બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.5

બ્ર્હુપ્ભ્_5,4.1 તસ્યૈવ હૃદયાખ્યસ્ય બ્રહ્મણઃ સત્યમિત્યુપાસનં વિધિત્સન્નાહ-તત્તદિતિ હૃદયં બ્રહ્મ પરામૃષ્ટમ્ ।
વા ઇતિ સ્મરણાર્થમ્ ।
તદ્યદ્ધૃદયં બ્રહ્મ સ્મર્યત ઇત્યેકસ્તચ્છબ્દઃ ।
તદેતદુચ્યતે પ્રકારાન્તરેમેતિ દ્વિતીયસ્તચ્છબ્દઃ ।
કિં પુનસ્તત્પ્રકારાન્તરમ્ ।
એતદેવ તદિત્યેતચ્છબ્દેન સંબધ્યતે તૃતીયસ્તચ્છબ્દઃ ।
એતદિતિ વક્ષ્યમાણં બુદ્ધૌ સંનિધીકૃત્યાઽહ ।
આસ બભૂવ ।
કિં પુનરેતદેવાઽસ યદુક્તં હૃદયં બ્રહ્મેતિ તદિતિ તૃતીયસ્તચ્છબ્દો વિનિયુક્તઃ ।
કિં તદિતિ વિશેષતો નિર્દિશતિ સત્યમેવ સચ્ચ ત્યચ્ચ મૂર્તં ચામૂર્તં ચ સત્યં બ્રહ્મ પઞ્ચભૂતાત્મકમિત્યેતત્ ।
સ યઃ કશ્ચિત્સત્યાત્માનમેતં મહન્મહત્ત્વાદ્યક્ષં પૂજ્યં પ્રથમજં પ્રથમજાતં સર્વસ્માત્સંસારિણ એતદેવાગ્રે જાતં બ્રહ્માતઃ પ્રથમજં વેદ વિજાનાતિ સત્યં બ્રહ્મેતિ ।
તસ્યેદં ફલમુચ્યતે-યથા સત્યેન બ્રહ્મણેમે લોકા આત્મસાત્કૃતા જિતા એવં સત્યાત્માનં બ્રહ્મ મહદ્યક્ષં પ્રથમજં વેદ સ જયતીમાલ્લોકાન્ ।
કિઞ્ચ જિતો વશીકૃત ઇન્ન્વિત્થં યથા બ્રહ્મણાસૌ શત્રુરિતિ વાક્યશેષઃ ।
અસચ્ચાસદ્ભવેદસૌ શત્રુર્જિતો ભવેદિત્યર્થઃ ।
કસ્યૈતત્ફલમિતિ પુનર્નિગમયતિ-ય એવમેતન્મહદ્યક્ષં પ્રથમજં વેદ સત્યં બ્રહ્મેતિ ।
અતો વિદ્યાનુરૂપં ફલં યુક્તમ્ ।
સત્યં હ્યેવ યસ્માદ્બ્રહ્મ ॥1॥
ઇતિ શ્રીમદ્બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય ચતુર્થં બ્રાહ્મણમ્ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,5.1
આપ એવેદમ્ અગ્ર આસુઃ ।
તા આપઃ સત્યમ્ અસૃજન્ત ।
સત્યં બ્રહ્મ ।
બ્રહ્મ પ્રજાપતિમ્ ।
પ્રજાપતિર્ દેવાન્ ।
તે દેવાઃ સત્યમ્ એવોપાસતે ।
તદ્ એતત્ ત્ર્યક્ષરં સ-તિ-યમ્ ઇતિ સ ઇત્ય્ એકમ્ અક્ષરમ્ ।
તીત્ય્ એકમ્ અક્ષરમ્ ।
યમ્ ઇત્ય્ એકમ્ અક્ષરમ્ ।
પ્રથમોત્તમે અક્ષરે સત્યમ્ મધ્યતો ઽનૃતમ્ ।
તદ્ એતદ્ અનૃતમ્ ઉભયતઃ સત્યેન પરિગૃહીતમ્ ।
સત્યભૂયમ્ એવ ભવતિ ।
