બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.5

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.25 ઇદાનીં સમસ્તસ્યૈવાઽરણ્યરકસ્ય યોર્ઽથ ઉક્તઃ સ સમુચ્ચિત્યાસ્યા કણ્ડિકાયાં નિર્દિશ્યત એતાવાન્સમસ્તારણ્યકાર્થ ઇતિ ।
સ વા એષ મહાનજ આત્માજરો ન જીર્યત ઇતિ ન વિપરિણમત ઇત્યર્થઃ ।
અમરો યસ્માચ્ચાજરસ્તસ્માદમરો ન મ્રિયત ઇત્યમરઃ ।
યો હિ જાયતે જીર્યતે ચ સ વિનશ્યતિ મ્રિયતે વા ।
અયં ત્વજત્વાદજરત્વાચ્ચાવિનાશી યતો ઽત એવામૃતઃ ।
યસ્માજ્જનિપ્રભૃતિસ્ત્રિભિર્ભાવવિરિપૈર્વર્જિતસ્તસ્માદિતરૈરપિ ભાવવિકારૈસ્ત્રિભિસ્તત્કૃતૈશ્ચ કામકર્મમોહાદિભિર્મૃત્યુરૂપૈર્વીજત ઇત્યેતત્ ।
અભયો ઽત એવ ।
યસ્માચ્ચૈવં પૂર્વોક્તવિશેષણસ્તસ્મસ્માદ્ભયવર્જિતઃ ભયં ચ હિ નામાવિદ્યાકાર્યં તત્કાર્યપ્રિતિષેધેન ભાવવિકારપ્રતિષેધેન ચાવિદ્યાયાઃ પ્રતિષેધઃ સિદ્ધો વેદિતવ્યઃ ।
અભય આત્મૈવઙ્ગુણવિશિષ્ટઃ કિમસૌ બ્રહ્મ પરિવૃઢં નિરતિશયં મહદિત્યર્થઃ ।
અભયં વૈ બ્રહ્મ ।
પ્રસિદ્ધમેતલ્લોકે ઽભયં બ્રહ્મેતિ ।
તસ્માદ્યુક્તમેવઙ્ગુણવિશિષ્ટ આત્મા બ્રહ્મેતિ ।
ય એવં યથોક્તમાત્માનમભયં બ્રહ્મ વેદ સો ઽભયં હિ વૈ બ્રહ્મ ભવતિ ।
એષ સર્વસ્યા ઉપનિષદઃ સંક્ષિપ્તોર્ઽથ ઉક્તઃ ।
એતસ્યૈવાર્થસ્ સમ્યક્પ્રબોધાયોત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયાદિકલ્પના ક્રિયાકારકફલાધ્યારોપણા ચાઽત્મનિ કૃતા તદપોહેન ચ નેતિ નેતીત્યધ્યારોપિતાવિશેષાપનયદ્વારેણપુનસ્તત્વમાવેદિતમ્ ।
યથૈકપ્રભૃત્યાપરાર્ધસંખ્યાસ્વરૂપપરિજ્ઞાનાયા રેખાધ્યારોપણં કૃત્વૈકેયં રેખા દશેયં શતેયં સહસ્રેયમિતિ ગ્રાહયત્યવગમયતિ સંખ્યાસ્વરૂપં કેવલં ન તુ સંખ્યાયા રેખાત્મત્વમેવ યથા ચાકારાદીન્યક્ષરાણિ ગ્રાહયતિ તથા ચેહોત્પત્યાદ્યનેકોપાયમાસ્થાયૈકં બ્રહ્મતત્ત્વમાવેદિતમ્ ।
પુનસ્તત્કલ્પિતોપાયજનિતવિશેષપરિશોધનાર્થં નેતિ નેતીતિ તત્ત્વોપસંહારઃ કૃતઃ ।
તદુપસંહૃતં પુનઃ પરિશુદ્ધં કેવલમેવ સફલં જ્ઞાનમન્તે ઽસ્ય કણ્ડિકાયામિતિ ॥4,4.25॥
ઇતિ ચતુર્થં બ્રાહ્મણમ્ ॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,5.1
અથ હ યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય દ્વે ભાર્યે બભૂવતુર્ મૈત્રેયી ચ કાત્યાયની ચ ।
તયોર્ હ મૈત્રેયી બ્રહ્મવાદિની બભૂવ ।
સ્ત્રીપ્રજ્ઞૈવ તર્હિ કાત્યાયની ।
અથ હ યાજ્ઞવલ્ક્યો ઽન્યદ્ વૃત્તમ્ ઉપાકરિષ્યન્

બ્ર્હુપ્ભ્_4,5.1 આગમપ્રધાનેન મધુકાણ્ડેન બ્રહ્મતત્ત્વં નિર્ધારિતમ્ ।
