બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.4

બ્ર્હુપ્ભ્_4,3.38 તમેવ જિગમિષું કે સહ ગચ્છન્તે ।
યે વા ગચ્છન્તિ તે કિં તત્ક્રિયાપ્રણુન્ના આહોસ્વિત્તત્કર્મવશાત્સ્વયમેવ ગચ્છન્તિ પરલોકશરીરકર્તૄણિ ચ ભૂતાનીતિ ।
અત્રોચ્યતે દૃષ્ટાન્તઃ - તતદ્યથા રાજાનં પ્રયિયાસન્તં પ્રકર્ષેણ યાતુમિચ્છન્તમુગ્રાઃ પ્રત્યેનસઃ સૂતગ્રામણ્યસ્તં યથાભિસમાયન્ત્યાભુમિખ્યેન સમાયન્ત્યેકીભાવેન તમભિમુખા આયન્ત્યનાજ્ઞપ્તા એવ રાજ્ઞા કેવલં તજ્જિગમિષાભિજ્ઞાઃ, એવમેવેમમાત્માનં ભોક્તારમન્તકાલે મરણકાલે સર્વે પ્રાણા વાગાદયો ઽભિસમાયન્તિ ।
યત્રાતદૂર્ધ્વોચ્છ્વાસી ભવતીતિ વ્યાખ્યાતમ્ ॥4,3.38॥
ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે ચતુર્થાધ્યાયસ્ય તૃતીયં બ્રાહ્મણમ્ ॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.1
સ યત્રાયમ્ આત્માબલ્યં ન્યેત્ય સંમોહમ્ ઇવ ન્યેતિ ।
અથૈનમ્ એતે પ્રાણા અભિસમાયન્તિ ।
સ એતાસ્ તેજોમાત્રાઃ સમભ્યાદદાનો હૃદયમ્ એવાન્વવક્રામતિ ।
સ યત્રૈષ ચાક્ષુષઃ પુરુષઃ પરાઙ્ પર્યાવર્તતે ।
અથારૂપજ્ઞો ભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.1 સ યત્રાયમમાત્મા ।
સંસારોપવર્ણનં પ્રસ્તુતમ્ ।
તત્રાયં પુરુષ એભ્યો ઽઙ્ગેભ્યઃ સંપ્રમુચ્યેત્યુક્તમ્ ।
તત્સંપ્રમોક્ષણં કસ્મિન્કાલે કથે વેતિ સવિસ્તરં સંસરણં વર્ણયિતવ્યમિત્યાપભ્યતે-સો ઽયમાત્મા પ્રસ્તુતો યત્ર યસ્મિન્કાલે ઽબલ્યમબલભાવં નિ એત્ય ગત્વા ।
યદ્દેહસ્ય દૌર્બલ્યં તદાત્મન એવ દૌર્બલ્યમિત્યુપર્યતે ઽબલ્યં ન્યેત્યેતિ ।
ન હ્યસૌ સ્વતો ઽમૂર્તત્વાદબલભાવં ગચ્છતિ ।
તથા સંમોહમિવ સંમૂઠતા સંમોહો વિવેકાભાવઃ સંમૂઢતામિવ ન્યેતિ નિગચ્છતિ ।
ન ચાસ્ય સ્વતઃ સંમોહો ઽસંમોહો વાસ્તિ ।
નિત્યચૈતન્યજ્યોતિઃસ્વભાવત્વાત્ ।
તેનેવશબ્દઃ સંમોહમિવ ન્યેતીતિ ।
ઉત્ક્રાન્તિકાલં હિ કરણોપસંહારનિમિત્તો વ્યાકુલીભાવ આત્મન ઇવ લક્ષ્યતે લૈકિકૈઃ ।
તથા ચ વક્તારો ભવન્તિ સંમૂઢઃ સંમૂઢો ઽયમિતિ ।
અથ વોભયત્રેવશબ્દપ્રયોગો યોજ્યઃ ।
અબલ્યમિવ ન્યેત્ સંમોહમિવ ન્યેતીતિ ।
ઉભયસ્ પરોપાધિનિમિત્તત્વાવિશેષાત્ ।
સમાનકર્તૃકનિર્દેશાચ્ચ ।
અથાસ્મિન્કાલ એતે પ્રાણા વાગાદય એનમાત્મનમભિસમાયન્તિ તદાસ્ય શારીરસ્યાઽત્મનો ઽઙ્ગેભ્યઃ સંપ્રમો7ણમ્ ।
કથં પુનઃ સંપ્રમોક્ષણં કેન વા પ્રકારેણાઽત્માનમભિસમાયન્તીતિ ।
ઉચ્યતે-સ આત્મૈતાસ્તેજોમાત્રાસ્તેજસો માત્રાસ્તેજોમાત્રાસ્તેજોવયવા રૂપાદિપ્રકાશકત્વાચ્ચક્ષુરાદીનિ કરણાનીત્યર્થઃ ।
તા એતાઃ સમભ્યાદદાનઃ સમ્યઙ્નિર્લેપેનાભ્યાદદાન આભિમુખ્યેના ।
ઞઽદદાનઃ સંહરમાણસ્તત્સ્વપ્નાપેક્ષયા વિશેષણં સમિતિ ।
ન તુ સ્વપ્ને નિર્લેપેન સમ્યાગાદાનમ્ ।
અસ્તિ ત્વાદાનમાત્રમ્ ।
ઽગૃહીતા વાગ્ગૃહીતં ચક્ષુઃઽ ઽઅસ્ય લોકસ્ય સર્વાવતો માત્રામપાદાયઽ ઽશુક્રમાદાયેઽત્યાદિવાક્યેભ્યઃ ।
હૃદયમેવ પુણ્ડરીકાકારમન્વક્રામત્યન્વાગચ્છતિ ।
હૃદયે ઽભિવ્યક્તવિજ્ઞાનો ભવતીત્યર્થઃ ।
બુદ્ધ્યાદિવિક્ષેપોપસંહાપે સતિ ।
ન હિ તસ્ય સ્વતશ્ચલનં વિક્ષેપોપસંહારાદિવિક્રિયા વા ।
ધ્યાયતીવ લેલાયતીવેત્યુક્ત્વાત્ ।
બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિદ્વારૈવ હિ સર્વવિક્રિયાઽધ્યારોપ્યતેતસ્મિન્ ।
કદા પુનસ્તસ્ય તેજોમાત્રાભ્યાદામિતિ ।
ઉચ્.તે-સ યત્રૈષ ચક્ષુષિ ભવશ્ચાક્ષુષ- પુરુષ જાદિત્યાંશો ભોક્તુઃ કર્મણા પ્રયુક્તો યાદવદ્દેહધારણં તાવચ્ચક્ષુષો ઽનુગ્રહં કુર્વન્વર્તતે ।
મરણકાલે ત્વસ્ય ચક્ષુરનુગ્રહં પરિત્યજતિ સ્વમાદિત્યાત્માનં પ્રતિપદ્યતે ।
તદેતદુક્તં"યત્રાસ્ય પુરુષસ્ય મૃતસ્યાગ્નિં વાગપ્યેતિ વાતં પ્રાણશ્ચક્ષુરાદિત્યામિ"ત્યાદિ ।
પુનર્દેહગ્રહણકાલે સંશ્રયિષ્યન્તિ ।
તથા સ્વપ્સ્યતઃ પ્રબુધ્યતશ્ચ ।
તદેતદાહિ-ચાક્ષુષઃ પુરુષો યત્ર યસ્મિન્કાલે પરાઙ્પર્યાવર્તતે પરિસમન્તાત્પરાઙ્વ્યાવર્તત ઇતિ ।
અથાત્રાસ્મિન્કાલે ઽરૂપજ્ઞો ભવતિ મુમૂર્ષૂ રૂપં ન જાનાતિ તદાયમાત્મા ચક્ષુરાદિતેજોમાત્રાઃ સમભ્યાદદાનો ભવતિ સ્વપ્ન્કાલ ઇવ ॥4,4.1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.2
એકીભવતિ ન પશ્યતીત્ય્ આહુઃ ।
એકીભવતિ ન જિઘ્રતીત્ય્ આહુઃ ।
એકીભવતિ ન રસયતીત્ય્ આહુઃ ।
એકીભવતિ ન વદતીત્ય્ આહુઃ ।
એકીભવતિ ન શૃણોતીત્ય્ આહુઃ ।
એકીભવતિ ન મનુત ઇત્ય્ આહુઃ ।
એકીભવતિ ન સ્પૃશતીત્ય્ આહુઃ ।
એકીભવતિ ન વિજાનાતીત્ય્ આહુઃ ।
તસ્ય હૈતસ્ય હૃદયસ્યાગ્રં પ્રદ્યોતતે ।
તેન પ્રદ્યોતેનૈષ આત્મા નિષ્ક્રામતિ ।
ચક્ષુષ્ટો વા મૂર્ધ્નો વાન્યેભ્યો વા શરીરદેશેભ્યઃ ।
તમ્ ઉત્ક્રામન્તં પ્રાણો ઽનૂત્ક્રામતિ ।
પ્રાણમ્ અનૂત્ક્રામન્તં સર્વે પ્રાણા અનૂત્ક્રામન્તિ ।
સવિજ્ઞનો ભવતિ ।
સંજાનમ્ એવાન્વવક્રામતિ ।
તં વિદ્યાકર્મણી સમન્વારભેતે પૂર્વપ્રજ્ઞા ચ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.2 એકીભવતિ કરણજાતં સ્વેન લિઙ્ગાત્મના ।
તદૈવન પાર્શ્વસ્થા આહુર્ન પશ્યતીતિ ।
તથા ઘ્રાણદેવતાનિવૃત્તૌ ઘ્રાણમેકીભવતિ લિઙ્ગાત્મના તદા ન જિઘ્રતીત્યાહુઃ ।
સમાનમન્યત્ ।
જિહ્વાયાં સોમો વરુણો વા દેવતા તન્નિવૃત્યપેક્ષયા ન રસયત ઇત્યાહુઃ ।
તથા ન વદતિ ન શૃણોતિ ન મનુતે ન સ્પૃશતિ ન વિજાનાતીત્યાહુઃ ।
તદોપલક્ષ્યતે દેવતાનિવૃત્તિઃ કરણાનાં ચ હૃદય એકીભાવઃ ।
તત્ર હૃદય ઉપસંહૃતેષુ કરણેષુ યો ઽન્તર્વાયપારઃ સ કથ્યતે-તસ્ય હૈતસ્ય પ્રકૃતસ્ય હૃદયસ્ય હૃદયચ્છિદ્રસ્યેત્યેતત્ ।
અગ્રં નાડીમુખં નિર્ગમદ્વારં પ્રદ્યોતતે સ્વપ્નકાલ ઇવ સ્વેન ભાસાતેજોમાત્રાદાનકૃતેન સ્વોનાવ જ્યોતિષાઽત્મનૈવ ચ ।
તેનાઽત્મજ્યોતિષા પ્રદ્યોતેન હૃદયાગ્રેણૈષ આત્મા વિજ્ઞાનમયો લિઙ્ગોપાધિર્નિગ્રચ્છતિ નિષ્ક્રમાતિ ।
તથાઽથર્વણે"કસ્મિન્ન્વહમુત્ક્રાન્ત ઉત્ક્રાન્તો ભવિષ્યામિ કસ્મિન્વા પ્રતિષ્ઠતે પ્રતિષ્ઠાસ્યામીતિ સ પ્રાણમસૃજત"ઇતિ ।
તત્ર ચાઽત્મચૈતન્યજ્યોતિઃ સર્વદાભિવ્યક્તતરમ્ ।
તદુપાધિદ્વારા હ્યાત્મનિ જન્મમરણગમનાગમનાદિસર્વવિક્રિયાલક્ષણઃ સંવ્યવહારઃ ।
તદાત્મકં હિ દ્વાદશવિધં કરણં બુદ્ધ્યાદિ તત્સૂત્રં તજ્જીવનં સો ઽન્તરાત્મા જગતસ્તસ્થુષશ્ચ ।
તેન પ્રદ્યોતેન હૃદયાગ્રપ્રકાશેન નિષ્ક્રમમાણઃ કેન માર્ગેણ નિષ્ક્રામતીતિ ।
ઉચ્યતે-ચક્ષુષ્ટો વા ।
આદિત્યલોકપ્રાપ્તિનિમિત્તં જ્ઞાનં કર્મ વા યદિ સ્યાત્ ।
મૂર્ધ્નો વા બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિનિમિત્તં ચેત્ ।
અન્યેભ્યો વા શરીરદેશેભ્યઃ શરીરાવયવેભ્યો યથાકર્મ યથાશ્રુતમ્ ।
તં વિજ્ઞાનાત્માનમુત્ક્રામન્તં પરલોકસ્ય પ્રસ્થિતં પરલોકાયોદ્ભૂતાકૂતમિત્યર્થ- ।
પ્રાણઃ સર્વાધિકારિસ્થાનીયો રાજ્ઞ ઇવાનૂત્ક્રામતિ ।
તં ચ પ્રાણમનૂત્ક્રામન્તં વાગાદયઃ સર્વે પ્રાણાં અનૂત્ક્રામન્તિ ।
યથાપ્રધાનાન્વાચિખ્યાસેયં ન તુ ક્રમેણ સાર્થવદ્ગ્મનમિહ વિવક્ષિતમ્ ।
તદૈષ આત્મા સવિજ્ઞાનો ભવતિ સ્વપ્ન્ ઇવ વિશેષવિજ્ઞાનવાન્ભવતિ કર્મવશાન્ન્ સ્વતન્ત્રઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ હિ સવિજ્ઞાનત્વે સર્વઃ કૃતકૃત્યઃ સ્યાત્ ।
નૈવ તુ તલ્લભ્યતે ।
અત એવાઽહ વ્યાસઃ"સદા તદ્ભાવભાવિતઃ"ઇતિ ।
કર્મણા તૂદ્ભાવ્યમાનેનાન્તઃકરણવૃત્તિવિશેષાશ્રિતવાસનાત્મકવિશેષવિજ્ઞાનેન સર્વો લોક એતસ્મિન્કાલે સવિજ્ઞાનો ભવતિ ।
સવિજ્ઞાનમેવ ચ ગન્તવ્યમન્વવક્રામત્યગચ્છતિ વિશેષવિજ્ઞાનોદ્ભાસિતમેવેત્યર્થઃ ।
તસ્માત્તત્કાલે સ્વાતન્ત્ર્યાર્થં યોગધર્માનુસેવનં પરિસંખ્યાનાભ્યાસશ્ચ વિશિષ્ટપુણ્યોપયશ્ચ શ્રદ્ધધાનૈઃ પરલોકાર્થિભિરપ્રમત્તૈઃ કર્તવ્ય ઇતિ ।
સર્વશાસ્ત્રાણાં યત્નતો વિધેયોર્ઽથો દુશ્ચરિતાચ્ચોપરમણમ્ ।
ન હિ તત્કાલે શક્યતે કિઞ્ચિત્સમ્પાદયિતુમ્ ।
કર્મણા નીયમાનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યાભાવાત્ ।
ઽપુણ્યો વૈ પુણ્યેન કર્મણા ભવતિ પાપઃ પાપેનઽત્યુક્તમ્ ।
એતસ્ય હ્યનર્થસ્યોપશમોપાયવિધાનાયા સર્વશાખોપનિષદઃ પ્રવૃત્તાઃ ।
ન હિ તદ્વિહિતોપાયાનુસેવનં મુક્ત્વાઽત્યન્તિકો ઽસ્યાનર્થસ્યોપશમોપાયો ઽસ્તિ ।
તસ્માદત્રૈવોપનિષદ્વિહિતોપાયે યત્નપરૈર્ભવિતવ્યમિત્યેષ પ્રકરણાર્થઃ ।
શકટવસ્તંભૃસંભારં ઉત્સર્જન્યાતીત્યુક્તં, કિં પુનસ્તસ્ય પરલોકાય પ્રવૃત્તસ્ય પથ્દનં શાકટિકસંભારસ્થાનીયં ગત્વા વા પરલોકં યદ્ભુઙ્ક્તે શરીરાદ્યારમ્ભકં ચ યત્તત્કિમિતિ ।
ઉચ્યતે-તં પરલોકાય ગચ્છન્તમાત્માનં વિદ્યાકર્મણી વિદ્યા ચ કર્મ ચ વિદ્યાકર્મણી વિદ્યા સ્રવપ્રકારા વિહિતા પ્રતિષિદ્ધા ચાવિહિતાપ્રતિષિદ્ધા ચ ।
તથા કર્મ વિહિતં પ્રતિષિદ્ધં ચાવિહિતપ્રતિષિદ્ધં ચ સમન્વારભેતે સમ્યગન્વારભેતે અન્વાલભેતે અનુગચ્છતઃ પૂર્વપ્રજ્ઞા ચ પૂર્વાનુભૂતવિષયા પ્રજ્ઞાપૂર્વપ્રજ્ઞાતીતકર્મફલાનુભવવાસનેત્યર્થઃ ।
સા ચ વાસનાપૂર્વકર્મરમ્ભે કર્મવિપાકે ચાઙ્ગં ભવતિ ।
તેનાસાવપ્યન્વાપભતે ।
ન હિ તયા વાસનયા વિના કર્મ કર્તું ફલં ચોપભોક્તું શક્યતે ।
ન હ્યનભ્યસ્તે વિષયે કૌશલમિન્દ્રયાણાં ભવતિ ।
પૂર્વાનુભવવાસનાપ્રવૃત્તાનાં ત્વિન્દ્રિયાણામિહાભ્યાસમનન્તરેણ કૌશલમુપપદ્યતે ।
દૃશ્યતે ચ કેષાઞ્ચિત્કાસુચિત્ક્રિયાસુ ચિત્રકર્માદિલક્ષણાસુ વિનૈવેહાભ્યાસેન જન્મત એવ કૌશલં કાસુચિદત્યન્તસૌકર્યયુક્તાસ્વપ્યકૌશલં કોષાઞ્ચિત્ ।
તથા પૂર્વપ્રજ્ઞયા વિના કર્મણિ વા ફલોપભોગે વા ન કસ્યચિત્પ્રવૃત્તિરુપપદ્યતે ।
તસ્માદેતત્ત્રયં શાકટિકસમ્ભારસ્થાનીયં પરલોકપથ્યદન વિદ્યાકર્મપૂર્વપ્રજ્ઞાખ્યમ્ ।