નૈવંવિદ્વાંસમ્ અનૃતં હિનસ્તિ

બ્ર્હુપ્ભ્_5,5.1 સત્યસ્ય બ્રહ્મણઃ સ્તુત્યર્થમિદમાહ ।
મહદ્યક્ષં પ્રથમજમિત્યુક્તં તત્કથં પ્રથમજત્વમિતિ ।
ઉચ્યતે-આપ એવેદમગ્ર આસુઃ ।
આપ ઇતિ કર્મસમવાયિન્યો ઽગ્નિહોત્રાદ્યાહુતયઃ ।
અગ્નિહોત્રાદ્યાહિતેર્દ્રવાત્મકત્વાદપ્ત્વમ્ ।
તાશ્ચાઽપો ઽગ્નિ હોત્રાદિકર્માપવર્ગોત્તરકાલં કેનચિદ્દૃષ્ટેન સૂક્ષ્મેણાઽત્મના કર્મસમવાયિત્વમપરિત્યજન્ત્ય ઇતરભૂતસહિતા એવ ન કેવલાઃ ।
કર્મસમવાયિત્વાત્તુ પ્રાધાન્યમપામિતિ ।
સર્વાણ્યેવ ભૂતાનિ પ્રાગુત્પત્તેરવ્યાકૃતાવસ્થાનિ કર્તૃસહિતાનિ નિર્દિશ્યન્ત આપ ઇતિ ।
તા આપો બીજભૂતા જગતો ઽવ્યાકૃતાત્મનાવસ્થિતાસ્તા એવેદં સર્વં નામરૂપવિકૃતં જગદગ્ર આસુર્નાન્યત્કિઞ્ચિદ્વિકારજાતમાસીત્ ।
તાઃ પુનરાપઃ સત્યમસૃજન્ત ।
તસ્માત્સત્યં બ્રહ્મ પ્રથમજમ્ ।
તદેતદ્ધિરણ્યગર્ભસ્ય સૂત્રાત્મનો જન્મ યદવ્યાકૃતસ્ય જગતો વ્યાકરણમ્ ।
તત્સત્યં બ્રહ્મ કુતઃ ।
મહત્ત્વાત્ ।
કથં મહત્ત્વમિત્યાહ ।
યસ્માત્સર્વસ્ય સ્રષ્ટ્ટ ।
કથમ્ ।
યત્સત્યં બ્રહ્મ તત્ પ્રજાપતિં પ્રજાનાં પતિં વિરાજં સૂર્યાદિકરણમસૃજતેત્યનુષઙ્ગઃ ।
પ્રજાપતિર્દેવાન્સ વિરાટ્પ્રજાપતિર્દેવ નસૃજત ।
યસ્માત્સર્વમેવં ક્રમેણ સત્યાદ્બ્રહ્મણો જાતં તસ્માન્મહત્સત્યં બ્રહ્મ ।
કથં પુનર્યક્ષમિતિ ।
ઉચ્યતે-ત એવં સૃષ્ટા દેવાઃ પિતરમપિ વિરાજમતીત્ય તદેવ સત્યં બ્રહ્મોપામતે ।
અત એતત્પ્રથમજં મહદ્યક્ષમ્ ।
તસ્માત્સર્વાત્મનોપાસ્યં તત્તસ્યાપિ સત્યસ્ય બ્રહ્મણો નામ સત્યમિતિ તદેતત્ત્ર્યક્ષરમ્ ।
કાનિ તાન્યક્ષરાણીત્યાહ-સ ઇત્યેકમક્ષરમ્ ।
તીત્યેકમક્ષરમ્ ।
તીતીકારાનુબન્ધો નિર્દેશાર્થઃ ।
યમિત્યેકમક્ષરમ્ ।
તત્ર તેષાં પ્રથમોત્તમે અક્ષરે સકારયકારૌ સત્યમ્ ।
મૃત્યુરૂપાભાવાત્ ।
મધ્યતો મધ્યે ઽનૃતમ્ ।
અનૃતં હિ મૃત્યુઃ ।
મૃત્ય્વનૃતયોસ્તકારસામાન્યાત્ ।
તદેતદનૃતં તકારાક્ષરં મૃત્યુરૂપમુભયતઃ સત્યેન સકારયકારલક્ષણેન પરિગૃહોતંવ્યાપ્તમન્તર્ભાવિતં સત્યરૂપાભ્યામતો ઽકિઞ્ચિત્કરં તત્સત્યભૂયમેવ સત્યબાહુલ્યમેવ ભવતિ ।