પુનસ્તસ્યૈવોપત્તિપ્રધાનેન યાજ્ઞવલ્કીયેન કાણ્ડેન પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહં કૃત્વા વિગૃહ્યવાદેન વિચારિતમ્ ।
શૈષ્યાચાર્યસંબન્ધેન ચ ષષ્ઠે પ્રશ્નપ્રતિવચનન્યાયેન સવિસ્તરં વિચાર્યોપસંહૃતમ્ ।
અથેદાનીં નિગમનસ્થાનીયં મૈત્રેયીબ્રાહ્મણમારભ્યેતે ।
અયં ચ ન્યાયો વાક્યકોવિદૈઃ પરિગૃહીતો હેત્વપદેશાત્પ્રતિજ્ઞાયાઃ પુનર્વચનં નિગમનમિતિ ।
અથવાઽગમપ્રધાનેન મધુકાણ્ડેન યદમૃતત્વસાધનં સસંન્યાસભાત્મજ્ઞાનમભિહિતં તદેવ તર્કેણાપ્યમૃતત્વસાધનં સસંન્યાસમાત્મજ્ઞાનમધિગમ્યતે ।
તર્કપ્રધાનંહિ યાજ્ઞવલ્કીયં કાણ્ડમ્ ।
તસ્માચ્છાસ્ત્રતર્કાભ્યાં નિશ્ચિતમેતદ્યદેતદાત્મજ્ઞાનં સસંન્યાસમમૃતત્વસાધનમિતિ ।
તસ્માચ્છાસ્ત્રશ્રદ્ધાવદ્ભિરમૃતત્વપ્રતિપિત્સુભિરેતત્પ્રતિપત્તવ્યમિતિ ।
આગમોપપત્તિભ્યાં હિ નિશ્ચિતોર્ઽથઃ શ્રદ્ધેયો ભવત્યવ્યભિચારાદિતિ ।
અક્ષરાણાં તુ ચતુર્થે યથા વ્યાખ્યાતોર્ઽથસ્તથા પ્રતિપત્તવ્યો ઽત્રાપિ ।
યાન્યક્ષરાણ્યવ્યાખ્યાતાનિ તાનિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
અથેતિ હેતૂપદેશાનન્તર્યપ્રદર્શનાર્થઃ ।
હેતુપ્રધાનાનિ હિ વાક્યાન્યતીતાનિ તદનન્તરમાગમપ્રધાનેન પ્રતિજ્ઞાતોર્ઽથો નિગમ્યતે મૈત્રેયીબ્રાહ્મણેન ।
હશબ્દો વૃત્તાવદ્યોતકઃ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યસ્યર્ષેઃ કિલ દ્વે ભાર્યે પત્ન્યૌ બભૂવતુરાસ્તાં મૈત્રેયી ચ નામત એકાપરા કાત્યાયની નામતઃ તયોર્ભાર્યયોર્મૈત્રેયીહ કિલ બ્રહ્મવાદિની બ્રહ્મવદનશીલા બભૂવાઽસીત્ ।
સ્ત્રીપ્રજ્ઞા સ્ત્રિયાં યોચિતા સા સ્ત્રીપ્રજ્ઞા સૈવ યસ્યાઃ પ્રજ્ઞા ગૃહપ્રયોજનાન્વેષણાલક્ષણા સા સ્ત્રીપ્રજ્ઞૈવ તર્હિ તસ્મિન્કાલ આસીત્કાત્યાયની ।
અથૈવં સતિ હ કિલ યાજ્ઞવલ્ક્યો ઽન્યત્પૂર્વસ્માદ્ગાર્હસ્થ્યલક્ષણાદ્વૃત્તાત્પારિવ્રાજ્યલક્ષણં વૃત્તમુપાકરિષ્યન્નુપાચિકીર્ષુઃ સન્ ॥4,5.1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,5.2
મૈત્રેયીતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
પ્રવ્રજિષ્યન્ વા અરે ઽહમ્ અસ્માત્ સ્થાનાદ્ અસ્મિ ।
હન્ત તે ઽનયા કત્યાયન્યાન્તં કરવાણીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,5.2 હે મૈત્રેયીતિ જ્યેષ્ઠાં ભાર્યામામન્ત્રયામાસ ।
આમન્ઞ્ય ચોવાચ હ પ્રવ્રજિષ્યન્પાનિવ્રાજ્યં કરિષ્યન્વા અરે મૈત્રેય્યસ્માત્સ્થાનાદ્ગાર્હસ્થ્યાદહમસ્મિ ભવામિ ।
મૈત્રેય્યનુજાનીહિ માં હન્તેચ્છસિ યદિ તે ઽનયા કાત્યાયન્યાન્તં કરવાણોત્યાદિ વ્યાખ્યાતમ્ ॥4,5.2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,5.3-4