યસ્માદ્વિદ્યાક્રમણી પૂર્વપ્જ્ઞા ચ દેહાન્તરપ્રતિપત્યુપભોગસાધનં તસ્મદ્વિદ્યાકર્માદિ શુભમેવ સમાતરેદ્યથેષ્ટદેહસમ્ભોગોપભોગૌ સ્યાતામિતિ પ્રકરણાર્થઃ ॥4,4.2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.3
તદ્ યથા તૃણજલાયુકા તૃણસ્યાન્તં ગત્વાન્યમ્ આક્રમમ્ આક્રમ્યાત્માનમ્ ઉપસંહરતિ ।
એવમ્ એવાયમ્ આત્મેદં શરીરં નિહત્યાવિદ્યાં ગમયિત્વાન્યમ્ આક્રમમ્ આક્રમ્યાત્માનમ્ ઉપસંહરતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.3 એવં વિદ્યાદિસમ્બારસમ્ફૃતો દેહાન્તરં પ્રતિપદ્યમાનો મુક્ત્વા પૂર્વં દેહં પક્ષીવ વૃક્ષાન્તરં દેહાન્તરં પ્રતિપદ્યતે ।
અથવાઽતિવાહિકેન શરીરાન્તરેણ કર્મફલજન્મદેશં નીયતે ।
કિઞ્ચાત્રસ્થસ્યૈવ સર્વગતાનાં કરણાનાં વૃત્તિલાભો ભવત્યાહોસ્વિચ્છરીરઃસ્ય સંકુચિતાનિ કરણાનિ મૃતસ્ય ભિન્નઘટપ્રદીપપ્રકાશવત્સર્વતો વ્યપ્ય પુનર્દેહાન્તરારમ્ભે સઙ્કોચમુપગચ્છન્તિ ।
કિઞ્ચ મનોમાત્રં વૈશેષિકસમય ઇવ દેહાન્તરારમ્ભદેશં પ્રતિ ગચ્છતિ કિંવા કલ્પનાનાન્તરમેવ વેદાન્તસમય ઇતિ ।
ઉચ્યતે-"ત એતે સર્વ એવ સમાઃ સર્વે ઽનન્તાઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ સર્વાત્મકાનિ તાવત્કરણાનિ ।
સર્વાત્મકપ્રાણસંશ્રયાચ્ચ ।
તેષામાધ્યામિકાધિભૌતિકપરિચ્છેદઃ પ્રાણિકર્મજ્ઞાનભાવનાનિમિત્તઃ ।
અતસ્તદ્વશાત્સ્વભાવતઃ સર્ગતાનામનન્તાનામપિ પ્રાણાનાં કર્જ્ઞાનવાસનાનુરૂપેણૈવ દેહાન્નરારમ્ભવશાત્પ્રાણાનાં વૃત્તિઃ સંકુચતિ વિકસતિ ચ ।
તથા ચોક્તમ્-"સમઃ પ્લુષિણા સમો મશકેન સમો નાગેન સમ એભિસ્ત્રિભિર્લોકૈઃ સમો ઽનેન સર્વેણ"ઇતિ ।
તથા ચેદં વચનમનુકૂલમ્-",સ યો હૈતાનનન્તાનુપાસ્તે"ઇત્યાદિ ।
"તં યથા યથોપાસતે"ઇતિ ચ ।
તત્ર વાસના પૂર્વપ્રજ્ઞાખ્યા વિદ્યાકર્મતન્ત્રા જલૂકવત્સંતતૈવ સ્વપ્નકાલ ઇવ કર્મકૃતં દેહાદ્દેહાન્તરમારભતે હૃદયસ્યૈવ પુનર્દેહાન્તરારમ્ભે દેહાન્તરં પૂર્વાશ્રયં વિમુઞ્ચતીત્યેતસ્મિન્નર્થે દૃષ્ટાન્ત ઉપાદીયતે-તત્તત્ર દેહાન્તરસઞ્ચાર ઇદં નિદર્શનમ્ ।
યથા યેન પ્રકારેણ તૃણજલાયુકા તૃણજલૂકા તૃણસ્યાન્તમવસાનં ગત્વા પ્રાપ્યાન્યં તૃણાન્તરમાક્રમમાક્રમ્યત ઇત્યાક્રમસ્તમાક્રમમાક્રમ્યાઽશ્ચિત્યાઽત્માનમાત્મનઃ પૂર્વવયવમુપસંહરત્યન્ત્યાવયવસ્થાને ।
એવમેવાયમાત્મા યઃ પ્રકૃતઃ સંસારીદં શરીરં પૂર્વોપાત્તં નિહત્ય સ્વપ્નં પ્રતિપિત્સુરિવ પાતયિત્વાવિદ્યાં ગમયિત્વાચેતનં કૃત્વા સ્વાત્મોસંહારેણાન્યમાક્રમં તૃણાન્તરમિવ તૃણજલૂકા શરીરાન્તરં ગૃહીત્વા પ્રસારિત્યા વાસનયાઽમાનમુપસંહરતિ ।
તત્રાઽત્મભાવમારભતે યથા સ્વપ્ને દેહાન્તરમારભતે સ્વપ્નદેહાન્તરસ્ય શરીરામ્ભદેશ આરભ્યમાણે દેહે જઙ્ગમે સ્થાવરે વા ।
તત્ર ચ કર્મવશાત્કરણાનિ લબ્ધવૃત્તીનિ સંહન્યન્તે ।
બાહ્યં ચ કુશમૃત્તિકાસ્થાનીયં શરીરમારભ્યતે ।
તત્ર ચ કરણવ્યૂહમપેક્ષ્ય વાગાદ્યનુગ્રહાયાગ્ન્યાદિદેવતાઃ સંશ્ચયન્તે ।
એષ દેહાન્તરારમ્ભવિધિઃ ॥4,4.3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.4
તદ્ યથા પેશસ્કારી પેશસો માત્રામ્ અપાદાયાન્યન્ નવતરં કલ્યાણતરં રૂપં તનુતે ।
એવમ્ એવાયમ્ આત્મેદં શરીરં નિહત્યાવિદ્યાં ગમયિત્વાન્યન્ નવતરં કલ્યાણતરં રૂપં કુરુતે ।
પિત્ર્યં વા ગાન્ધર્વં વા દૈવં વા પ્રાજાપત્યં વા બ્રાહ્મં વાન્યેષાં વા ભૂતાનામ્

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.4 તત્ર દેહાન્તરારમ્ભે નિત્થોપાત્તમેવોપાદાનમુપમૃદ્યોપમૃદ્ય દેહાન્તરમારભત આહોસ્તિદપૂર્વમેવ પુનઃ પુનરાદત્ત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે દૃષ્ટાન્તઃ-તત્તત્રેતસ્મિન્નર્થે--યથા પેશસ્કારી પેશઃ સુવર્ણ તત્ કરોતીતિ પેશસ્કારી સુવર્ણકારઃ, પેશસઃ સુવર્ણસ્ય માત્રામપાદાયાપિચ્છિદ્ય ગૃહીત્વા અન્યત્ પૂર્વસ્માદ્ રચનાવિશેષાન્નવતરમભિનવતરં કલ્યાણાત્ કલ્યાણતરં રૂપં તનુતે નિર્મિનોતિ ।
એવમેવાયમાત્મેત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
નિત્યોપાત્તાન્યેવ પૃથિવ્યાદીન્યાકાશાન્તાનિ પઞ્ચ ભૂતાનિ યાનિ ઽદ્વે વાવ બ્રહ્મણો રૂપેઽ ઇતિ ચતુર્થે વ્યાખ્યાતાનિ પેશઃસ્થાનાયાનિ,તાન્યેવોપમૃદ્યોપમૃદ્ય, અન્યદન્યચ્ચ દેહાન્તરં નવતરં કલ્યાણતરં રૂપં સંસ્થાનવેશેષં વા પિતૃભ્યો હિતં પિતૃલોકોપભોગયોગ્યમિત્યર્થઃ, ગાન્ધર્વં ગન્ધર્વાણામુપભોગયોગ્યમ્, તથા દેવાનાં દૈવમ્, પ્રજાપતેઃ પ્રજાપત્યમ્, બ્રહ્મણ ઇદં બ્રાહ્મં વા; યથાકર્મ યથાશ્રુતમન્યેષાંવા ભૂતાનાં સમ્બન્ધિ શરીરાન્તરં કુરુત ઇત્યભિસમ્બન્યતે ॥4,4.4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.5
સ વા અયમ્ આત્મા બ્રહ્મ વિજ્ઞાનમયો મનોમયો પ્રાણમયશ્ ચક્ષુર્મયઃ શ્રોત્રમયઃ પૃથિવીમય આપોમયો વાયુમય આકાશમયસ્ તેજોમયો ઽતેજોમયઃ કામમયો ઽકામમયઃ ક્રોધમયો ઽક્રોધમયો ધર્મમયો ઽધર્મમયઃ સર્વમયઃ ।
તદ્ યદ્ એતદ્ ઇદંમયો ઽદોમય ઇતિ ।
યથાકારી યથાચારી તથા ભવતિ ।
સાધુકારી સાધુર્ ભવતિ ।
પાપકારી પાપો ભવતિ ।
પુણ્યઃ પુણ્યેન કર્મણા પાપઃ પાપેન ।
અથો ખલ્વ્ આહુઃ ।
કામમય એવાયં પુરુષ ઇતિ ।
સ યથાકામો ભવતિ તત્ક્રતુર્ ભવતિ ।
યત્ક્રતુર્ ભવતિ તત્ કર્મ કુરુતે ।
યત્ કર્મ કુરુતે તદ્ અભિસંપદ્યતે

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.5 યો ઽસ્ય બન્ધનસંજ્ઞકા ઉપાધિભૂતાઃ, યૈઃ સંયુત્ત્કસ્તન્મયે ઽયમિતિ વિભાવ્યતે, તે પદાર્થાઃ પુઞ્જીકૃત્યેહૈકત્ર પ્રતિનિર્દિશ્યન્તે-સ વા અયં ય એવં સંસરત્યાત્મા બ્રહ્મૈવ પર એવ યો ઽશનાયાદ્યતીતો, વિજ્ઞાનમયો વિજ્ઞાનં બુદ્વિસ્તેનોપલઙ્યમાણસ્તન્મયઃ ।
કતમ આત્મેતિ યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષ્વિતિ હયુક્તમ્ ।
વિજ્ઞાનમયો વીજ્ઞાનપ્રાયો યસ્માત્તદ્વર્મત્વમસ્ય વિભાવ્યતે ધ્યાયતીવ લેલાયતીવેતિ ।
તથા મનોમયો મનઃ સંનિકર્ષાન્મનોમયઃ ।
તથા પ્રાણમયઃ પ્રાણઃ પઞ્ચવૃત્તિસ્તન્મયો યેન ચેતનશ્ચલતીવ લક્ષ્યતે ।
તથા ચક્ષુર્મયો રૂપદર્શનકાલે ।
એવં શ્રોત્રમયઃ શબ્દશ્રવણકાલે ।
એવં તસ્ય તસ્યેન્દ્રિયસ્ય વ્યાપારોદ્ભવે તત્તન્મયો ભવતિ ।
એવં બુદ્વિપ્રાણદ્વારેણ ચક્ષુરાદિકરણમયઃ સઞ્શરીરારમ્ભકપૃથિવ્યાદિભૂતમયો ભવતિ ।
તત્ર પાર્થિવશરીરારમ્ભે પૃથિવીમયો ભવતિ ।
તથા વરુણાદિલોકેષ્વાપ્યશરીરારમ્ભ આપોમયો ભવતિ ।
તથા વાયવ્યશરીરારમ્ભે વાયુમયો ભવતિ ।
તથાઽકાશશરીરારમ્ભ આકાશમયો ભવતિ ।
એવમેતાનિ તૈજસાનિ દેવશરીરાણિ ।
તેષ્વારભ્યમાણેષુ તન્મયસ્તેજોમયો ભવતિ ।
અતો વ્યતિરિક્તાનિ પશ્વાદિશરીરાણિ નરકપ્રેતાદિશરીરાણિ ચાતેજોમયાનિ તાન્યપેક્ષ્યાઽહાતેજોમય ઇતિ ।
એવં કાર્યકરણસંઘાતમયઃ સન્નાત્મા પ્રાપ્તવ્યં વસ્ત્વન્તરં પશ્યન્નિદં મયા પ્રાપ્તમદો મયા પ્રાપ્તવ્યમિત્યેવં વિપરીતપ્રત્યયસ્તદભિલાષઃ કામમયો ભવતિ ।
તસ્મિન્કામે દોષં પશ્યતસ્તદ્વિષયાભિલાષપ્રશામે ચિતં પ્રસન્નમકલુષં શાન્તં ભવતિ ।
તન્મયો ઽકામમયઃ ।
એવં તસ્મિન્વિહતે કામેકેનાચિત્સ કામઃ ક્રોધત્વેન પરિણમતે તેન તન્મયો ભવન્ક્રોધમયઃ ।
સ ક્રોધઃ કેનચિદુપાયેન નિવર્તિતો યદા ભવતિ તદા પ્રસન્નમનાકુલં ચિતં સદક્રોધ ઉચ્યતે તેન તન્મયઃ ।
એવં કામક્રોધાભ્યામકામાક્રોધાભ્યાં ચ તન્મયો ભૂત્વા ધર્મમયો ઽધર્મમયશ્ચ ભવતિ ।
ન હિ કામક્રોધાદિભિર્વિના ધર્માદિપ્રવૃત્તિરૂપપદ્યતે ।
"યદ્યદ્વિ કુરુતે કર્મ તત્તત્કામસ્ય ચેષ્ટિતમ્" ।
ઇતિ સ્મરણાત્ ।
ધર્મમયો ઽધર્મયશ્ચ ભૂત્વા સર્વમયો ભવતિ ।
સમસ્તં ધર્માધર્મયોઃ કાર્યં યાવર્ત્કિચિદ્વ્યાકૃતં તત્સર્વં ધર્માધર્મયોઃ ફલં તત્પ્રતિપદ્યામાનસ્તન્મયો ભવતિ ।
કિં બહુના તદેતત્સિદ્વમસ્ય યદયમિદંમયો ગૃહ્યમાણવિષયાદિદંમયસ્તસ્માદયમદોમયઃ ।
અદ ઇતિ પરોક્ષં કાર્યેણ ગૃહ્યમાણેન નિર્દિશ્યતે ।
અનન્તા હ્યન્તઃકરણે ભાવનાવિશેષાઃ ।
નૈવ તે વિશેષતો નિર્દેષ્ટું શક્યન્તે ।
તસ્મિસ્તસ્મિન્ક્ષણે કાર્યતો ઽવગમ્યન્ત ઇદમસ્ય હ્રદિ વર્તતે ઽદોસ્યતે તેન ગૃહ્યમાણકાર્યેણેદંમયતયા નિર્દિશ્યતે પરોક્ષો ઽન્તઃસ્થો વ્યવહારો ઽયમિદાનીમદોમય ઇતિ ।
સંક્ષેપતસ્તુ યથા કર્તું યથા વા ચરિતું શીલમસ્ય સો ઽયં યથાકારી યથા ચારી સ તથા ભવતિ ।
કરણં નામ નિયતા ક્રિયા વિધિપ્રતિષેધાદિગમ્યા ચરણં નામાનિયતમિતિ વિશેષઃ ।
સાધુકારી સાધુર્ભવતીતિ યથાકારીત્યસ્ય વિશેષણં પાપકારી પાપો ભવતીતિ ચ યથાચારીત્યસ્ય ।
તાચ્છીલ્યપ્રત્યયોપાદાનાદત્યન્તતાત્પર્યતૈવ તન્મયત્વં ન તુ તત્કર્મમાત્રેણોત્યાશઙ્કયાઽહ-પુણ્યઃ પુણ્યેન કર્મણા ભવતિ પાપઃ પાપેનેતિ ।
પુણ્યપાપકર્મમાત્રેણૈવ તન્મયતા સ્યાન્ન તુ તાચ્છીલ્યમપેક્ષતે ।
તાચ્છીલ્યે તુ તન્મયત્વાતિશય ઇત્યયં વિશેષઃ ।
તત્ર કામક્રોધાદિપૂર્વકપુણ્યકારિતા સર્વમયત્વે હેતુઃ સંસારસ્ય કારણં દેહાદ્દેહાન્તરસંચારસ્ય ચ ।
એતત્પ્રયુક્તો હ્યન્યદન્યદ્દેહાન્તરમુપાદત્તે ।
તસ્માત્પુણ્યાપુણ્યે સંસારસ્ય કારણમ્ ।
એતદ્વિષયૌ હિ વિધિપ્રતિષેધૌ ।
અત્ર શાસ્ત્રસ્ય સાફલ્યમિતિ ।
અથો અપ્યન્યે બન્ધમોક્ષકુશલાઃ ખલ્વાહુઃ-સત્યં કામાદિપૂર્વકે પુણ્યાપુણ્યે શરીરગ્રહણકારણં તથાપિ કામપ્રયુક્તો હિ પુરુષઃ પુણ્યપુણ્યે કર્મણી ઉપચિનોતિ કામપ્રહાણે તુ કર્મ વિદ્યામાનમપિ પુણ્યપુણ્યેપચયકરં ન ભવતિ ।
ઉપચિતે અપિ પુણ્યપુણ્યે કર્મણી કામશૂન્યે ફલારમ્ભકે ન ભવતઃ ।
તસ્માત્કામ એવ સંસારસ્ય મૂલમ્ ।
તથા ચેક્તમાથર્વણે-કામાન્યઃ કામયતે મન્યમાનઃ સ કામભિર્જાયતે તત્ર તત્ર ઇતિ ।
તસ્માત્કામમય એવાયં પુરુષો યદન્યમયત્વં તદકારણં વિદ્યાનમપીત્યપ્તો ઽવધારયતિ કામમય એવેતિ ।