એવં સત્યબાહુલ્યં સર્વસ્ય મૃત્યોરનૃતસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વં ચ યો વિદ્વાંસ્તમેવં વિદ્વાંસમનૃતં કદાચિત્પ્રમાદોક્તં ન હિનસ્તિ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,5.2
તદ્ યત્ તત્ સત્યમ્ અસૌ સ આદિત્યઃ ।
ય એષ એતસ્મિન્ મણ્ડલે પુરુષો યશ્ ચાયં દક્ષિણે ઽક્ષન્ પુરુષસ્ તાવ્ એતાવ્ અન્યો ઽન્યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતૌ ।
રશ્મિભિર્ એષો ઽસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતઃ પ્રાણૈર્ અયમ્ અમુષ્મિન્ ।
સ યદોત્ક્રમિષ્યન્ ભવતિ શુદ્ધમ્ એવૈતન્ મણ્ડલં પશ્યતિ ।
નૈનમ્ એતે રશ્મયઃ પ્રત્યાયન્તિ

બ્ર્હુપ્ભ્_5,5.2 અસ્યાધુના સત્યસ્ય બ્રહ્મણઃ સંસ્થાનવિશેષ ઉપાસનમુચ્યતે-તદ્યત્ ।
કિં તત્સત્યં બ્રહ્મ પ્રથમજં કિમસૌ સઃ ।
કો ઽસાવાદિત્યઃ કઃ પુનરસાવાદિત્યો ય એષ ક એષ ય એતસ્મિન્નાદિત્યમણ્ડલે પુરુષો ઽભિમાની સો ઽસૌ સત્યં બ્રહ્મ ।
યશ્ચાયમધ્યાત્મં યો ઽયં દક્ષિણે ઽક્ષન્નક્ષણિ પુરુષઃ ।
ચશબ્દાત્સ ચ સત્યં બ્રહ્મેતિ સંબન્ધઃ ।
તાવેતાવાદિત્યાક્ષિસ્થૌ પુરુષાવેકસ્ય સત્યસ્ય બ્રહ્મણઃ સંસ્થાનવિશેષૌ યસ્માત્તસ્માદન્યોન્યસ્મિન્નિતરેતરસ્મિન્નાદિત્યશ્ચાક્ષુષે ચાક્ષુષશ્ચાઽદિત્યે પ્રતિષ્ઠિતૌ ।
અધ્યાત્માધિદૈવતયોરન્યોન્યોપકાર્યોપકારકત્વાત્ ।
કથં પ્રતિષ્ઠિતાવિત્યુચ્યતે રશ્મિભિઃ પ્રકાશેનાનુગ્રહં કુર્વન્નેષ આદિત્યો ઽસ્મિંશ્ચાક્ષુષે ઽધ્યાત્મે પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
અયં ચ ચાક્ષુષઃ પ્રાણૈરાદિત્યમનુગૃહ્ણન્નમુષ્મિન્નાદિત્યે ઽધિદૈવે પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
સો ઽસ્મિઞ્છરીરે વિજ્ઞાનમયો ભોક્તા યદા યસ્મિન્કાલ ઉત્ક્રમિષ્યન્ભવતિ તદાસૌ ચાક્ષુષ આદિત્યપુરુષો રશ્મીનુપસંહૃત્ય કેવલેનૌદાસીન્યેન રૂપેણ વ્યવતિષ્ઠતે ।
તદાયં વિજ્ઞાનમયઃ પશ્યતિ શુદ્ધમેવ કેવલં વિરશ્મ્યેતન્મણ્ડલં ચન્દ્રમણ્ડલમિવ ।