સા હોવાચ મૈત્રેયી --
યન્ નુ મ ઇયમ્ ભગોઃ સર્વા પૃથિવી વિત્તેન પૂર્ણા સ્યાત્ સ્યાં ન્વ્ અહં તેનામૃતાહો3 નેતિ ।
નેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
યથૈવોપકરણવતાં જીવિતમ્ ।
તથૈવ તે જીવિતં સ્યાત્ ।
અમૃતત્વસ્ય તુ નાશાસ્તિ વિત્તેનેતિ

સા હોવાચ મૈત્રેયી --
યેનાહં નામૃતા સ્યામ્ કિમ્ અહં તેન કુર્યામ્ ।
યદ્ એવ ભગવાન્ વેદ તદ્ એવ મે બ્રૂહીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,5.3-4 સૈવમુક્તોવાચ મૈત્રેયી સર્વેયં પૃથિવી વિત્તેન પૂર્ણા સ્યાન્નુ કિં સ્યાં કિમહં વિત્તસાધ્યેન કર્મણામૃતાઽહો ન સ્યામિતિ ।
નેતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્ય ઇત્યાદિ સમાનમન્યત્ ॥4,5.3-4 ॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,5.5
સ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ --
પ્રિયા વૈ ખલુ નો ભવતી સતી પ્રિયમ્ અવૃધત્ ।
હન્ત તર્હિ ।
ભવત્ય્ એતદ્ વ્યાખ્યાસ્યામિ તે ।
વ્યાચક્ષાણસ્ય તુ મે નિદિધ્યાસસ્વેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,5.5 સ હોવાચ પ્રિયૈવ પૂર્વં ખલુ નો ઽસ્મભ્યં ભવતી ભવન્તિ સતો પ્રિયમેવાવૃધદ્વર્ધિતવતી નિર્ધારિતવત્યસિ ।
અતસ્તુષ્ટો ઽહં હન્તેચ્છસિ ચેદમૃતત્વસાધનં જ્ઞાતું હે ભવતિ તે તુભ્યં તદ્મૃતત્વસાધનં વ્યાખ્યાસ્યામિ ॥4,5.5॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,5.6
સ હોવાચ ।
ન વા અરે પત્યુઃ કામાય પતિઃ પ્રિયો ભવત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય પતિઃ પ્રિયો ભવતિ ।
ન વા અરે જાયાયૈ કામાય જાયા પ્રિયા ભવત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય જાયા પ્રિયા ભવતિ ।
ન વા અરે પુત્રાણાં કામાય પુત્રાઃ પ્રિયા ભવન્ત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય પુત્રાઃ પ્રિયા ભવન્તિ ।
ન વા અરે વિત્તસ્ય કામાય વિત્તં પ્રિયં ભવત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય વિત્તં પ્રિયં ભવતિ ।
ન વા અરે પશૂનાં કામાય પશવઃ પ્રિયં ભવત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય પશવઃ પ્રિયં ભવતિ ।
ન વા અરે બ્રહ્મણઃ કામાય બ્રહ્મ પ્રિયં ભવત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય બ્રહ્મ પ્રિયં ભવતિ ।
ન વા અરે ક્ષત્રસ્ય કામાય ક્ષત્રં પ્રિયં ભવત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય ક્ષત્રં પ્રિયં ભવતિ ।