યસ્માત્સ ચ કામમયઃ સન્યાદૃશેન કામેન યથાકામો ભવતિ તત્ક્રતુર્બવતિ સ કામ ઈષદભિલાષમાત્રેણાભિવ્યક્તો યસ્મિન્વિષયે ભવતિ સો ઽવિહન્યમાનઃ સ્ફુટીભવન્ક્રતુત્વામાપદ્યતે ।
ક્રતુર્નાધ્યવસાયો નિશ્ચયો યદનન્તરા ક્રિયા પ્રવર્તતે ।
યત્ક્રતુર્ભવતિ યાદૃક્કામકાર્યેણ ક્રતુના યથારૂપઃ ક્રતુરસ્ય સો ઽયં યત્ક્રતુર્ભવતિ તત્કર્મ કુરુતેયદ્વિષયઃ ક્રતુસ્તત્ફલનિર્વૃત્તયે યદ્યોગ્યં કર્મ તત્કુરુતે નિર્વર્તયતિ ।
યત્કર્મ કુરુતે તદભિસંપદ્યતે, તદીયં ફલમભિસંપદ્યતે ।
તસ્માત્સર્વમયત્વે ઽસ્ય સંસારિત્વે ચ કામ હેતુરિતિ ॥4,4.5॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.6
તદ્ એષ શ્લોકો ભવતિ --
તદ્ એવ સક્તઃ સહ કર્મણૈતિ લિઙ્ગં મનો યત્ર નિષક્તમ્ અસ્ય ।
પ્રાપ્યાન્તં કર્મણસ્ તસ્ય યત્ કિઞ્ચેહ કરોત્ય્ અયમ્ ।
તસ્માલ્ લોકાત્ પુનર્ ઐત્ય્ અસ્મૈ લોકાય કર્મણે ।
ઇતિ નુ કામયમાનઃ ।
અથાકામયમાનો યો ઽકામો નિષ્કામ આપ્તકામ આત્મકામો ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ ।
બ્રહ્મૈવ સન્ બ્રહ્માપ્યેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.6 તત્તસ્મિન્નર્થ એષ શ્લોકો મન્ત્રોપિ ભવતિ ।
તદેવૈતિ તદેવ ગચ્છતિ સક્ત આસક્તસ્તત્રોદ્ભૂતાભિલાષઃ સન્નિત્યર્થઃ ।
કથમેતિ ।
સહ કર્મણા યત્કર્મફલાસક્તઃ સન્નકરોત્તેન કર્મણા સહૈવ તદેતિ તત્ફલમેતિ ।
કિં તલ્લિઙ્ગમનઃ ।
મનઃ પ્રધાનત્વાલ્લિઙ્ગસ્ય મનો લિઙ્ગમિત્યુચ્યતે ।
અથવા લિઙ્ગયતે ઽવગમ્યતે ઽવગચ્છતિ યેન તલ્લિઙ્ગં તન્મનો યત્ર યસ્મિન્નિષક્તં નિશ્ચયેન સક્તમુદ્ભૂતાભિલાષમસ્ય સંસારિણઃ ।
તદભિલાષો હિ તત્કર્મ કૃતવાન્ ।
તસ્માત્તન્મનો ઽભિષઙ્ગવશાદેવાસ્ય તેન કર્મણા તત્ફલપ્રાપ્તિઃ ।
તેનૈતસિદ્વં ભવતિ કામો મૂલં સંસારસ્યેતિ ।
અત ઉચ્છિન્નકામસ્ય વિદ્યમાનાન્યપિ કર્માણિ બ્રહ્મવિદો વન્ધ્યપ્રસવાનિ ભવન્તિ ।
"પર્યાપ્તકામસય કૃતાત્મનશ્ચ ઇહૈવ સર્વે પ્રવિલીતન્તિ કામાઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
કિઞ્ચ પ્રાપ્યાન્તં કર્મણઃ પ્રાપ્ય ભુક્ત્વાન્તમવસાનં તસ્ય કર્મણઃ ફલં ભુક્ત્વાન્તં પ્રાપ્ય તસ્માલ્લોકાત્પુનરૈત્યાગચ્છત્યસ્મૈ લોકાય કર્મણે ઽયં હિ લોકઃ કર્મપ્રધાનસ્તેનાઽહ કર્મણ ઇતિ ।
પુનઃ કર્મકરણાય પુનઃ કર્મ કૃત્વા ફલાસઙ્ગવશાત્પુનરમું લોકં યાતીત્યેવમ્ ।
ઇતિ ન્વેવં નુ કામયમાનઃ સંસરતિ ।
ય માત્કામયમાન એવૈવં સંસરત્યથ તસ્માદકામયમાનો ન ક્વચિત્સંસરતિ ।
ફલાસક્તસ્ય હિ ગતિરુક્તા ।
અકામસ્ય હિ ક્રિયાનુપપત્તેરકામયમાનો મુચ્યત એવ ।
કથં પુનકામયમાનો ભવતિ ।
યો ઽકામો ભવત્યસાવકામયમાનઃ કથમકામતેત્યુચ્યતે--યો નિષ્ટકામો યસ્માન્નિર્ગતાઃ કામાઃ સો ઽયં નિષ્કામઃ ।
કથં કામા નિર્ગચ્છન્તિ ।
ય આપ્તકામો ભવત્યાપ્તાઃ કામા યેન સ આપ્તકામઃ ।
કથમાપ્યન્તે કામા આત્મકામત્વેન યસ્યાઽમૈવ નાન્યઃ કામયિતવ્યો વસ્ત્વન્તરભૂતઃ પદાર્થો ભવતિ ।
આત્મૈવાનન્તરો ઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નઃ પ્રજ્ઞાનઘન એકરસો નોર્ધ્વ ન તિર્યઙ્નાધ આત્મનો ઽન્યત્કામયિતવ્યં વસ્ત્વન્તરમ્ ।
યસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેચ્છૃણુયાન્મન્વીત વિજાનીયાદ્વૈવં વિજાનન્કં કામયેત ।
જ્ઞાયમાનો હ્યન્યત્વેન પદાર્થઃ કામયિતવ્યો ભવતિ ।
ન ચાસાવન્યો બ્રહ્મવિદ આપ્તકામસ્યાસ્તિ ।
ય એવાઽત્મકામતયાઽપ્તકામઃ સ નિષ્કામો ઽકામો ઽકામયમાનશ્ચેતિ મુચ્યતે ।
ન હિ યસ્યાઽત્મૈવ સર્વં ભવતિ તસ્યાનાત્મા કામયિતવ્યો ઽસ્તિ ।
અનાત્મા ચાન્યઃ કામયિતવ્યઃ સર્વં ચાઽત્મૈવાભૂદિતિ વિપ્રતિષિદ્વમ્ ।
સર્વાત્મદર્શિનઃ કામયિતવ્યાભાવાત્કર્માનુપપત્તિઃ ।
યે તુ પ્રત્યવાયપરિહારાર્થં કર્મ કલ્પયન્તિ બ્રહ્મવિદો ઽપિ તેષાં સર્વ ભવતિ ।
પ્રત્યવાયસ્ય જિહાસિતવ્યસ્યાઽત્મનો ઽન્યસ્યાભિપ્રેતત્વાત્ ।
યેન ચાશનાયાદ્યતીતો નિત્યં પ્રત્યવાયસંબદ્વો વિદિત આત્મા તં વયં બ્રહ્મવિદં બ્રૂમઃ ।
નિત્યમેવાશનાયાદ્યતીતમાત્મનં પશ્યતિ ।
યસ્માચ્ચ જિહાસિતવ્યમન્યમુપાદેયં વા યો ન પશ્યતિ તસ્ય કર્મ ન શક્યત એવ સંબદ્ધુ મ્ ।
યસ્ત્વબ્રહ્મવિતસ્ય ભવત્યેવ પ્રત્યવાયપરિહારાર્થં કર્મેતિ ન વિરોધઃ ।
અતઃ કામાભાવાદકામયમાનો ન જાયતે મુચ્યત એવ ।
તસ્યૈવમકામયમાનસ્ય કર્માભાવે ગમનકારણાભાવાત્પ્રાણા વાગાદયો નોત્ક્રામન્તિ નોર્ધ્વ ક્રામન્તિ દેહાત્ ।
સ ચ વિદ્વાનાપ્તકામ આત્મકામતયેહૈવ બ્રહ્મભૂતઃ ।
સર્વાત્મનો હિ બ્રહ્મણો દૃષ્ટાન્તત્વેન પ્રદર્શિતમેતદ્રૂપં તદ્વા અસ્યૈતદાપ્તકામમાત્મકામમકામં રૂપમિતિ ।
તસ્ય હિ દાર્ષ્ટાન્તિકભૂતો ઽયમર્થ ઉપસંહ્રિયતે ઽથાકામયમાન ઇત્યાદિના ।
સ કથમેવંભૂતો મુચ્યત ઇત્યુચ્યતે-યો હિ સુષુપ્તાવસ્થમિવ નિર્વિશેષમદ્વૈતમલુપ્તચિદ્રૂપજ્યોતિઃ સ્વભાવમાત્માનં પશ્યતિ તસ્યૈવાકામયમાનસ્ય કર્મભાવે ગમનકારણભાવત્પ્રાણા વાગાદયો નોત્ક્રામન્તિ ।
કિન્તુ વિદ્વાન્સૈહૈવ બ્રહ્મ, યદ્યપિ દેહાવાનિવ લક્ષ્યતે સ બ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતિ ।
યસ્માન્ન હિ તસ્યાબ્રહ્મત્વપરિચ્છેદહેતવઃ કામાઃ સન્તિ તસ્માદિહૈવ બ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતિ ન શરીરપાતેત્તરકાલમ્ ।
ન હિ વિદુષો મૃતસ્ય ભાવાન્તરાપત્તિર્જીવતો ઽન્યભાવો દેહાન્તરપ્રતિસંધાનાભાવમાત્રેણોવ તુ બ્રહ્માપ્યેતીત્યુચ્યતે ।
ભાવાન્તરારાપત્તૌ હિ મોક્ષસ્ય સર્વોપનિષનિદ્વિવક્ષિતોર્ઽથ આત્મૈકત્વાખ્યઃ સ બાધિતો ભવેત્ ।
કર્મહેતુકશ્ચ મોક્ષઃ પ્રાપ્નોતિ ન જ્ઞાનનિમિત્ત ઇતિ ।
સ ચાનિષ્ટો ઽનિત્યત્વં ચ મોક્ષસ્ય પ્રાપ્નોતિ ।
ન હિ ક્રિયાનિર્વૃત્તોર્ઽથો નિત્યો દૃષ્ટઃ ।
નિત્યશ્ચ મોક્ષો ઽભ્યુપગમ્યતે ।
"એષ નિત્યો મહિમા"ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
ન ચ સ્વાભાવિકાત્સ્વભાવાદન્યન્નિત્યં કલ્પયિતું શક્યમ્ ।
સ્વાભાવિકશ્ચેદગ્ન્યુદાત્મનઃ સ્વભાવઃ સ ન શક્યતે પુરુષવ્યાપારાનુભાવીતિ વક્તુમ્ ।
ન હ્યગ્નેરૌષ્ણ્યં પ્રકાશો વાગ્નુવ્યાપારાનન્તરાનુભાવી ।
અગ્નિવ્યાપારાનુભાવી સ્વાભાવિકશ્ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
જ્વલનવ્યાપાનાનુભાવિત્વમુષ્ણપ્રાકાશગુણાભ્યામભિવ્યજ્યતે તન્નાગ્ન્યેપેક્ષયા કિં તર્હ્યન્યદૃષ્ટેરગ્નેરૌષ્ણ્યપ્રકાશૌ ધર્મૌ વ્યવહિતૈ કસ્યચિદ્દૃષ્ટ્યા ત્વસંબધ્યમાનૌ જ્વલનાપેક્ષયા વ્યધાનાપગમે દૃષ્ટેરભિવ્યજ્યેતે તદપેક્ષયા ભ્રાન્તિરુપજાયતે જ્વલનપૂર્વકાવેતાવિષ્ણપ્રાકાશૌ ધર્મૌ જાતાવિતિ ।
યદ્યુષ્ણપ્રકાશયોરપિ સ્વાભાવિકત્વં ન સ્યાત્ ।
યઃ સ્વાભાવકિઽગ્નેર્ધર્મસ્તમુદાહરિષ્યામઃ ।
ન ચ સ્વાભાવિકો ધર્મ એવ નાસ્તિ પદાર્થાનામિતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
ન ચ નિગડભઙ્ગ ઇવાભાવભૂતો મોક્ષો બન્ધનનિવૃત્તિરુપપદ્યતે ।
પરમાત્મૈકત્વાભ્યુપગમાત્ ઽએકમેવાદ્વિતીયમ્ઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
ન ચાન્યો બદ્ધો ઽસ્તિ યસ્ય નિગડનિવૃત્તિવદ્બન્ધનનિવૃત્તર્મોક્ષઃ સ્યાત્ ।
પરમાત્મવ્યતિરેકેણાન્યસ્યાભાવં વિસ્તરેણાવાદિષ્મ ।
તસ્માદવિદ્યાનિવૃત્તિમાત્રે મોક્ષવ્યવહાર ઇતિ ચાવોચામ યથા રજ્જ્વાદૌ સર્પાદ્યજ્ઞાનનિવૃત્તૌ સર્પાદિનિવૃત્તિઃ ।
યે ઽપ્યાચક્ષતે મોક્ષે વિજ્ઞાનાન્તરમાનન્દાન્તરં ચાભિવ્યજ્યત ઇતિ સૈર્વક્તવ્યો ઽભિવ્યક્તિશબ્દાર્થઃ ।
યદિ તાવત્લૌકિકિક્યેવોપલબ્ધિવિષયવ્યાપ્તિરભિવ્યક્તિશબ્દાર્થઃ ।
તતો વક્તવ્યં કિં વિદ્યમાનમભિવ્યજ્યતે ઽવિદ્યમાનમિતિ વા ।
વિદ્યમાનં ચેદ્યસ્ય મુક્તસ્ય તદભિવ્યજ્યતે તસ્યાઽત્મભૂતમેવ તદિત્યુપલબ્ધિવ્યવધાનાનુપપત્તેર્નિત્યાભિવ્યક્તત્વાન્મુક્તસ્યાભિવ્યજ્યત ઇતિ વિશેષવચનમર્થકમ્ ।
અથ કદાચિદેવાભિવ્યજ્યત ઉપલબ્ધિવ્યવધાનાદનાત્મભૂતં તદિત્યન્યતો ઽભિવ્યક્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
તથા ચાભિવ્યક્તિસાધનાપેક્ષયા ।
ઉપલબ્ધિસમાનાશ્રયત્વે તુ વ્યવધાનકલ્પનાનુપપત્તેઃ સર્વદાભિવ્યક્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
તથા ચાભિવ્યક્તિસાધનાપેક્ષતા ।
ઉપલબ્ધિસમાનાશ્રયત્વે તુ વ્યવધાનકલ્પનાનુપપત્તેઃ સર્વદાભિવ્યક્તિરનભિવ્યક્તિર્વા ।
નત્વન્તરાલકલ્પનાયા પ્રમાણમસ્તિ ।
ન ચ સમાનાશ્રયણામેકસ્યાઽત્મભૂતાનાં ધર્માણામિતરેતરવિષયવિષયિત્વં સંભવતિ ।
વિજ્ઞાનસુખયોષ્ચ પ્રાગભિવ્યક્તેઃ સંસારિત્વમભિવ્યક્ત્યુત્તરકાલં ચ મુક્તત્વંસ્ય સો ઽન્યઃ પરસ્માન્નિત્યાભિવ્યક્તજ્ઞાનસ્વરૂપાદત્યન્તવૈલક્ષણ્યાચ્છૈત્યમિવૌષ્ણ્યાત્ ।
પરમાત્મભેદકલ્પનાયાઞ્ચ વૈદિકઃ કૃતાન્તઃ પરિત્યક્તઃ સ્યાત્ ।

મોક્ષસ્યેદાનીમિવ નિર્વિશેષત્વે તદર્થાધિકયત્નાનુપપત્તિઃ શાસ્ત્રવૈયર્થ્યં ચ પ્રાપ્નોતીતિ ચેન્ન ।
ન, અવિદ્યાભ્રમાપોહાપ્થત્વાત્ ।
ન હિ વસ્તુતો મુક્તામુક્તત્વાવિશેષો ઽસ્તિ ।
આત્મનો નિત્યાકરૂપત્વાત્ ।
કિન્તુ તદ્વિષયાવિદ્યાપોહ્યતે શાસ્ત્રોપદેશજનિતવિજ્ઞાનેન ।
પ્રાક્તદુપદેશપ્રાપ્તેસ્તદર્થશ્ચ પ્રયત્ન ઉપપદ્યત એવ ।
અવિદ્યાવતો ઽવિદ્યાનિવૃત્યનિવૃત્તિકૃતો વેશેષ આત્મનઃ સ્યાદિતિ ચેત્ ।
અવિદ્યાકલ્પનાવિષયત્વાભ્યુપગમાદ્રજ્જૂષરશુક્તકાગગનાનાં સર્વોદકરજતમલિનત્વાદિવદદોષ ઇત્યવોચામ ।
તિમિરાતિમિતરદૃષ્ટિવદવિદ્યાકર્તૃત્વાકતૃત્વાકૃત આત્મનો વિશેષઃ સ્યાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
ધ્યાતીવ લેલાયતીવેતિ સ્વતો ઽવિદ્યાકર્તૃત્વસ્વ પ્રતિષિદ્ધત્વા ।
અનેકવ્યાપારસન્નિપાતજનિતત્વાચ્ચાવિદ્યાભ્રમસ્ય ।
વિષત્વોપપત્તેષ્ચ ।
યસ્ય ચાવિદ્યાભ્રમો ઘટાદિવદ્વિવિક્તો ગૃહ્યતે સ નાવિદ્યાભ્રમવાન્ ।