તદેતદરિષ્ટદર્શનં પ્રાસહ્ગિકં પ્રદર્શયતે ।
કથં નામ પુરુષઃ કરણીયે યત્નવાન્સ્યાદિતિ ।
નૈનં ચાક્ષુષં પુરુષમુરરીકૃત્ય તં પ્રત્યનુગ્રહાયૈતે રશ્મયઃ સ્વામિકર્તવ્યવશાત્પૂર્વમાગચ્છન્તો ઽપિ પુનસ્તત્કર્મક્ષયમનુરુધ્યમાના ઇવ નોપયન્તિ ન પ્રત્યાગચ્છન્ત્યેનમ્ ।
અતો ઽવગમ્યતે પરસ્પરોપકાર્યોપકારકભાવાત્સત્યસ્યૈવૈકસ્યાઽત્મનોંઽશા વેતાવિતિ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,5.3
ય એષ એતસ્મિન્ મણ્ડલે પુરુષસ્ તસ્ય ભૂર્ ઇતિ શિરઃ ।
એકં શિર એકમ્ એતદ્ અક્ષરમ્ ।
ભુવ ઇતિ બાહૂ ।
દ્વૌ બાહૂ દ્વે એતે અક્ષરે ।
સ્વર્ ઇતિ પ્રતિષ્ઠા ।
દ્વે પ્રતિષ્ઠે દ્વે એતે અક્ષરે ।
તસ્યોપનિષદ્ અહર્ ઇતિ ।
હન્તિ પાપ્માનં જહાતિ ચ ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_5,5.3 તત્ર યો ઽસૌ કો ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષઃ સત્યનામા તસ્ય વ્યાહૃતયો ઽવયવાઃ ।
કથમ્ ।
ભૂરિતિ યેયં વ્યાહૃતિઃ સા તસ્ય શિરઃ ।
પ્રાથમ્યાત્ ।
તત્ર સામાન્યં સ્વયમેવાહ શ્રુતિ-એકમેકસંખ્યાયિક્તં શિરસ્તથૈતદક્ષરમેકં ભૂરિતિ ।
ભુવ ઇતિ બાહૂ દ્વિત્વસામાન્યાદ્દ્વૌ બાહૂ દ્વે એતે અક્ષરે ।
તથા સ્વરિતિ પ્રતિષ્ઠા દ્વે પ્રતિષ્ઠે દ્વે એતે અક્ષરે ।
પ્રતિષ્ઠે પાદૌ પ્રતિતિષ્ઠત્યાભ્યામિતિ ।
તસ્યાસ્ય વ્યાહૃત્યવયવસ્ય સત્યસ્ય બ્રહ્મણ ઉપનિષદ્રહસ્યમભિધાનમ્ ।
યેનાભિધાનેનાભિધીયમાનં તદ્બ્રહ્માભિમુખો ભવતિ લોકવત્ ।
કાસાવિત્યાહ - અહરિતિ અહરિતિ ચૈતદ્રૂપં હન્તેર્જહાતેશ્ચેતિ યો વેદ સ હન્તિ જહાતિ ચ પાપ્માનં ય એવં વેદ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 5,5.4
યો ઽયં દક્ષિણે ઽક્ષન્ પુરુષસ્ તસ્ય ભૂર્ ઇતિ શિરઃ ।
એકં શિર એકમ્ એતદ્ અક્ષરમ્ ।
ભુવ ઇતિ બાહૂ ।
દ્વૌ બાહૂ દ્વે એતે અક્ષરે ।
સ્વર્ ઇતિ પ્રતિષ્ઠા ।
દ્વે પ્રતિષ્ઠે દ્વે એતે અક્ષરે ।
તસ્યોપનિષદ્ અહમ્ ઇતિ ।
હન્તિ પાપ્માનં જહાતિ ચ ય એવં વેદ