ન વા અરે લોકાનાં કામાય લોકાઃ પ્રિયા ભવન્ત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય લોકાઃ પ્રિયા ભવન્તિ ।
ન વા અરે દેવાનાં કામાય દેવાઃ પ્રિયા ભવન્ત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય દેવાઃ પ્રિયા ભવન્તિ ।
ન વા અરે વેદાનાં કામાય વેદાઃ પ્રિયા ભવન્ત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય વેદાઃ પ્રિયા ભવન્તિ ।
ન વા અરે ભૂતાનાં કામાય ભૂતાનિ પ્રિયાણિ ભવન્ત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય ભૂતાનિ પ્રિયાણિ ભવન્તિ ।
ન વા અરે સર્વસ્ય કામાય સર્વં પ્રિયં ભવત્ય્ આત્મનસ્ તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવતિ ।
આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યો મૈત્રેયિ ।
આત્મનિ ખલ્વ્ અરે દૃષ્ટે શ્રુતે મતે વિજ્ઞાત ઇદં સર્વં વિદિતમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_4,5.6 આત્મનિ ખલ્વરે મૈત્રેયી દૃષ્ટે ।
કથં દૃષ્ટ આત્મનીતિ, ઉચ્યતે-પૂર્વમાચાર્યાગમાભ્યાં શ્રુતે પુનસ્તર્કેણોપપત્તયા મતે વિચારિતે ।
શ્રવણં ત્વાગમમાત્રેણ મત ઉપપત્ત્યા પશ્ચાદ્વિજ્ઞાન એવમેતન્નાન્યથેતિ નિર્ધારિતે ।
કિં ભવતીત્યુચ્યત ઇદં વિદિતં ભવતિ ।
ઇદં સર્વમિતિ યદાત્મનો ઽન્યત્ ।
આત્મવ્યતિરેકેણાભાવાત્ ॥4,5.6॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,5.7-10
બ્રહ્મ તં પરાદાદ્ યો ઽન્યત્રાત્મનો વેદાન્ વેદ ।
ક્ષત્રં તં પરાદાદ્ યો ઽન્યત્રાત્મનઃ ક્ષત્રં વેદ ।
લોકાસ્ તં પરાદુર્ યો ઽન્યત્રાત્મનો લોકાન્ વેદ ।
દેવાસ્ તં પરાદુર્ યો ઽન્યત્રાત્મનો દેવાન્ વેદ ।
વેદાસ્ તં પરાદુર્ યો ઽન્યત્રાત્મનો વેદાન્ વેદ ।
ભૂતાનિ તં પરાદુર્ યો ઽન્યત્રાત્મનો ભૂતાનિ વેદ ।
સર્વં તં પરાદાદ્ યો ઽન્યત્રાત્મનઃ સર્વં વેદ ।
ઇદં બ્રહ્મેદં ક્ષત્રમ્ ઇમે લોકા ઇમે દેવા ઇમે વેદા ઇમાનિ ભૂતાનીદં સર્વં યદ્ અયમ્ આત્મા

સ યથા દુન્દુભેર્ હન્યમાનસ્ય ન બાહ્યાઞ્ છબ્દાઞ્ છક્નુયાદ્ ગ્રહણાય ।
દુન્દુભેસ્ તુ ગ્રહણેન દુન્દુભ્યાઘાતસ્ય વા શબ્દો ગૃહીતઃ

સ યથા શઙ્ખસ્ય ધ્માયમાનસ્ય ન બાહ્યાઞ્ છબ્દાઞ્ છક્નુયાદ્ ગ્રહણાય ।
શઙ્ખસ્ય તુ ગ્રહણેન શઙ્ખધ્મસ્ય વા શબ્દો ગૃહીતઃ

સ યથા વીણાયૈ વાદ્યમાનાયૈ ન બાહ્યાઞ્ છબ્દાઞ્ છક્નુયાદ્ ગ્રહણાય ।
વીણાયૈ તુ ગ્રહણેન વીણાવાદસ્ય વા શબ્દો ગ્ર્હીતઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,5.7-10 તમયથાર્થદર્શિતં પરાદાત્પરાકુર્યાત્કૈવલ્યાસંબન્ધિનં કુર્યાદયમનાત્મસ્વરૂપેણ માં પશ્યતીત્યપરાધાદિતિ ભાવઃ ॥4,5.7-10 ॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,5.11-12