અહં ન જાને મુગ્ધે ઽસ્મીતિ પ્રત્યતદર્શનાદવિદ્યાભ્રમવત્વમેવેતિ ચેન્ન ।
તસ્યાપિ વિવેકગ્રહણાત્ ।
ન હિ યો યસ્ય વિવેકેન ગ્રહીતા સ તસ્મિન્ભ્રાન્ત ઇત્યુચ્યતે ।
તસ્ય ચ વિવેકગ્રહણં તસ્મિન્નેવ ચ ભ્રમ ઇતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
ન જાને મુગ્ધો ઽસ્મીતિ દૃશ્યત ઇતિ બ્રવીષિ તદ્દર્શિનશ્ચાજ્ઞાનં મુગ્ધરૂપતા દૃશ્યત ઇતિ ચ તદ્દર્શનસ્ય વિષયો ભવતિ કર્મતામાપદ્યત ઇતિ તત્કથં કર્મભૂતં સત્કર્તૃસ્વરૂપદૃશિવિશેષણજ્ઞાનમુગ્ધતે સ્યાતામ્ ।
અથ દૃશિવિશેષણત્વં તયોઃ કથં કર્મ સ્યાતાં દૃશિના વ્યાપ્યેતે ।
કર્મ હિ કર્તૃક્રિયયા વ્યાપ્યમાનં ભવતિ ।
અન્યચ્ચ વ્યાપ્યમન્યદ્વ્યાપકં ન તેનૈવ તદ્વ્યાપ્યતે ।
વદ કથમેવં સત્યજ્ઞાનમુગ્ધતે દૃશિવિશેષણે સ્યાતામ્ ।
ન ચાજ્ઞાનાવિવેકદર્શ્યજ્ઞાનમાત્મનઃ કર્મભૂતમુપલભમાન ઉપલબ્ધૃધર્મત્વેન ગૃહ્માતિ શરીરે કાર્શ્યરૂપદાદવત્તથા ।
સુખદુઃખેચ્છાપ્રયત્નાદીન્સર્વો લોકો ગૃહ્ણાતીતિ ચેત્ ।
તથાપિ ગ્રહીતુર્લોકસ્ય વિવક્તતૈવાભ્યુપગતા સ્યાત્ ।
ન જાને ઽહં ત્વદુક્તં મુગ્ધ એવેતિ ચેત્ ।
ભવત્વજ્ઞો મુગ્ધો યસ્ત્વેવન્દર્શૂ તં જ્ઞમમુગ્ધં પ્રતિજાનીમહે વયમ્ ।
તથા વ્યોસેનોક્તમ્ ।
ઇચ્છાદિ કૃત્સ્નં ક્ષેત્રં ક્ષેત્રી પ્રકાશયતીતિ ।
"સમં સર્વેષુ ભૂતેષુ તિષ્ઠન્તં પરમેશ્વરમ્ ।
વિનશ્યત્સ્વવિનશ્યન્તમ્"ઇત્યાદિ શતશ ઉક્તમ્ ।
તસ્માન્નાઽત્મનઃ સ્વતો બદ્ધમુક્તજ્ઞાનકૃતો વિશેષો ઽસ્તિ ।
સર્વદા સમૈકરસસ્વાભાવ્યાભ્યુપગમાત્ ।
યે ત્વતો ઽન્યથાઽત્મવસ્તુ પરિકલ્પ્ય બન્ધમોક્ષાદિશાસ્ત્રિં ચાર્થવાદમાપાદયન્તિ ત ઉત્સહન્તે ખે ઽપિ શાકુનં પદં દ્રષ્ટું ખં વા મુષ્ટિનાઽક્રષ્ટું ચર્મવદ્વેષ્ટિતુમ્ ।
વયં તુ તત્કર્તુમશક્તાઃ સર્વાદા સમૈકરમસદ્વૈતમવિક્રિયમજમજરમમરમમૃતમભયમાત્મતત્ત્વં બ્રહ્મૈવ સ્મ ઇત્યેષ સર્વવેદાન્તનિશ્ચિતોર્ઽથ ઇત્યેવં પ્રતિપદ્યામહે ।
તસ્માદ્બ્રહ્માપ્યેતીત્યુપચારમાત્રમેતદ્વિપીરતગ્રહવદ્દેહસંતતેર્વિ ચ્છેદમાત્રં વિજ્ઞાનફલમપેક્ષ્ય ॥4,4.6॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.7
તદ્ એષ શ્લોકો ભવતિ --
યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યે ઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ ।
અથ મર્ત્યો ઽમૃતો ભવત્ય્ અત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુત ઇતિ ।
તદ્ યથાહિનિર્લ્વયની વલ્મીકે મૃતા પ્રત્યસ્તા શયીત ।
એવમ્ એવેદં શરીરં શેતે ।
અથાયમ્ અશરીરો ઽમૃતઃ પ્રાણો બ્રહ્મૈવ તેજ એવ ।
સો ઽહં ભગવતે સહસ્રં દદામીતિ હોવાચ જનકો વૈદેહઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.7 સ્વપ્નબુદ્ધાન્તગમનદૃષ્ટાન્તસ્ય દાર્ષ્ટાન્તિકઃ સંસારો વર્ણિતઃ ।
સંસારહેતુશ્ચ વિદ્યાકર્મપૂર્વપ્રજ્ઞા વર્ણિતા ।
યૈશ્ચોપાધિભૂતૈઃ કાર્યકરણલક્ષણભૂતૈઃ પરિવેષ્ટિતઃ સંસારિત્વમનુભવતિ તાનિ ચોક્તાનિ ।
તેષાં સાક્ષાત્પ્રયોજકૌ ધર્માધર્વાવિતિ પૂર્વપક્ષં કૃત્વા કામ એવેત્યવધારિતમ્ ।
યથા ચ બ્રહ્મણેનાયમર્થો ઽયવધારિત એવં મન્ત્રેણાપીતિ બન્ધં બન્ધકારણં ચોક્ત્વોપસંહૃતં પ્રકરણં"ઇતિ ન કામયમાન"ઇતિ ।
અથાકાયમાન ઇત્યારભ્ય સુષુપ્તદૃષ્ટનાતસ્ય દાર્ષ્ટાન્તિકભૂતઃ સર્વાત્મભાવો મોક્ષ ઉક્તઃ ।
મોક્ષકારણં ચાઽત્મકામતયા યદાપ્તકામત્વમુક્તં તચ્ચ સામર્થાયદનાત્મજ્ઞાનમન્તરેણાઽત્મકામયતયાઽપ્તકામત્વમિતિ સામર્થ્યાદ્બ્રહ્મવિદ્યૈવ મોક્ષકારણમિત્યુક્તમ્ ।
અતો યદ્યપિ કામો મૂલમિત્યુક્તં તથાપિ મોક્ષકારણવિપર્યયેણ બન્ધકારણમવિદ્યેત્યેદપ્યુક્તમેવ ભવતિ ।
અત્રાપિ મોક્ષો મોક્ષસાધનં ચ બ્રાહ્મણેનોક્તમ્ ।
તસ્યૈવ દૃઢીકરણાય મન્ત્ર ઉદાહ્રિયતે શ્લોકશબ્દવાચ્યઃ- તત્તસ્મિન્નેવાર્થ એષ શ્લોકો મન્ત્રો ભવતિ ।
યદા યસ્મિન્કાલે સર્વે સમસ્તાઃ કામાસ્તૃષ્ણાપ્રભેદાઃ પ્રમુચ્યન્તે ।
આત્મકામ્ય બ્રહ્મવિદઃ સમૂલતો વિશીર્યન્તે ।
યે પ્રસિદ્ધા લોક ઇહામુત્રાર્થાઃ પુત્રવિત્તલોકૈષણાલક્ષણા અસ્ય પ્રસિદ્ધસ્ય પુરુષસ્ય હૃદિ બુદ્ધૌ શ્રિતા આશ્રિતાઃ ।
અથ તદા મર્ત્યો મરણધર્મા સન્કામવિયોગાત્સમૂલતો ઽમૃતો ભવતિ ।
અત્રાસ્મિન્નેવ શરીરે વર્તમાનો બ્રહ્મ સમશ્નુતે બ્રહ્મભાવં મોક્ષં પ્રતિપદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અતો મોક્ષો ન દેશાન્તરગમનાદ્યપેક્ષતે ।
તસ્માદ્વિદુષો નોત્ક્રામન્તિ પ્રાણા યાવસ્થિતા એવ સ્વકારણે પુરુષે સમવનીયન્તે ।
નામમાત્રં હ્યવશિષ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
કથં પુનઃ સમનવીતેષુ પ્રાણેષુ દેહે ચ સ્વકારણે પ્રલીને વિદ્વાન્મુક્તો ઽત્રૈવસર્વાત્મા સન્વર્તમાનઃ પુનઃ પૂર્વવદ્દેહિત્વં સંસારિત્વલક્ષણં ન પ્રતિપદ્યત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે-તત્તત્રાયં દૃષ્ટાન્તો યથા લોકે ઽહિઃ સર્પસ્તસ્ય નિર્લ્વયની નિર્મેકઃ સાહિનિર્લ્વયની વલ્મીકે સર્પાશ્રયે વલ્મીકાદાવિત્યર્થઃ ।
મૃતા પ્રત્યસ્તા પ્રક્ષિપ્તાનાત્મભાવેન સર્પેણ પરિત્યક્તા શયીત વર્તે ।
એવમેવ યથાયં દૃષ્ટાન્ત ઇદં શરીરં સર્પસ્થાનીયેન મુક્તેનાનાત્મભાવેન પરિત્યક્તં મૃતમિવ શેતે ।
અથેતરઃ સર્પસ્થાનીયો મુક્તઃ સર્માતમભૂતઃ સર્પવત્તત્રૈવ વર્તમાનો ઽપ્યશરીર એવ ન પૂર્વવ્તુપનઃ સશરીરો ભવતિ ।
કામકર્મપ્રયુક્તશરીરાત્મભાવેન હિ પૂર્વં શરીરો મર્ત્યશ્ચ ।
તદ્વિયોગાદથેદાનીમશરીરો ઽત એવ ચામૃતઃ ।
પ્રાણઃ પ્રાણિતીતિ પ્રાણઃ ।
પ્રાણસ્ય પ્રાણમિતિ હિ વક્ષ્યમાણે શ્લોકે ।
"પ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મનઃ"ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરે ।
પ્રકરણવાક્યસમાર્થાચ્ચ પર એવાઽત્માત્ર પ્રાણશબ્દવાચ્યઃ ।
બ્રહ્મૈવ પરમાત્મૈવ ।
કિં પુનસ્તત્તેજ એવ વિજ્ઞાનં જ્યોતિર્યેનાઽત્મજ્યોતિષા જગદવભાસ્યમાનં પ્રજ્ઞાનેત્રં વિજ્ઞાનજ્યોતિષ્મત્સદવિબ્રંશદ્વર્તતે ।
યઃ કામપ્રશ્નો વિમોક્ષાર્થો યાજ્ઞવલ્ક્યેન વરો દત્તો જનકાય સહેતુકો બન્ધમોક્ષાર્થલક્ષણો દૃષ્ટાન્તિકભૂતઃ સ એષ નિર્ણીતઃ સવિસ્તરો જનકયાજ્ઞવલ્ક્યાખ્યાયિકારૂપધારિણ્યા શ્રુત્યા ।
સંસારવિમોક્ષોપાય ઉક્તઃ પ્રાણિભ્યઃ ।
ઇદાનીં શ્રુતિઃ સ્વયમેવાઽહ વિદ્યાનિષ્ક્રિયાર્થં જનકેનૈવમુક્તમિતિ ।
કથં? સો ઽહમોવં વિમોક્ષિતસ્ત્વયા ભગવતે તુભ્યં વિદ્યાનિષ્ક્રિયાર્થં સહસ્રં દદામીતિ હૈવ કિલોવાચોક્તવાઞ્જનકો વૈદેહઃ ।
અત્ર કસ્મ્દાવિમોક્ષપદાર્થે નિર્ણીતે વિદેહરાજ્યમાત્માનમેવ ચ ન નિવેદયત્યેકદેશોક્તાવિવ સહસ્રમેવ દદાતિ તત્ર કો ઽભિપ્રાય ઇતિ ।
અત્ર કેચિદ્વર્ણયન્તિ-અધ્યાત્મવિદ્યારસિકો જનકઃ શ્રુતમપ્યર્તં પુનર્મન્ત્રૈઃ શુશ્રૂષતિ ।
અતો ન સર્વમેવ નિવેદયતિ ।
શ્રુત્વાભિપ્રેતં યાજ્ઞવલ્ક્યાત્પુનરન્તે નિવેદયિષ્યામીતિ હિ મન્યતે ।
યદિ ચાત્રૈવ સર્વ નિવેદયામિ નિવૃત્તાભિલાષો ઽયં શ્રવણાદિતિ મત્વા શ્લોકાન્નવક્ષ્યતીતિ ચ ભયાત્સહસ્રદાનં શુશ્રૂષાલિઙ્ગજ્ઞાપનાયેતિ ।
સર્વમપ્યેતદસત્ ।
પુરુષસ્યેવ પ્રમાણભૂતાયાઃ શ્રુતેર્વ્યાજાનુપપત્તેઃ ।
અર્થશેષોપપત્તેશ્ચ ।
વિમોક્ષપદાર્થ ઉક્તે ઽપ્યાત્મજ્ઞાનસાધન આત્મજ્ઞાનશેષભૂતઃ સર્વેષણાપરિત્યાગઃ સંન્યાસાખ્યો વક્તવ્યોર્ઽથશેષો વિદ્યતે ।
તસ્માચ્છ્લોકમાત્રશુશ્રૂષાકલ્પનાનૃજ્વો ।
અગતિકા હિ ગતિઃ પુવરુક્તાર્થકલ્પના ।
સા ચાયુક્તા સત્યાં ગતૌ ।
ન ચ તત્સ્તુતિમાત્રમિત્યવોચામ ।
નન્વેવં સત્યત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાયૈવેતિ વક્તવ્યમ્ ।
નૈષ દૌષઃ આત્મજ્ઞાનવદપ્રયોજકઃ સંન્યાસઃ પક્ષે પ્રતિપત્તિકર્મવદિતિ હિ મન્યતે ।
"સંન્યાસેન તનું ત્યજેત્"ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
સાધુત્વાપક્ષે ઽપિ નાત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાયૈવેતિ પ્રશ્નમર્હતિ મોક્ષસાધનભૂતાત્મજ્ઞાનપરિપાકાર્થત્વાત્ ॥4,4.7॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.8
તદ્ એતે શ્લોકા ભવન્તિ --
અણુઃ પન્થા વિતતઃ પુરાણો માં સ્પૃષ્ટો ઽનુવિત્તો મયૈવ ।
તેન ધીરા અપિયન્તિ બ્રહ્મવિદઃ સ્વર્ગં લોકમ્ ઇત ઊર્ધ્વં વિમુક્તાઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.8 આત્મકામસ્ય બ્રહ્મવિદો મોક્ષ ઇત્યેતસ્મિન્નર્થે મન્ત્રબ્રહ્મણોક્તે વિસ્તરપ્રતિપાદકા એતે શ્લોકા ભવનાતિ ।
અણુઃ સૂક્ષ્મઃ પન્થા દુર્વિજ્ઞેયત્વાદ્વિતતો વિસ્તીર્ણો વિસ્પષ્ટતરણહેતુત્વાદ્વા વિતર ઇતિ પાઠાન્તરાન્મોક્ષસાધનો જ્ઞાનમાર્ગઃ પુરાણશ્ચિરન્તનો નિત્યશ્રુતિપ્રકાશિતત્વાન્ન તાર્કિકબુદ્ધિપ્રભવકુદૃષ્ટિમાર્ગવદર્વાક્કાલિકો મા સ્પૃષ્ટો મયા લબ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
યો હિ યેન લભ્યતે સ તં સ્પૃશતીવ સંબધ્યતે તેનાયઃ બ્રહ્મવિદ્યાલક્ષણો મોક્ષમાર્ગો મયા લબ્ધત્વાન્મા સ્પૃષ્ટ ઇત્યુચ્યતે ।
ન કેવલં મયા લબ્ધઃ કિન્ત્વનુવિત્તો મયૈવ ।
અનુવેદનં નામ વિદ્યાયાઃ પરિપાકાપેક્ષયા ફલાવસાનતાનિષ્ઠા પ્રાપ્તિઃ ।
ભુજેરિવ તૃપ્ત્યવસાનતા ।
પૂર્વં તુ જ્ઞાનપ્રાપ્તિસંબન્ધમાત્રમેવેતિ વિશેષઃ ।
કિમસાવેન મન્ત્રદૃગેકો બ્રહ્મવિદ્યાફલં પ્રાપ્તો નાન્યઃ પ્રાપ્તવાન્યેનાનુવિત્તો મયાવેત્યવધારયતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
અસ્યાઃ ફલમાત્મસાક્ષિકમનુત્તમમિતિ બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ સ્તુતિપરત્વાત્ ।
એવં હિ કૃતાર્થાત્માભિમાનકરમાત્મપ્રત્યયસાક્ષિકમાત્મજ્ઞાનં કિમતઃ પરમન્યત્સ્યાદિતિ બ્રહ્મવિદ્યા સ્તૌતિ ।
