ્યયં ચ વૈરિવૃત્તાન્તરિઃફમન્ત્યાદિકં તથા।
વ્યયાચ્ચૈષ હિ જ્ઞાતવ્યમિનિ સર્વત્ર ધીમતા

યો યો શુભૈર્યુતો દૃષ્ટો ભાવો વા પતિદૃષ્ટયુક્‌।
યુવા પ્રવૃદ્ધો રાજ્યસ્થઃ કુમારો વાઽપિ યત્પતિઃ

તદીક્ષણવશાત્‌ તત્તદ્‌ભાબસૌખ્યં વદેદ્‌ બુધઃ।
યદ્યદ્‌ ભાવપતિર્નષ્ટસ્ત્રિકેશાદ્યૈશ્ચ સંયુતઃ

ભાવં ન વીક્ષતે સમ્યક્‌ સુપ્તો વૃદ્ધોમૃતોઽથવા।
પીડિતો વાઽસ્ય ભાવસ્ય ફલં નષ્ટં વદેદ્‌ ધ્રુવમ્‌