સ યથાર્દ્રૈધાગ્નેર્ અભ્યાહિતસ્ય પૃથગ્ ધૂમા વિનિશ્ચરન્ત્ય્ એવં વા અરે ઽસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિઃશ્વસિતમ્ એતદ્ યદ્ ઋગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદો ઽથર્વાઙ્ગિરસ ઇતિહાસઃ પુરાણં વિદ્યા ઉપનિષદઃ શ્લોકાઃ સૂત્રાણ્ય્ અનુવ્યાખ્યાનાનિ વ્યાખ્યાનનીષ્ટં હુતમ્ આશિતં પાયિતમ્ અયં ચ લોકઃ પરશ્ ચ લોકઃ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ ।
અસ્યૈવૈતાનિ સર્વાણિ નિશ્વસિતાનિ

સ યથા સર્વાસામ્ અપાં સમુદ્ર એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં સ્પર્શાનાં ત્વગ્ એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં ગન્ધાનાં નાસિકે એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં રસાનાં જિહ્વૈકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં રૂપાણાં ચક્ષુર્ એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષં શબ્દાનાં શ્રોત્રમ્ એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં સંકલ્પાનાં મન એકાયનમ્ ।
એવં સર્વાસાં વિદ્યાનાં હૃદયમ્ એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં કર્મણાં હસ્તાવ્ એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષામ્ આનન્દાનામ્ ઉપસ્થ એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં વિસર્ગાણાં પાયુર્ એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષામ્ અધ્વનાં પાદાવ્ એકાયનમ્ ।
એવં સર્વેષાં વેદાનાં વાગ્ એકાયનમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_4,5.11-12 ચતુર્થે શબ્દનિઃશ્વાસેનેવ લોકાદ્યર્થનિઃશ્વાસઃ સામર્થ્યાદિક્તો ભવતીતિ પૃથઙ્નોક્તઃ ।
ઇહ તુ સર્વશાસ્ત્રોપ સંહારં ઇતિ કૃત્વાર્ઽથપ્રાપ્તો ઽપ્યર્થઃ સ્પષ્ટીકર્તવ્ય ઇતિ પૃથગુચ્યતે ॥4,5.11-12 ॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,5.13
સ યથા સૈન્ધવઘનો ઽનન્તરો ઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નો રસઘન એવ ।
એવં વા અરે ઽયમ્ આત્માનન્તરો ઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નઃ પ્રજ્ઞાનઘન એવ ।
એતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય તાન્ય્ એવાનુવિનયતિ ।
ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીત્ય્ અરે બ્રવીમિ ।
ઇતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,5.13 સર્વકાર્યપ્રલયે વિદ્યાનિમિત્તે સૈન્ધવઘનવદનન્તરો ઽવાહ્યઃ કૃત્સ્નઃ પ્રજ્ઞાનધન એક આત્માવતિષ્ઠતે ।
પૂર્વં તુ ભૂતમાન્નાસંસર્ગવિશેષલ્લબ્ધવિશેષવિજ્ઞાનઃ સન્ ।
તસ્મિન્પ્રવિલાપિતે વિદ્યયા વિશેષવિજ્ઞાને તન્નિમિત્તે ચ ભૂતસંસર્ગે ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીત્યેવં યાજ્ઞવલ્ક્યેનોક્તા ॥4,5.13॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,5.14
સા હોવાચ મૈત્રેયી --
અત્રૈવ મા ભગવાન્ મોહાન્તમ્ આપીપદત્ ।
ન વા અહમ્ ઇમં વિજાનામીતિ ।
સ હોવાચ -- ન વા અરે ઽહં મોહં બ્રવીમિ ।
અવિનાશી વા અરે ઽયમ્ આત્માનુચ્છિત્તિધર્મા

બ્ર્હુપ્ભ્_4,5.14 સા હોવાચાત્રૈવ મા ભગવાનેતસ્મિન્નૈવ વસ્તુનિ પ્રજ્ઞાનઘન એવ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાઽસ્તીતિ મોહાન્તં મોહમધ્યમાપીપિદાપીપદદવગમિતવાનસિ સંસોહિતવાનસીત્યર્થઃ ।
અતો ન વા અહમિમમાત્માનમુક્તલક્ષણં વિજાનામિ વિવેકત ઇતિ ।
સ હોવાચ નાહં મોહં બ્રવીમ્યવિનાશી વા અરે ઽયમાત્મા યતો વિન(નં)ષ્ટું શીલમસ્યેતિ વિનાશી ન વિનાશ્યવિનાશી વિનાશબ્દેન વિક્રિયાવિનાશીત્યવિક્રિય આત્મેત્યર્થઃ ।
અરે મૈત્રેય્યયમાત્મા પ્રકૃતો ઽનુચ્છિત્તિધર્મા ।
ઉચ્છિત્તિરુચ્છેદ ઉચ્છેદો ઽન્તો વિનાશ ઉચ્છિત્તિર્ધર્મો ઽસ્યેત્યુચ્છિત્તિરર્ધર્મા નોચ્છિત્તિધર્માનુચ્છિત્તિધર્મા નાપિ વિક્રિયાલક્ષણો નાપ્યપચ્છેદલક્ષણો વીનાશો ઽસ્ય વિદ્યત ઇત્યર્થઃ ॥4,5.14॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,5.15
યત્ર હિ દ્વૈતમ્ ઇવ ભવતિ તદ્ ઇતર ઇતરં પશ્યતિ, તદ્ ઇતર ઇતરં જિઘ્રતિ, તદ્ ઇતર ઇતરં રસયતે, તદ્ ઇતર ઇતરમ્ અભિવદતિ, તદ્ ઇતર ઇતરં શૃણોતિ, તદ્ ઇતર ઇતરં મનુતે. તદ્ ઇતર ઇતરં સ્પૃશતિ, તદ્ ઇતર ઇતરં વિજાનાતિ ।
યત્ર ત્વ્ અસ્ય સર્વમ્ આત્મૈવાભૂત્ તત્ કેન કં પશ્યેત્ તત્ કેન કં જિઘ્રેત્ તત્ કેન કં રસયેત્ તત્ કેન કમ્ અભિવદેત્ તત્ કેન કં શૃણુયાત્ તત્ કેન કં મન્વીત તત્ કેન કં સ્પૃશેત્ તત્ કેન કં વિજાનીયાત્ ।
યેનેદં સર્વં વિજાનાતિ તં કેન વિજાનીયાત્ ।
સ એષ નેતિ નેત્ય્ આત્મા ।
અગૃહ્યો ન હિ ગૃહ્યતે ।
અશીર્યો ન હિ શીર્યતે ।
અસઙ્ગો ન હિ સજ્યતે ।
અસિતો ન વ્યથતે ન રિષ્યતિ ।
વિજ્ઞાતારમ્ અરે કેન વિજાનીયાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તાનુશાસનાસિ મૈત્રેયિ ।
એતાવદ્ અરે ખલ્વ્ અમૃતત્વમ્ ઇતિ હોક્ત્વા યાજ્ઞવલ્ક્યો વિજહાર