ન તુ પુરન્યો બ્રહ્મવિત્તત્ફલં ન પ્રાપ્નોતીતિ ।
"તદ્યો યો દેવાનામ્"ઇતિ સર્વાર્થશ્રુતેઃ ।
તદેવાઽહ-તેન બ્રહ્મવિદ્યામાર્ગેણ ધીરાઃ પ્રજ્ઞાવન્તો ઽન્યે ઽપિ બ્રહ્મવિદ ઇત્યર્થઃ ।
અપિયન્ત્પિગચ્છન્તિ બ્રહ્મવિદ્યાફલં મોક્ષં સ્વર્ગં લોકમ્ સ્વર્ગલોકશબ્દવિષ્ટપવાચ્યમપિ સન્નિહ પ્રકરણાન્મોક્ષાભિધાયકઃ ।
ઇતો ઽસ્માચ્છરીરપાતાદૂર્ધ્વં જીવન્ત એવ વિમુક્તાઃ સન્તઃ ॥4,4.8॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.9
તસ્મિઞ્ શુક્લમ્ ઉત નીલમ્ આહુઃ પિઙ્ગલં હરિતં લોહિતં ચ ।
એષ પન્થા બ્રહ્મણા હાનુવિત્તસ્ તેનૈતિ બ્રહ્મવિત્ પુણ્યકૃત્ તૈજસશ્ ચ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.9 તસ્મિન્મોક્ષસાધનમાર્ગે વિપ્રતિપત્તિર્મુમુક્ષૂણામ્ ।
કથમ્ ।
તસ્મિઞ્શુક્લં શુદ્ધં વિમલમાહુઃ કેચિન્મુમુક્ષવો નીલમન્યે પિઙ્ગલમન્યે હરિતં લોહિતં ચ યથાદર્શનમ્ ।
નાઢ્યસ્ત્વેતાઃ સુષુમ્નાદ્યાઃ શ્લેષ્માદિરસંસંપૂર્ણાઃ શુક્લસ્ય નીલસ્ય પિઙ્ગલસ્યેત્યાદ્યુક્તત્વાત્ ।
આદિત્યં વા મોક્ષમાર્ગમેવંવિધં મન્યન્તે ।
"એષ શુક્લ એષ નીલઃ"ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તારાત્ ।
દર્શનમાર્ગસ્ય શુક્લાદિવર્ણાસંભવાત્ ।
સર્વથાપિ તુ પ્રકૃતાદ્બ્રહ્મવિદ્યામાર્ગાદન્ય એતે શુક્લાદયઃ ।
નનુ શુક્લઃ શુદ્ધો ઽધ્વતૈયમાર્ગઃ ।
નઃ નીલપૂતાદિશબ્દૈર્વર્ણવાચકૈઃ સહાનુદ્રવણાત્ ।
યાઞ્શુક્લાદીન્યોગિનો મોક્ષપથાનાહુર્ન તે મોક્ષમાર્ગાઃ સંસારવિષયા વે હિ તે ।
ચક્ષુષો વા મૂર્ધ્નો વાન્યેભ્યો વા શરીરદેશેભ્ય ઇતિ શરીદેશાન્નિઃસરણસંબન્ધાત્ ।
બ્રહ્માદિલોકપ્રાપકાહિ તે ।
તસ્માદયમેવ મોક્ષમાર્ગો ય આત્કામત્વેનાઽપ્તકામતયા સર્વકામક્ષે ગમનાનુપપત્તૌ પ્રદીપનિર્વાણવચ્ચક્ષુરાદીનાં કાર્યકરણાનામત્રૈવ સમવનય ઇત્યેષ જ્ઞાનમાર્ગઃ પન્થા બ્રહ્મણા પરમાત્મસ્વરૂપેણૈવ બ્રાહ્મણેન ત્યક્તસર્વૈશણેનનાનુવિત્તઃ ।
તેન બ્રહ્મવિદ્યામાર્ગેણ બ્રહ્મવિદન્યો ઽપ્યેતિ ।
કીદૃશો બ્રહ્મવિત્તેનૈતીત્યુચ્યતે-પૂર્વં પુણ્યકૃદ્ભૂત્વા પુનસ્ત્યક્તુપુત્રાદ્યેષણઃ પરાત્મતેજસ્યાત્માનં સંયોજ્ય તસ્મિન્નભિનિર્વૃત્તસ્તૈજમસશ્ચાઽત્મભૂત ઇહૈવેત્યર્થઃ ।
ઈદૃશો બ્રહ્મવિત્તેન માર્ગેણૈતિ ।
ન પુનઃ પુણ્યાદિસમુચ્ચયકારિણો ગ્રહણં વિરોધાદિત્યવોચામ ।
"અપુણ્યપુણ્યોપરમે યં પુનર્ભવનિર્ભાઃ ।
શાન્તાઃ સંન્યાસિનો યાન્તિ તસ્મૈ મોક્ષાત્મને નમઃ ॥
ઇતિ ચ સ્મૃતેઃ ।
ત્યજ ધર્મમધ્રમં ચ"ઇત્યાદિપુણ્યાપુણ્યત્યાગોપદેશાત્ ।
"નિરાશિષમનારમ્ભં નિર્નમસ્કારમસ્તુતુમ્ ।
અક્ષોણં ક્ષીણકર્માણં તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ" ॥
"નૈતાદૃશં બ્રાહ્મણસ્યાસ્તિ વિત્તં યથૈકતા સમતા સત્યતા ચ ।
શીલં સ્થિતિર્દણ્ડનિધાનમાર્જવં તતસ્તતશ્તોપરમઃ ક્રિયાભ્યઃ" ॥
ઇત્યાદિસ્મૃતિભ્યશ્ચ ।
ઉપદેક્ષ્યતિ ચેહાપિ તુ"એષ નિત્યો મહિમા બ્રહ્મણસ્ય ન વર્ધતે કર્મણા નો કનીયાન્"ઇતિ કર્મપ્રયોજનાભાવે હેતુમુક્તવા"તસ્માદેવવિચ્છાન્તો દાન્ત"ઇત્યાદિના સર્વક્રિયોપરમમ્ ।
તસ્માદ્યથાવ્યાખ્યાતમેવ પુણ્યકૃત્વમ્ ।
અથવા યો બ્રહ્મવિત્તેનૈતિ સ પુણ્યકૃતૈજસશ્ચેતિ બ્રહ્મવિત્સુતિરેષા ।
પુણ્યકૃતિ તૈજસે ચ યોગિનિ મહાભાગ્યં પ્રસિદ્ધં લોકે તાભ્યામતો બ્રહ્મવિત્સતૂયતે પ્રખ્યાતમહાભાગ્યત્વાલ્લોકે ॥4,4.9॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.10
અન્ધં તમઃ પ્રવિશન્તિ યે ઽવિદ્યામ્ ઉપાસતે ।
તતો ભૂય ઇવ તે તમો ય ઉ વિદ્યાયાં રતાઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.10 અન્ધમદર્શનાત્મકં તમઃ સંસારનિયામકં પ્રવિશન્તિ પ્રતિપદ્યન્તે ।
કે ।
યે ઽવિદ્યાં વિદ્યાતો ઽન્યાં સાધ્યસાધનલક્ષણમુપાસતે કર્માનુવર્તન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તતસ્તસ્માદપિ ભૂય ઇવ બહુતરમિવ તમઃ પ્રવિશન્તિ ।
કે ।
ય ઉ વિદ્યાયામવિદ્યાવસ્તુપ્રતિપાદિકાયાં કર્માર્થાયાં ત્રય્યામેવ વિદ્યાયાં રતા અભિરતાઃ વિધિપ્રતિષેધપર એવ વેદો નાન્યો ઽસ્તીત્યુપનિષદર્થાનપેક્ષિણ ઇત્યર્થઃ ॥4,4.10॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.11
અનન્દા નામ તે લોકા અન્ધેન તમસાવૃતાઃ ।
તાંસ્ તે પ્રેત્યાભિગચ્છત્ય્ અવિદ્વાંસો ઽબુધા જનાઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.11 યદિ તે ઽદર્શનલક્ષણં તમઃ પ્રવિસન્તિ કો દોષ ઇત્યુચ્યતે-અનન્દા અનાનન્દા અસુખા નામ તે લોકાસ્તેનાન્ધેનાદર્શનલક્ષણેન તમસાઽવૃતા વ્યાપ્તાસ્તે તસ્યાજ્ઞાનતમસો ગોચરાસ્તાંસ્તે પ્રેત્ય મૃત્વાભિગચ્છન્ત્યભિયાન્તિ ।
કે ।
યે ઽવિદ્વાંસઃ ।
કિં સામાન્યેનાવિદ્વત્તામાત્રેણ નેત્યુચ્યતે-અબુધઃ ।
બુધેરવગમનાર્થસ્ય ધાતોઃ ક્વિપ્પ્રત્યયાન્તસ્ય રૂપમ્ ।
આત્માવગમવર્જિતા ઇત્યર્થઃ ।
જનાઃ પ્રકૃતા એવ ।
જનનધર્મિણો વેત્યેતત્ ॥4,4.11॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.12
આત્માનં ચેદ્ વિજાનીયાદ્ અયમ્ અસ્મીતિ પુરુષઃ ।
કિમ્ ઇચ્છન્ કસ્ય કામાય શરીરમ્ અનુ સંજ્વરેત્

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.12 આત્માનં સ્વં પરં રૂપં સર્વપ્રાણિમનીષિતજ્ઞં હૃત્સ્થમશનાયાદિધર્માતીતં ચોદ્યદિ વિજાનીયાત્સહસ્રેષુ કશ્ચિત્ ।
ચેદિત્યાત્મવિદ્યાયા દુર્લભત્વં દર્શયતિ ।
કથમયં પર આત્મા સર્વપ્રાણિપ્રત્યયસાક્ષી યો નેતિ નેતીત્યાદ્યુક્તો યસ્માન્નાન્યો ઽસ્તિ દ્રષ્ટા શ્રોતા મન્તા વિજ્ઞાતા સમઃ સર્વભૂતસ્થો નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવો ઽસ્મિ ભવામીતિ પૂરુષઃ પુરુષઃ ।
સ કિમિચ્છંસ્તત્સવરૂપવ્યતિરિક્તમન્યદસ્તુ ફલભૂતં કિમિચ્છન્કસ્ય વાન્યસ્યાઽત્મનો વ્યતિરિક્તસ્ય કામાય પ્રયોજનાય ।
ન હિ તસ્યાઽત્મન એષ્ટવ્યં ફલમ્ ।
ન ચાત્મનો ઽન્યોસ્તિ યસ્ય કામાયેચ્છતિ સર્વસ્યાત્મભૂતત્વાત્ ।
અતઃ કિમિચ્છન્કસ્ય કામાય શરીરમનુસંજ્વરેદ્ભ્રંશેત્ ।
શરીરોપાધિકૃતદુઃખમનુદુઃખી સ્યાત્ ।
શરીરતાપમનુતપ્યેત ।
અનાત્મદર્શિનો હિ તદ્વ્યતિરિક્તવસ્તવન્તરેપ્સોઃ મમેદં સ્યાત્પુત્રસ્યેદં ભાર્યાયા ઇદમિત્યેવમીહમાનઃ પુનઃ પુનર્જનનમરણપ્રબન્ધરૂઢઃ ।
શરીરરોગમનુ રુજ્યતે સર્વાત્મદર્શિનસ્તુ તદસંભવ ઇત્યેતદાહ ॥4,4.12॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.13
યસ્યાનુવિત્તઃ પ્રતિબુદ્ધ આત્માસ્મિન્ સંદેહ્યે ગહને પ્રવિષ્ટઃ ।
સ વિશ્વકૃત્ સ હિ સર્વસ્ય કર્તા તસ્ય લોકઃ સ ઉ લોક એવ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.13 કિઞ્ચ યસ્ય બ્રાહ્મણસ્યાનુવિત્તો ઽનુલબ્ધઃ પ્રતિબુદ્ધઃસાક્ષાત્કૃતઃ કથમ્? અહમસ્મિ પરં બ્રહ્મેત્યેવં પ્રત્યગાત્મત્વેનાવગત આત્મા અસ્મિન્સંદહ્યે સંદેહે ઽનેકાનર્થસંકટોપચયે ગહને વિષમે ઽનેકશતસહસ્રવિવેકવિજ્ઞાનપ્રતિપક્ષે વિષમે પ્રવિષ્ટઃ સ યસ્ય બ્રાહ્મણસ્યાનુવિત્તઃ પ્રતિબોધેનેત્યર્થઃ ।
સ વિશ્વકૃદ્વિશ્વસ્ય કર્તા ।
કથં વિશ્વકૃત્તવં તસ્ય? કિં વિશ્વકૃદિતિ નામેત્યાશઙ્ક્યાઽહ - સ હિ યસ્માત્સર્વસ્ય કર્તા ન નામમાત્રં ન કેવલં વિશ્વકૃત્પરપ્રયુક્તઃ સન્ ।
કિં તર્હિ તસ્ય લોકઃ સર્વઃ ।
કિમન્યા લોકો ઽન્યો ઽસાવિત્યુચ્યતે - સ ઉ લોક એવ ।
લોકશબ્દેનાઽત્મોચ્યતે ।
તસ્ય સર્વ આત્મા સ ચ સર્વસ્યા ।
ઞઽત્મેત્યર્થઃ ।
ય એષ બ્રાહ્મણેન પ્રત્યગાત્મા પ્રતિબુદ્ધતયાનુવિત્ત આત્માનર્થસંકટે ગહને પ્રવિષ્ટઃ સ ન સંસારી કિન્તુ પર એવ ।
યસ્માદ્વિશ્વસ્ય કર્તા સર્વસ્યાઽત્મા તસ્ય ચ સર્વ આત્મા ।
એક એવાદ્વિતીયઃ પર એવાસ્મીત્યનુસંધાતવ્ય ઇતિ શ્લોકાર્થઃ ॥4,4.13॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.14
ઇહૈવ સન્તો ઽથ વિદ્મસ્ તદ્ વયં ન ચેદ્ અવેદિર્ મહતી વિનષ્ટિઃ ।
યે તદ્ વિદુર્ અમૃતાસ્ તે ભવન્ત્ય્ અથેતરે દુઃખમ્ એવાપિયન્તિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.14 કિઞ્ચેહૈવાલેકાર્થસંકુલે સન્તો ભવન્તોજ્ઞાનદીર્ઘનિદ્રામોહિતાઃ સન્તઃ કથઞ્ચિદિવ બ્રહ્મતત્ત્વમાત્મત્વેનાથ વિદ્મો વિજાનીમઃ ।
તદેતદ્બ્રહ્મ પ્રકૃતમહો વયં કૃતાર્થા ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
યદેતદ્બ્રહ્મ વિજાનીમસ્તન્ન ચેદ્વિદિતવન્તો વયં વેદનં વેદો વેદો ઽસ્યાસ્તીતિ વેદી વેદ્યેવ વેદિર્ન વેદિરવેદિઃ ।
તતો ઽહમવેદિઃ સ્યામ્ ।
યદ્યવેદિઃ સ્યાં કો દોષઃ સ્યાન્મહત્યનન્તપરિમાણા જન્મમરણાદિલક્ષણા વિનષ્ટિર્વિનશનમ્ ।
અહો વયમસ્માન્મહતો વિનશનાન્નિર્મુક્તા યદદ્વયં બ્રહ્મ વિદિતવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
યથા ચ વયં બ્રહ્મ વિદિત્વાસ્માદ્વિનશનાદ્વિપ્રમુક્તા એવંયે તદ્વિદુરમૃતાસ્તે ભવન્તિ યે પુનર્નૈવ બ્રહ્મ વિદુસ્ત ઇતરે બ્રહ્મવિદ્ભ્યો ઽન્યે ઽબ્રહ્મવિદ ઇત્યર્થઃ ।
દુઃખમેવ જન્મમરણાદિલક્ષણમેવાપિયન્તિ પ્રતિપદ્યન્તે ન કદાચિદપ્યવિદુષાં તતો વિનિવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
દુઃખમેવ હિ ત આત્મત્વેનોપગચ્છન્તિ ॥4,4.14॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.15
યદૈતમ્ અનુપશ્યત્ય્ અત્માનં દેવમ્ અઙ્જસા ।
ઈશાનં ભૂતભવ્યસ્ય ન તતો વિજુગુપ્સતે

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.15 યદા પુનરેતમાત્માનં કથઞ્ચિત્પરમકારુણિકં કઞ્ચિદાચાર્યં પ્રાપ્ય તતો લબ્ધપ્રયાદઃ સન્નનુ પશ્ચાત્પશ્યતિ સાક્ષાત્કરોતિ સ્વમાત્માનં દેવં દ્યોતનવન્તં દાતારં વા સર્વપ્રાણિકર્મફલાનાં યથાકર્માનુરૂપમઞ્જસા સાક્ષાદીશાનં સાવામિનં ભૂતભવ્યસ્ય કાલત્રયસ્યેત્યેતત્ ।
ન તતસ્તસ્માદીશાનાદ્દેવાદાત્માનં વિશેષેણ જુગુપ્સતે ગોપાયિતુમિચ્છતિ ।
સર્વો હિ લેક ઈશ્વરાદ્ગુપ્તમિચ્છતિ ભેદેર્શી ।
અયં ત્વેકત્વદર્શી ન બિભેતિ કુતશ્ચન ।
અતો ન તદા વિજુગુપ્સતે ।
યદેશાનં દેવમઞ્જસાઽત્મત્વેન પશ્યતિ ન તદા નિન્દતિ વા કિઞ્ચિત્ ।
સર્વમાત્માનં હિ પશ્યતિ સ એવંપશ્યન્કમસૌ નિન્દ્યાત્ ॥4,4.15॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.16
યસ્માદ્ અર્વાક્ સંવત્સરો ઽહોભિઃ પરિવર્તતે ।
તદ્ દેવા જ્યોતિષાં જ્યોતિર્ આયુર્ હોપાસતે ઽમૃતમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.16 કિઞ્ચ યસ્માદીશાનાદર્વાગ્યસ્માદન્યવિષય એવેત્યર્થઃ ।
સંવત્સરઃ કાલાત્મા સર્વસ્ય જનિમતઃ પરિચ્છેત્તા યમપરિચ્છિન્દન્નર્વાગેવ વર્તતે ઽહોભિઃ સ્વાવયવૈરહોરાત્રૈરિત્યર્થઃ ।
તજ્જ્યોતિષાં જ્યોતિરાદિત્યાદિજ્યોતિષામપ્યવભાસકત્વાદાયુરિત્યુપાસને તસ્માદાયુષ્મન્તસ્તે ।
તસ્માદાયુષ્કામેનાઽયુર્ગુણેનોપાસ્યં બ્રહ્મેત્યર્થઃ ॥4,4.16॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.17
યસ્મિન્ પઞ્ચ પઞ્ચજના આકાશશ્ ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
તમ્ એવ મન્ય આત્માનં વિદ્વાન્ બ્રહ્મામૃતો ઽમૃતમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.17 કિઞ્ચ યસ્મિન્યત્ર બ્રહ્મણિ પઞ્ચ પઞ્ચજના ગન્ધર્વાદયઃ પઞ્ચૈવ સંખ્યાતા ગન્ધર્વાઃ પિતરો દેવા અસુરા રક્ષાંસિ નિષાદપઞ્ચમા વા વર્ણા આકાશશ્ચાવ્યાકૃતાખ્યો યસ્મિન્સૂત્રમિમોતં ચ પ્રોતં ચ ।
યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત એતસ્મિન્નુ ખલ્વક્ષરે ગાર્ગ્યાકાશ ઇત્યુક્તં તમેવાઽત્માનમમૃતં બ્રહ્મ મન્યે ઽહં ન ચાહમાત્માનં તતો ઽન્યત્વેન જાને ।
કિં તર્હ્યમૃતો ઽહં બ્રહ્મ વિદ્વાન્સન્નજ્ઞાનમાત્રેણ તુ મર્ત્યો ઽહમાસં તદપગમાદ્વિદ્વાનહમમૃત એવ ॥4,4.17॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.18
પ્રાણસ્ય પ્રાણમ્ ઉત ચક્ષુષશ્ ચક્ષુર્ ઉત શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રમ્ મનસો યે મનો વિદુઃ ।
તે નિચિક્યુર્ બ્રહ્મ પુરાણમ્ અગ્ર્યમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.18 કિઞ્ચ તેન હિ ચૈતન્યાત્મજ્યોતિષાવભાસ્યમાનઃ પ્રાણ આત્મભૂતેન પ્રાણીતિ તેન પ્રાણસ્યાપિ પ્રાણઃ સ તં પ્રાણસ્ય પ્રાણમ્ ।
તથા ચક્ષુષો ઽપિ ચક્ષુરુત શ્રૌત્રસ્યાપિ શ્રોત્રમ્ ।
બ્રહ્મમશક્ત્યોધિષ્ઠિતાનાં હિ ચક્ષુરાદીનાં દર્શનાદિસામર્થ્યં સ્વતઃ કાષ્ઠલોષ્ટસમાનિ હિ તાનિ ચૈતન્યાત્મજ્યોતિઃશૂન્યાનિ ।
મનસો ઽપિ મન ઇતિ યે વિદુશ્ચક્ષુરદાવ્યાપારાનુમિતાસ્તિવં પ્રત્યાગાત્માનં ન વિષયભૂતં યે વિદુસ્તે નિચિક્યુર્નિશ્ચયેન જ્ઞાતવન્તો બ્રહ્મ પુરાણં ચિરન્તનમગ્ર્યમગ્રે ભવમ્ ।
"તદ્યદાત્મવિદો વિદુઃ"ઇતિ હ્યાથર્વણે ॥4,4.18॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.19
મનસૈવાનુદ્રષ્ટવ્યં નેહ નાનાસ્તિ કિં ચન ।
મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમ્ આપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.19 તદ્બ્રહ્મદર્શને સાધનમુચ્યતે મનસૈવ પરમાર્થજ્ઞાનસંસકૃતેનાઽચાર્યોવદેશાપૂર્વકં ચાનુદ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તત્ર ચ દર્શનવિષયે બ્રહ્મણિ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન કિઞ્ચિદપુ ।
અસતિ નાનાત્વે નાનાત્વમધ્યારોપયત્યવિદ્યયા ।
સ મૃત્યોર્મરણાન્ મૃત્યું મરણમાપ્નોતિ ।
કો ઽસૌ ।
ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ ।
અવિદ્યાધ્યારોપણવ્યતિરેકેણ નાસ્તિ પરમાર્થતો દ્વૈતમિત્યર્થઃ ॥4,4.19॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.20
એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્ એતદ્ અપ્રમયં ધ્રુવમ્ ।
વિરજઃ પર આકાશાદ્ અજ આત્મા મહાન્ ધ્રુવઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.20 યસ્માદેવં તસ્માદેધૈવૈકેનૈવ પ્રકારેણ વિજ્ઞાનઘનૈકરસપ્રકારેણાઽકાશવન્નિરન્તરેણાનુદ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યસ્માદેતદ્બ્રહ્માપ્રમેયમ્ ।
સર્વૈકત્વાત્ ।
અન્યેન હ્યન્યત્પ્રમીયત ઇદં ત્વેકમેવાતો ઽપ્રમેયમ્ ધ્રુવં નિત્યં કૂટસ્થમવિચાલીત્યર્થઃ ।
નનુ વિરુદ્ધમિદમુચ્યતે ઽપ્રમેયં જ્ઞાયત ઇતિ ચ ।
જ્ઞાયત ઇતિ પ્રમાણૈર્મીયત ।
ઇત્યર્થો ઽપ્રમેયમિતિ ચ તત્પ્રતિષેધઃ ।
નૈષ દોષઃ ।
અન્યદવસ્તુવદનાગમપ્રમાણપ્રમેયત્વપ્રતિષેધાર્થત્વાત્ ।
યથાઽન્યાનિ વસ્તૂન્યાગમનિરપેક્ષૈઃ પ્રમાણૈર્વિષયીક્રિયન્તે ન તથૈતદાત્મતત્વં પ્રમાણાન્તરેણ વિષયીકર્તું શક્યતે ।
સર્વસ્યાઽમત્વે કેન કં પશ્યેદ્વિજીનાયદિતિ પ્રમાતૃપ્રમાણાદિવ્યાપારપ્રતિષેધેનૈવાઽગમો ઽપિ વિજ્ઞાપયતિ ન ત્વભિધાનાભિધેલક્ષણવાક્યધર્માઙ્ગીકરણેન ।
તસ્માન્નાઽગમનાપિ સ્વર્ગમેર્વાદિવત્તત્પ્રતિપાદ્યતે ।
પ્રતિપાદયિત્રાત્મભૂતં હિ તત્ ।
પ્રતિપાદયિતુઃ પ્રતિપાદનસ્ય પ્રતિપાદ્યવિષયત્વાત્ ।
ભેદે હિ સતિ તદ્ભવતિ ।
જ્ઞાનં ચ તસ્મિન્પરાત્ભાવનિવૃત્તિરેવ ।
ન તસ્મિન્સાક્ષાદાત્મભાવઃ કર્તવ્યે વિદ્યમાન્વાદાત્મભવસ્ય ।
નિત્યો હ્યાત્મભાવઃ સર્વસ્યાતદ્વિષય ઇવ પ્રત્યવભસતે ।
તસ્માદતદ્વિષયાવભાસનિવૃત્તવ્યતિરેકેણ ન તસ્મિન્નાત્મભાવો વિધીયતે ।
અન્યાત્ભાવનિવૃત્તાવાત્મભાવઃ સ્વાત્મનિ સ્વાભાવિકો યઃ સ કેવલો ભવતીત્યાત્મા જ્ઞાયત ઇત્યુચ્યતે ।
સ્વતશ્ચાપ્રમેયઃ પ્રમાણાન્તરેણ ન વિષયીક્રિયત ઇત્યુચ્ચયતે ।
સ્વતશ્ચાપ્રમેયઃ પ્રમાણાન્તરેણ ન વિષયીક્રિયત ઇત્યુભયમપ્યવિરુદ્ધમેવ ।
વિરજો વિગતરજો રજો નામ ધર્માધર્માદિમલં તદ્રહિત ઇત્યેતત્ ।
પરઃ પરો વ્યતિરિક્તઃ સૂક્ષ્મો વ્યાપી વાઽકાશાદપ્યવ્યાકૃતાખ્યાત્ ।
અજો ન જાયતે જન્મપ્રતિષેધાદુત્તરે ઽપિ ભાવવિકારાઃ પ્રતિષિદ્ધાઃ ।
સર્વેષાં જન્માદિત્વાત્ ।
આત્મા મહાન્પરિમાણતો મહતત્રઃ સર્વસ્માત્ ।
ધ્રુવો ઽવિનાશી ॥4,4.20॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.21
તમ્ એવ ધીરો વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત બ્રાહ્મણઃ ।
નાનુધ્યાયાદ્ બહૂઞ્ છબ્દાન્ વાચો વિગ્લાપનં હિ તદ્ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.21 તમીદૃશમાત્માનમેવ ધીરો ધામાન્વિજ્ઞાયોપદેશતઃ શાસ્ત્રતશ્ચ પ્રજ્ઞાં શાસ્ત્રાચાર્યોપદિષ્ટવિષયાં જિજ્ઞાસાપરિસમાપ્તિકરીં કુર્વીત બ્રાહ્મણઃ ।
એવં પ્રજ્ઞાકરણસાધનાનિ સંન્યાસશમદમોપરમતિતિક્ષાસમાધાનાનિ કુર્યીદિત્યર્થઃ ।
નાનુધ્યાયાન્નાનુચિન્તયેદ્બહૂન્પ્રભૂતાઞ્છબ્દાન્ ।
તત્ર બહુત્વપ્રતિષેધાત્કેવલાત્મકત્વપ્રતિપાદકાઃ સ્વલ્પાઃ શબ્દા અનુજ્ઞાયન્તે"ઓમિત્યેવં ધ્યાયથ આત્માનમ્ અન્યા વાચો વિમિઞ્ચથ"ઇતિ ચાઽથર્વણે ।
વાચો વિગ્લાપનં વિશેષેણ ગ્લાનિકરં શ્રમકરં હિ યસ્માત્તદ્બહુશબ્દાભિધ્યાનમિતિ ॥4,4.21॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.22
સ વા એષ મહાન્ અજ આત્મા યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ ।
ય એષો ઽન્તર્ હૃદય આકાશસ્ તસ્મિઞ્ છેતે ।
સર્વસ્ય વશી ।
સર્વસ્યેશાનઃ ।
સર્વસ્યાધિપતિઃ ।
સ ન સાધુના કર્મણા ભૂયાન્ ।
નો એવાસાધુના કનીયાન્ ।
એષ સર્વેશ્વરઃ ।
એષ ભૂતાધિપતિઃ ।
એષ ભૂતપાલઃ ।
એષ સેતુર્ વિધરણ એષાં લોકાનામ્ અસંભેદાય ।
તમ્ એતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાનાશકેન ।
એતમ્ એવ વિદિત્વા મુનિર્ ભવતિ ।
એતમ્ એવ પ્રવ્રાજિનો લોકમ્ ઇચ્છન્તઃ પ્રવ્રજન્તિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.22 સહેતુકૌ બન્ધમોક્ષાવભિહિતૌ મન્ત્રબ્રાહ્મણભ્યાં શ્લોકૈશ્ચ પુનર્મોક્ષસ્વરૂપં વિસ્તરેણ પ્રતિપાદિતમેવમેતસ્મિન્નાત્મવિષયે સર્વો વેદો યથોપયુક્તો ભવતિ તત્તથા વક્તવ્યમિતિ તદર્થેયં કણ્ડિકાઽરભ્યતે ।
તચ્ચ તથાસ્મિન્પ્રપાઠકે ઽભિહિતં સપ્રયોજનમનૂદ્યાત્રૈવોપયોગઃ કૃત્સ્નસ્ય વેદસ્ય કામ્યરાશિવર્જિતસ્યેત્યેવમર્થં ઉક્તાર્થાનુવાદઃ સ વા એષ ઇત્યાદિઃ ।
સ ઇત્યુક્તપરામર્શાર્થઃ ।
કો ઽસાવુક્તઃ પરામૃશ્યતે તં પ્રતિ નિર્દિશતિ ય એષ વિજ્ઞાનમય ઇતિ ।
અતીન્તરવાક્યોક્તસંપ્રત્યયો મા ભૂદિતિ ય એષઃ ।
કતમ એષ ઇત્યુચ્યતે-વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષ્વિતિ ।
ઉત્તરવાક્યોલ્લિઙ્ગનં સંશયનિવૃત્યર્થમ્ ।
ઉક્તં હિ પૂર્વં જનકપ્રશ્નારમ્ભે કતં આત્મેતિ યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષ્વિત્યાદિ ।
એતદુક્તં ભવતિ યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષ્વિત્યાદિના વાક્યેન પ્રતિપાદિતઃ સ્વયઞ્જ્યોતિરાત્મા સ એષ કામકર્માવિદ્યાનામનાત્મધર્મત્વપ્રતિદાપાદનદ્વારેણ મોક્ષિતઃ પરમાત્મભાવમાપાદિતઃ પર એવાયં નાન્ય ઇત્યેષ સ સાક્ષાન્મહાનજ આત્મેત્યુક્તઃ ।
યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષ્વિતિ યથાવ્યાખ્યાતાર્થ એવ ।
ય એષો ઽન્તર્હૃદયે હૃદયેપુણ્ડરીકમધ્યે હૃદયપુણ્ડરીકમધ્યે ય એષ આકાશઃ પર એવાઽત્મા નિરુપાધિકો વિજ્ઞાનમયસ્ય સ્વસ્વભાસ્તસ્મિન્સ્વસ્વભાવે પરમાત્મન્યાકાશાખ્યે સેતે ।
ચતુર્થં એતદ્વ્યાખ્યાતં ક્વૈષ તદાભૂદિત્યસ્ય પ્રતિવચનત્વેન ।
સ ચ સર્વસ્ય બ્રહ્મેન્દ્રાદેર્વશી ।
સર્વો હ્યસ્ય વશે વર્તતે ।
ઉક્તં ચૈતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસન ઇતિ ।
ન કેવલં વશી સર્વસ્યેશાન ઈશિતા ચ બ્ર્હમેન્દ્રપ્રભૃતીનામીશિતૃત્વં ચ કદાચિજ્જાતિકૃતં યથા રાજકુમારસ્ય બલવત્તરાનપિ ભૃત્યાન્પ્રતિ તદ્વન્મા ભૂદિત્યાહ સર્વસ્યાધિપતિરધિષ્ઠાય પાલયિતા સ્વતન્ત્ર ઇત્યર્થઃ ।
ન રાજપુત્રવદમાત્યાદિભૃત્યતન્ત્રઃ ।
ત્રયમપ્યેતદ્વશિત્વાદિહેતુહેતુમદ્રૂપમ્ ।
યસ્માત્સર્વસ્યાધિપતિસ્તતો ઽસૌ સર્વસ્યેશાનઃ ।
યો હિ યમધિષ્ટાય પાલયતિ સ તં પ્રતીષ્ટ એવેતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
યસ્માચ્ચ સર્વસ્યેશાનસ્તસ્માત્સર્વસ્ય વશીતિ ।
કિચાન્યત્સ એવંભૂતો હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષો વિજ્ઞાનમયો ન સાધુના શાસ્ત્રવિહિતેન કર્મણા ભૂયાન્ભવતિ ન વર્ધતે પૂર્વાવસ્થાતઃ કેનચિદ્ધર્મેણ ।
નો એવ શાસ્ત્રપ્રિષિદ્ધેનાસાધુના કર્મણા કનીયાનલ્પતરો ભવતિ પૂર્વાવસ્થાતો ન હીયત ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ સર્વો હ્યધિષ્ઠાનપાલનાદિ કુર્વન્પરાનુગ્રહપીડાકૃતેન ધર્માધર્માખ્યોન યુજ્યતે ઽસ્યૈવ તુ કથં તદભાવ ઇતિ ।
ઉચ્યતે-યસ્માદેષ સર્વેશ્વરઃ સન્કર્મણો ઽપીશિતું ભવત્યેવ શીલમસ્ય તસ્માન્ન કર્મણા સંબન્ધ્યતે ।
કિઞ્ચાષ ભૂતાધિપતિર્બ્રહ્માદિસ્તમ્ભપર્યન્તાનાં ભૂતાનામધિપતિરિત્યુક્તાર્થં પદમ્ ।
એષ ભૂતાનાં તેષામેવ પાલયિતા રક્ષિતા ।
એષ સેતુઃ ।
કિંવિશિષ્ટ ઇત્યાહ- વિધરણો વર્ણાશ્રમાદિવ્યવસ્થાયા વિધારયિતા ।
તદાહૈષાં ભૂરાદીના બ્રહ્મલોકાન્તાનાં લોકાનામસંભેદાયાસંભિન્નમર્યાદાયૈ ।
પરમેશ્વરેણ સેતુવદવિધાર્યમાણા લોકાઃ સંભિન્નમર્યાદાઃ સ્યુઃ ।
અતો લોકાનામસંભેદાય સેતુભૂતો ઽયં પરમેશ્વરો યઃ સ્વયઞ્જ્યોરાત્મૈવ ।
એવંવિત્સર્વસ્ય વશીત્યાદિ બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ ફલમેતન્નિર્દ્દિષ્મટમ્ ।
કિજ્યેતિરિયંપુરુષ ઇત્યેવમાદિષષ્ઠપ્રપાઠકવિહિતાયામેતસ્યાં બ્રહ્મવિદ્યાયામેવંફલાયાં કામ્યૈકદેશવર્જિતં કૃત્સ્નં કર્મકાણ્ડં તાદર્થ્યેન વનિયુજ્યતે ।
તત્કથમિત્યુચ્યતે-તમેતમેવભૂતમૌપનિષદં પુરુષં વેદાનુવચનેન મન્ત્રબ્રાહ્મણાધ્યયનેન નિત્યસ્વાધ્યાયલક્ષણેન વિવિદિષન્તિ વેદિતુમિચ્છન્તિ ।
કે ।
બ્રાહ્મણાઃ ।
બ્રાહ્મણગ્રહણમુપલક્ષણાર્થમ્ ।
અવિશિષ્ટો હ્યધિકારસ્ત્રયાણાં વર્ણાનામ્ ।
અથવા કર્મકાણ્ડેન મન્ત્રહબ્રાહ્મણેન વેદાનુવચનેન વિવિજિષન્તિ ।
કથં વિવિદિષન્તીત્યુચ્યતે-યજ્ઞેનેત્યાદિ ।
ય પુનર્મન્ત્રબ્રાહ્મણલક્ષણેન વેદાનુવચનેન પ્રકાશ્યમાનં વિવિદષન્તીતિ વ્યાચક્ષતે તેષામારણ્યકમાત્રમેવ વેદાનુવચનં સ્યાત્ ।
ન હિ કર્મકાણેન પર આત્મા પ્રકાશ્યતે ।
તો ત્વૈપનિષદમિતિ વિશેષશ્રુતેઃ ।
વેદાનુવચનેનેતિ ચાવિશેષિતત્વાત્સમસ્તગ્રાહિદં વચનમ્ ।
ન ચ તદેકદેશોત્સર્હે યુક્તઃ ।
નનુ ત્વત્પક્ષે ઽપ્યુપનિષદ્વર્જમિત્યેકદેશત્વં સ્યાત્ ।
નાઽદ્યવ્યાખ્યાને ઽવિરોધાદસ્મત્પક્ષે નૈષ દોષો ભવતિ ।
યદા વેદાનુવચનશબ્દેન નિત્યઃ સ્વાધ્યાયો વિધીયતે તદોપનિષદપુ ગૃહીતૈવેતિ વેદાનુવચનશબ્દાર્થૈકદેશો ન પરિત્યક્તો ભવતિ ।
યજ્ઞાદિસહપાઠાચ્ચ ।
યજ્ઞાદીનિ કર્માણ્યેવાનુક્રમિષ્યન્વેદાનુવચનશબ્દં પ્રયુઙ્ક્તે ।
તસ્માત્ક્રમૈવ વેદાનુવચનશબ્દેનોચ્યત ઇતિ ગમ્યતે ।
કર્મ હિ નિત્યસ્વાધ્યાયઃ ।
કથં પુનર્નિત્યસ્વાધ્યાયાદિભિઃ કર્મભિરાત્માનં વિવિદષન્તિ ।
નૈવ હિ તાન્યાત્માનં પ્રકાશનયન્ત યથોપનિષદઃ ।
નૈષ દોધઃ-કર્મણાં વિશુદ્ધિહેતુત્વાત્ ।
કર્મભિઃ સંસ્કૃતા હિ વિશુદ્ધાત્માનઃ શક્નુવન્ત્યાત્માનમુપનિષત્પ્રકાશિતમપ્રતિબન્ધેન વેદિતુમ્ ।
તથા હ્યાથર્વણે-"વિશુદ્ધસત્ત્વસ્તતસ્તુ તં પશ્યતે નિષ્કલં ધ્યાયમાનઃ"ઇતિ સ્મૃતિશ્ચ-"જ્ઞાનમુત્પદ્યતે પુંસાં ક્ષયાત્પાપસ્ય કર્મણઃ"ઇત્યાદિઃ ।
કથં પુનર્નિત્યાનિ કર્માણિ સંસ્કારાર્થાનીત્યવગમ્યતે"સ હ વા આત્મયાજી યો વેદેદં મે ઽનેનાઙ્ગં સંસ્ક્રિયત ઇદં મે ઽનેનાઙ્ગમુપધીયતે"ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
સર્વેષુ ચ સ્મૃતિશાસ્ત્રેષુ કર્માણિ સંસ્કારાર્થાન્યેવાઽચક્ષતે ઽષ્ટાચત્વારિંશત્સંસ્કારા ઇત્યાદિષુ ।
ગીતાસુ ચ-"યજ્ઞો દૈન તપશ્ચૈવ પાવનાનિ મનીષિણામ્ ।
સર્વે ઽપ્યેતે યજ્ઞવિદો યજ્ઞક્ષપિતકલ્મષાઃ" ॥
ઇતિ ।
યજ્ઞેનેતિ દ્રવ્યયજ્ઞા જ્ઞાનયજ્ઞાશ્ચ સંસ્કારાર્થાઃ ।
સંસ્કૃતસ્ય ચ વિશુદ્ધસત્વસ્ય જ્ઞાનોત્પત્તિરપ્રતિબન્ધેન ભવિષ્યત્યતો યજ્ઞેન વિવિદિષ્ટિ ।
દાનેન દાનમપિ પાપક્ષયહેતુત્વાદ્ધર્મવૃદ્ધિહેતુત્વાચ્ચ ।
તપસા તપ ઇત્યવિશેષેણ કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિપ્રાપ્તૌ વિશેષણમનાશકેનેતિ ।
કામાનશનમનાશકં ન તુ ભોજનનિવૃત્તિઃ ભોજનનિવૃત્તૌ મ્રિયત એવ નાઽત્મવેદનમ્ ।
વેદાનુવચનયજ્ઞદાનતપઃશબ્દેન સર્વમેવ નિત્યં કર્મોપલક્ષ્યતે ।
એવં કામ્યવર્જિતં નિત્યં કર્મજાતં સર્વમાત્મજ્ઞાનોત્પત્તિદ્વારેણ મોક્ષસાધનત્વં પ્રિતપદ્યતે ।
એવં કર્મકાણ્ડેનાસ્યૈકવાક્યતાવગતિઃ ।
એવં યથોક્તેન ન્યાયેનૈતમેવાઽત્માનં વિદિત્વા યથાપ્રકાશિતં મુનિર્ભવતિ મનનાન્મુનિર્યોગી ભવતીત્યર્થ ।
એતમેવ વિદિત્વા મુનિર્ભવતિ નાન્યમ્ ।
નન્વન્યવેદને ઽપિ મુનિત્વં સ્યાત્કથમવધાર્યત એતમેવેતિ ।
બાઢમન્યવેદને ઽપિ મુનિર્ભવેત્ ।
કિત્વન્યવેદને ન મુનિરેવ સ્યાત્કિં તર્હિ કર્મ્યપિ ભવેત્સઃ ।
એતં ત્વૌપનિષદં પુરુષં વિદિત્વા મુનિરેવ સ્યાન્ન તુ કર્મી ।
અતો ઽસાધારણં મુનિત્વં વિવક્ષિતમસ્યેત્યવધારયત્યેતમેવેતિ ।
એતસ્મિન્હિ વિદિતે કેન કં પશ્યેદિત્યેવં ક્રિયાસમ્ભવાન્મનનમેવ સ્યાત્ ।
કિઞ્ચૈચમેવાઽત્માનં સ્વં લોકમિચ્છન્તઃ પ્રાર્થયન્તઃ પ્રવ્રાજિનઃ પ્રવ્રજનશીલાઃ પ્રવ્રડન્તિ પ્રકર્ષેણ વ્રજન્તિ સર્વાણિ કર્માણિ સંન્યસ્યન્તીત્યર્થઃ ।

એતમેવ લોકમિચ્છન્ત ઇત્યવધારણાન્ન બાહ્યલોકત્રયેપ્સૂનાં પારિવ્રાજ્યોધિકાર ઇતિ ગમ્યતે ।
ન હિ ગઙ્ગાદ્વારં પ્રતિપિત્સુઃ કાશીદેશનિવાસી પૂર્વાભિમુખઃ પ્રૈતિ ।
તસ્માદ્બાહ્યલોકત્રયાર્થિનાં પુત્રકર્માપરબ્રહ્મવિદ્યાઃ સાધનમ્ ।
"પુત્રેણાયં લોકો જય્યો નાન્યેન કર્મણા" ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
અથસ્તદર્થિભિઃ પુત્રાદિસાધનં પ્રત્યાખ્યાય ન પારિવ્રાજ્યં પ્રતિપત્તું યુક્તમ્ ।
અતત્સાધનત્વાત્પારિવ્રાજ્યસ્ય ।
તસ્માદેતમેવ લોકમિચ્છન્તઃ પ્રવ્રજન્તીતિ યુક્તમવધારણમ્ ।
આત્મલોકપ્રાપ્તિર્હ્યવિદ્યાનિવૃત્તૌ સ્વાત્મન્યવસ્થાનમેવ ।
તસ્માદાત્માનં ચેલ્લોકમિચ્છચિ યસ્તસ્ય સર્વક્રિયોપરમ એવાઽત્મવલોકસાધનં મુખ્યમન્તરઙ્ગમ્ ।
યથા પુત્રાદિરેવ બાહ્યલોકત્રયસ્ય ।
પુત્રાદિકર્મણઃ આત્મલોકં પ્રત્યસાધનત્વાત્ ।
અસમ્ભવેન વિરુદ્ધત્વમવોચામ ।
તસ્માદાત્માનં લોકમિચ્છન્તઃ પ્ર્વ્રજન્ત્યેવ સર્વક્રિયાભ્યો નિવર્તેરન્નેવેત્યર્થઃ ।
યથા ચ બાહ્યલોકત્રયાર્થિનઃ પ્રતિનિયતાનિ પુત્રાદીનિ સાધનાનિ વિહતાન્યેવમાત્મલોકાર્થનઃ સર્વૈષણાનિવૃત્તિઃ પારિવ્રાજ્યં બ્રહ્મવિદો વિધીયત એવ ।
કુતઃ પુનસ્ત આત્મલોકાર્થનઃ પ્રવ્રડન્ત્યેવેત્યુચ્યતે ।
તત્રાર્થવાદવાક્યરૂપેણ હોતું દર્શયતુ ।
એતદ્ધ સ્મ વૈ તત્ ।
તદેતત્પારિવ્રાજ્યે કારણમુચ્યતે- હ સ્મ વૈ કિલ પૂર્વેતિક્રાન્તકાલીના વિદ્વાંસ આત્મજ્ઞાઃ પ્રજાં કર્માપરબ્રહ્મવિદ્યા ચ ।
પ્રજોપલભિતં હિ ત્રયમેતદ્બાહ્યલોકત્રયસાધનં નિર્દિશ્યતે પ્રજામિતિ ।
પ્રજાં કિં? ન કામયન્તે પુત્રાદિલોકત્રયસાધનં નાનુતિષ્ઠન્તીત્યર્થઃ ।
નન્વપરબ્રહ્મદર્શમનુતિષ્ઠન્ત્યેવ ।
તદ્બલાદ્ધિ વ્યુત્થાનમ્ ।
ન, અપવાદાત્ ।
બ્રહ્મ તં પરાદાદ્યો ઽન્યત્રાઽત્મનો બ્રહ્મ વેદ સર્વં તં પરાદાદિત્યપરબ્રહ્મદર્શમપ્યપવદત્યેવ ।
અપરબ્રહ્મણો ઽપિ સર્વમધ્યાન્તરર્ભાવાત્ ।
યત્ર નાન્યત્પશ્યતીતિ ચ ।
પૂર્વાપરબાહ્યાન્તરદર્શનપ્રતિષેધાચ્ચાપૂર્વમનપરમનન્તરમબાહ્યમિતિ ।
તત્કેન કં પશ્યેદ્વિજીનાયીદિતિ ચ ।
તસ્માન્નાઽત્મદર્શનવ્યતિરેકેણાન્યદ્વ્યુત્થાનકારણમપેક્ષતે ।
કઃ પુનસ્તેષામભિપ્રાય ઇત્યુચ્યતે કિં પ્રયોજનં ફલં સાધ્યં કરિષ્યામઃ પ્રજયા સાધનેન ।
પ્રજા હિ બાહ્યલોકસાધનં નિર્જ્ઞાતા ।
સ ચ બાહ્યલોકો નાસ્ત્યસ્માકમાત્મવ્યતિરિક્તઃ ।
સર્વં હ્યસ્માકમાત્મભૂતમેવ સર્વસ્ય ચ વયમાત્મભૂતાઃ ।
આત્મા ચ નાઽત્મત્વાદેવ ન કેનચિત્સાધનેનોત્પાદ્ય આપ્યો વિકાર્યઃ સંસ્કાર્યો વા યદપ્યાત્મયાજિનઃ સંસ્કારાર્થં કર્મેતિ તદપિ કાર્યકરણાત્મદર્શનવિષયમેવ ।
ઇદં મે ઽનેનાઙ્ગં સંસ્ક્રિયત ઇત્યઙ્ગાઙ્ગિત્વાદિશ્રવણાત્ ।
ન હિ વિજ્ઞાનઘનૈકરસનૈરન્તર્યદર્શિનો ઽઙ્ગાઙ્ગિસંસ્કારોપધાનદર્શનં સમ્ભવતિ ।
તસ્માન્ન કિઞ્ચિત્પ્રડાદિસાધનૈઃ કરિષ્યામઃ ।
અવિદુષાં હિ તત્પ્રદાજિસાધનૈઃ કર્વ્યં ફલમ્ ।
ન હિ મૃગતૃષ્ણિકાયામુદકપાનાં તદુદકદર્શી પ્રવૃત્ત ઇતિ તત્રોષરમાત્રમુદકાભાવં પશ્યેતો ઽપિ પ્રવૃત્તિર્યુક્તા ।
એવમસ્માકમપિ પરમાર્થાત્મલોકદર્શિનાં પ્રજાદિસાધનસાધ્યે મૃગતૃષ્ણિકાદિસમે ઽવિદ્વદ્દર્શનવિષયે ન પ્રવૃત્તિર્યુક્તેત્યભિપ્રાયઃ ।
તદેતદુચ્યતે-યેષામસ્માકં પરમાર્થદર્શિનાં નો ઽયમાત્માશનાયાદિવિનિર્મુક્તઃ સાધ્વસાધુબ્યામવિકાર્યો ઽયં લોકઃ ફલમભિપ્રતમ્ ।
ન ચા.ઽસ્યાઽત્મનઃ સાધ્યસાધનાદિસર્વસંસારધર્મવિનિર્મુક્તસ્ય સાધનં કિઞ્ચિદેષિતવ્યમ્ ।
સાધ્યસ્ય હિ સાધનાન્વેષણા ક્રિયતે ।
અસાધ્યસ્ય સાધનાન્વેષણાયાં હિ જલબુદ્ધ્યા સ્થલ ઇવ તરણં કૃતં સ્યાત્ ।
ખે વા શાકુનપદાન્વેષણમ્ ।
તસ્માદેતમાત્માનં વિદિત્વા પ્ર્વ્જેયુરેવ બ્રાહ્મણા ન કર્માઽરભેરન્નિત્યર્થઃ ।
યસ્માત્પૂર્વે બ્રાહ્ના એવં વિદ્વાંસઃ પ્રજામકામયમાનાઃ ।
ત એવં સાધ્યસાધનસંવ્યવહારં નિન્દન્તો ઽવિદ્વદ્વિષયો ઽયમિતિ કૃત્વા કિં કૃતવન્ત ઇત્યુચ્યતે-તે હ સ્મ કિલ પુત્રાષણાયાશ્ચ વિસ્તૈષણાયાશ્ચ લોકાષણાયાશ્ચ વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં ચનરન્તીત્યાદિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
તસ્માદાત્માનં લોકમિચ્છન્તઃ પ્રવ્રજન્તિ પ્રવ્રજેયુરિત્યેષવિધિરર્થવાદેન સંગચ્છતે ।
હિ સાર્થવાદસ્યાસ્ય લોકસ્તુત્યાભિમુખ્યમુપપદ્યતે ।
પ્રવ્રજન્તીત્યસ્યાર્થવાદરૂપો હ્યેતદ્ધ સ્મેત્યાદિરુત્તરો ગ્રન્થઃ ।
અર્થવાદશ્ચેન્નાર્થવાદાન્તરમપેક્ષેત ।
અપેક્ષતે ત્વેતદ્ધ સ્મેત્યાદ્યર્થવાદં પ્રવ્રજન્તીત્યેતત્ ।
યસ્માત્પૂર્વે વિદ્વાંસઃ પ્રજાદિકર્મભ્યો નિવૃત્તાઃ પ્રવ્જિતવન્ત અવ તસ્માદધુનાતના અપિ પ્રવ્રજન્તિ પ્રવ્જેયુરિત્યેવં સમ્બધ્યમાનં ન લોકસ્તિત્યભિમુખં ભવિતુમર્હતિ ।
વિજ્ઞાનસમાનકર્તૃકત્વોપદેશાદિત્યાનાવોચામ ।
વેદાનુવચનાદિસહપાઠાચ્ચ ।
યથાઽત્મવેદનસાધનત્વેન વિહિતાનાં વેદાનુવચનાદીનાં યથાર્થત્વમેવ નાર્થવાદત્વં તથા તૈરેવ સહ પઠિતસ્ય પારિવ્રાજ્યસ્યાઽત્મલોકપ્રાપ્તિસાધનત્વેનાર્થવાદત્વમયુક્તમ્ ।
ફલવિભાગોપદેશાચ્ચ ।
એતમેવાત્માનં લોકં વિદિત્વેત્યન્યસ્માદ્બાહ્યાલ્લોકાદાત્માનં ફલાન્તરત્વેન પ્રવિભજતિ ।
યથા પુત્રૈણૈવાયં લોકો ડય્યો નાન્યેન કર્મણા કર્મણા પિતૃલોક ઇતિ ।
ન ચ પ્રવ્રજન્તીત્યેતત્પાર્પતલ્લોકસ્તુતિપરમ્ ।
પ્રધાનવચ્ચાર્થવાદાપેક્ષં સકૃચ્છ્રુતં સ્યાત્ ।
તસ્માદભ્રાન્તિરેવૈષા લોકસ્તિતિપરમિતિ ।
ન ચાનુષ્ઠેયેન પારિવ્રાજ્યેન સ્તુતુરુપપદ્યતે ।
દિ પારિવ્રાજ્યમનુષ્ઠેયમપિ સદન્યસ્તુત્યર્થં સ્યાદ્દર્શપૂર્ણમાસાદીનામપ્યનુષ્ઠાયાનાં સ્તુત્યર્થતા સ્યાત્ ।
ન ચાન્યત્ર કર્તવ્યતૈતસ્માદ્વિષયાર્જ્ઞાતા યત ઇહ સ્તુત્યર્થો ભવેત્ ।
યદિ પુનઃ ક્વચિદ્વિધિઃ પરિકલ્પ્યેત પારિવ્રાજ્યસ્ય સ ઇહૈવ મુખ્યો નાન્યત્ર સમ્ભવતિ ।
યદપ્યનધિકૃતવિષયે પારિવ્રાજ્યં પરિકલ્પ્યતે તત્ર વૃક્ષાદ્યારોહણાદ્યપુ પારિવ્રાજ્યત્કલ્પ્યેત ।
કર્તવ્યત્વેનાનિર્જ્ઞાતત્વાવિશેષાત્ ।
તસ્માત્સ્તુતિત્વગન્ધો ઽઽપ્યત્ર ન શક્યઃ કલ્પયિતુમ્ ।
યદ્યયાત્મા લોક ઇષ્યતે કિમર્થં તત્પ્રાપ્તિસાધનત્વેન કર્માણ્યેવ નાઽભેરન્કિં પારિવ્રાજ્યેનેતિ ।
અત્રોચ્યતે-અસ્યાઽત્મલોકસ્ય કર્મભિરસંબન્ધાત્ ।
યમાત્માનમિચ્છન્તઃ પ્રવ્રજેયુઃ સ આત્મા સાધનત્વેન ફલત્વેન ચોત્પાદ્યત્વાદિપ્રકારાણામન્યતમત્વેનાપુ કર્મભિર્ન સંબધ્યતે ।
તસ્માત્સ એષ નેતિ નેત્યાત્માગૃહ્યો ન હિ ગૃહ્યત ઇત્યાદિલક્ષણઃ ।
યસ્માદેવલક્ષણ આત્મા કર્મફલસાધનાસંબન્ધી સર્વસંસારધર્મવિલક્ષણો ઽશનાયાદ્યતીતો ઽસ્થૂલાદિધર્મવાનજો ઽજરો ઽમરો ઽમૃતો ઽભયઃ સૈન્ધવઘનવદ્વિજ્ઞાનૈકરસસ્વભાવઃ સ્વયઞ્જ્યોતિરેક એવાદ્વયો ઽપૂર્વો ઽનપરો ઽનન્તરો ઽબાહ્ય ઇત્યતદાગમતસ્તર્કતશ્ચ સ્થાપિતં વિશેષતશ્ચેહ જનકયાજ્ઞવલ્ક્યસંવાદે ઽસ્મિંસ્તસ્માદેવંલક્ષણ આત્મનિ વિદિત આત્મત્વેન નૈવ કર્મારમ્ભ ઉપપદ્યતે ।
તસ્માદાત્મા નિર્વિશેષઃ ।
ન હિ ચક્ષુષ્માન્પથિ પ્રવૃત્તો ઽહિનિ કૂપે કણ્કે વા પતતિ ।
કૃત્સ્નસ્ય ચ કર્મફલસ્ય વિદ્યાફલે ઽન્તર્ભાવાત્ ।
ન ચાયત્નપ્રાપ્યે વસ્તુનિ વિદ્વાન્યત્નમાતિષ્ઠતિ ।
"અઙ્કે ચેન્મધુ વિન્દેત કિમર્થં પર્વતં વ્રજેત્ ।
ઇષ્ટસ્યાર્થસ્ય સંપ્રાપ્તૌ કો વિદ્વાન્યત્નમાચરેત્" ॥
"સર્વં કર્માખિલં પાર્થં જ્ઞાને પરસમાપ્યતે" ।
ઇતિ ગીતામુ ।

ઇહાપિ ચૈતસ્યૈવ પરમાનન્દસ્ય બ્રહ્મવિત્પ્રાપ્યસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ માત્રામુપજીવન્તીત્યુક્તમ્ ।
અતો બ્રહ્મવિદા ન કર્મારમ્ભઃ ।
યસ્માત્સર્વૈષણાવિનિવૃત્તઃ સ એવ નેતિ નેત્યાત્માનમાત્મત્વેનોપગમ્ય તદ્રૂપેણૈવ વર્તતે તસ્માદેતમેવવિદં નેતિ નેત્યાત્મભૂતમુ હૈવૈતે વક્ષ્યમાણે ન તરતો ન પ્રાપ્નુત ઇતિ યુક્તમેવેતિ વાક્યશેષઃ ।
કે તે ઇત્યુચ્યતે- અતો ઽસ્માન્નિમિત્તાચ્છરીરધારણાદિહેતોઃ પાપમપુણ્યં કર્માકરં કૃતવાનસ્મિ કષ્ટં ખલુ મમ વૃત્તમનેન પાપેન કર્મણાહં નરકં પ્રતિપત્સ્ય ઇતિ યો ઽયં પશ્ચાત્પાપં કર્મ કૃતવતઃ પરિતામપઃ સ એનં નેતિ નેત્યાત્મભૂતં ન તરતિ ।
યથાતઃ કલ્યાણં ફલવિષયકામાન્નિમિત્તાદ્યજ્ઞદાનાદિલક્ષણં પુણ્યં શોભનં કર્મ કૃતવાનસ્મિ ।
જતો ઽહમસ્ય ફલંસુખમુપભોક્ષ્ય દેહાન્તર ઇત્યેષો ઽપિ હર્ષસ્તં ન તરતિ ।
ઉભે ઉ હૈવૈષ બ્રહ્મવિદેતે કર્મણી તરતિ પુણ્યપાપલક્ષણે ।
એવં બ્રહ્મવિદઃ સંન્યાસિન ઉભે અપિ કર્મણો ક્ષીયતે પૂર્વજન્મનિ કૃતે યે તે ચાપૂર્વે ચ નાઽરભ્યેતે ।
કિઞ્ચ નૈનં કૃતાકૃતે કૃતં નિત્યાનુષ્ઠાનમકૃતં તસ્યૈવાક્રિયા તે અપિ કૃતાકૃતે એનં ન તપતઃ ।
અનાત્મજ્ઞં હિ કૃતં ફલદાનેનાકૃતં પ્રત્યવાયોત્પાદનેન તપતઃ ।
અયં તુ બ્રહ્મવિદાત્મવિદ્યાગ્નિના સર્વાણિ કર્માણિ ભસ્મીકરોતિ"યથેધાંસિ સમિદ્વો ઽગ્નિઃ" ઇત્યાદિસ્મૃતેઃ ।
શરીરારમ્ભકયોસ્તૂપભોગેનૈવ ક્ષયઃ ।
અતો બ્રહ્મવિદકર્મસંબન્ધી ॥4,4.22॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.23
તદ્ એતદ્ ઋચાભ્યુક્તમ્ --
એષ નિત્યો મહિમા બ્રાહ્મણસ્ય ન કર્મણા વર્ધતે નો કનીયાન્ ।
તસ્યૈવ સ્યાત્ પદવિત્તં વિદિત્વા ન લિપ્યતે કર્મણા પાપકેનેતિ ।
તસ્માદ્ એવંવિચ્ છાન્તો દાન્ત ઉપરતસ્ તિતિક્ષુઃ સમાહિતો ભૂત્વાત્મન્ય્ એવાત્માનં પશ્યતિ ।
સર્વમ્ આત્માનં પશ્યતિ ।
નૈનં પાપ્મા તરતિ ।
સર્વં પાપ્માનં તરતિ ।
નૈનં પાપ્મા તપતિ ।
સર્વં પાપ્માનં તપતિ ।
વિપાપો વિરજો ઽવિચિકિત્સો બ્રાહ્મણો ભવતિ ।
એષ બ્રહ્મલોકઃ સમ્રાટ્ ।
એનં પ્રાપિતો ઽસીતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
સો ઽહં ભગવતે વિદેહાન્ દદામિ મામ્ ચાપિ સહ દાસ્યાયેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.23 તદેતદ્વસ્તુ બ્રાઙ્મણેનોક્તમૃચા મન્ત્રેણાભ્યુક્તં પ્રકાશિતમ્ ।
એષ નેતિ નેત્યાદિલક્ષણો નિત્યો મહિમા ।
અન્યે તુ મહિમાનઃ કર્મકૃતા ઇત્યનિત્યાઃ ।
અયં તુ તદ્વિલક્ષણો મહિમા સ્વાભાવિકત્વાન્નિત્યો બ્રહ્મવિદો બ્રાહ્મણસ્ય ત્યક્તસર્વેષણસ્ય ।
કુતો ઽસ્ય નિત્યત્વમિતિ હેતુમાહ- કર્મણા ન વર્ધતે શુભલક્ષણેન કૃતેન વૃદ્વિલક્ષણાં વિક્રિયાં ન પ્રાપ્નેતિ ।
અશુભેન કર્મણા નો કનીયાન્નાપ્યપક્ષયલક્ષણાં વિક્રિયાં પ્રાપ્નોતિ ।
ઉપચયાપચયહેતુભૂતા એવ હિ સર્વા વિક્રિયા ઇત્યેતાભ્યાં પ્રતિષિધ્યન્તે ।
અતો ઽવિક્રિયત્વાન્નિત્ય એષ મહિમા ।
તસ્માત્તસ્યૈવ મહિમ્નઃ સ્યાદ્ભવેત્પદવિત્પદસ્ય વેત્તા પદ્યતે ગમ્યતે જ્ઞાયત ઇતિ મહિમ્નઃ સ્વરૂપમેવ પદં તસ્ય પદસ્ય વેદિતા ।
કિં તત્પદવેદનેન સ્યાદિત્યુચ્યતે-તં વિદિત્વા મહિમાનં ન લિપ્યતે ન સંબધ્યતે કર્મણા પાપકેન ધર્માધર્મલક્ષણેનોભયમપિ પાપકમેવ વિદુષઃ ।
તસ્માદેવમકર્મસંબન્ધ્યેષ બ્રાહ્મણસ્ય મહિમા નેતિ નેત્યાદિલક્ષણસ્તસ્માદેવંવિચ્છાન્તો બાહ્યેન્દ્રિયવ્યાપારત ઉપશાન્તસ્તથા દાન્તો ઽન્તઃ કરણતૃષ્ણાતો નિવૃત્ત ઉપરતઃ સર્વૈષણાવિનિર્મુક્તઃ સંન્યાસી તિતિક્ષુર્દ્વન્દ્વસહિષ્ણુઃ સમાહિત ઇન્દ્રિયાન્તઃ કરણાચલનરૂપાદ્વ્યાવૃત્યૈકાગ્ર્યરૂપેણ સમાહિતો ભૂત્વા ।
તદેતદુક્તં પુરસ્તાદ્બાલ્યં ચ પાણ્ડિત્યં ચ નિર્વિદ્યેતિ ।
આત્મન્યેવ સ્વે કાર્યકરણસંઘાત આત્માનં પ્રત્યક્ચેતયિતારં પશ્યતિ ।
તત્ર કિં તાવન્માન્નં પરિચ્છિનં નેત્યુચ્યતેસર્વં સમસ્તમાત્માનમેવ પશ્યતિ નાન્યદાત્મવ્યતિરિક્તં વાલાગ્રમાન્નમપ્યસ્તીત્યેવં પશ્યતિ ।
મનનાન્મુનિર્ભવતિ જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાખ્યં સ્થાનન્નયં હિત્વા ।
એવં પશ્યન્તં બ્રાહ્મણં નૈનં પાપ્મા પુણ્યપાપલક્ષણસ્તરતિ ન પ્રાપ્નેતિ ।
અયં તુ બ્રહ્મવિત્સર્વં પાપ્માનં તરત્યાત્મભાવેનૈવ વ્યાપ્નોત્યતિક્રામતિ ।
નૈનં પાપ્મા કૃતાકૃતલક્ષણસ્તપતીષ્ટફલપ્રત્યવાયોત્પાદનાભ્યામ્ ।
સર્વં પાપ્માનમયં તપતિ બ્રહ્મવિત્સર્વત્મદર્શનવહ્રિના ભસ્મીકરોતિ ।
સ એષ એવંવિદ્વિપાયો વિગતધર્માધર્મો બિરજો વિગતરજો રજઃકામો વિગતકામો ઽવિચિકિત્સશ્છિન્નસંશયો ઽહમસ્મિ સર્વાત્મા પરં બ્રહ્મેતિ નિશ્ચિતમતિર્બ્રાહ્મણો ભવતિ ।
અયં ત્વેવંભૂત અતસ્યામવસ્થાયાં મુખ્યો બ્રાહ્મણઃ પ્રાગેતસ્માદ્બ્રહ્મસ્વરૂપાવસ્થાનાદ્ગૌણમસ્ય બ્રાહ્મણ્યમ્ ।
એષ બ્રહ્મલોકો બ્રહ્મૈવ લોકો બ્રહ્મલોકો મુખ્યો નિરુપચરિતઃ સર્વાત્મભાવલક્ષણો હે સ્મારટ્ ।
એનં બ્રહ્મલોકં પરિપ્રાપિતો ઽસ્યભયં નેતિ નેત્યાદિલક્ષણમિતિ હોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યઃ ।
એવં બ્રહ્મભૂતો જનકો યાજ્ઞવલ્ક્યેન બ્રહ્મભાવમાપાદિતઃ પ્રત્યાહ-સો ઽહં ત્વયા બ્રહ્મભાવમાપાદિતઃ સન્ભગવતે તુભ્યં વિદેહાન્દેશાન્મમ રાજ્ય સમસ્તં દદામિ માં ચ સહ કર્તવ્યતાકા ।
પરિસમાપ્તઃ પરમપુરુષાર્થઃ ।
એતાવત્પુરુષેણ કર્તવ્યમેષા નિષ્ઠૈષા પરા ગતિરેતન્નિઃશ્રેયસમેતત્પ્રાપ્ય કૃતકૃત્યો બ્રાહ્મણો ભવત્યેતત્સર્વવેદાનુશાસનમિતિ ॥4,4.23॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.24
સ વા એષ મહાન્ અજ આત્માન્નાદો વસુદાનઃ ।
વિન્દતે વસુ ય એવં વેદ

બ્ર્હુપ્ભ્_4,4.24 યો ઽયં જનકયાજ્ઞવલ્ક્યાખ્યાયિકાયાં વ્યાખ્યાત આત્મા સ વા એષ મહાનજ આત્માન્નાદઃ સર્વભૂતસ્થઃ સર્વાન્નાનામત્તા વસુદાનો વસુ ધનં સર્વપ્રાણિકર્મફલં તસ્ય દાતા પ્રાણિનાં યથાકર્મ ફલેન યોજયિતેત્યર્થઃ ।
તમેકમજમન્નાદં વસુદાનમાત્માનમન્નાદવસુદાનગુણાભ્યાં યુક્તં યો વેદ સ સર્વભૂતેષ્વાત્મભૂતો ઽન્નમત્તિ વિન્દતે ચ વસુ સર્વં કર્મફલજાતં લભતે સર્વાત્મત્વાદેન ય એવં યથોક્તં વેદ ।
અથવા દૃષ્ટફલાર્થિભિરપ્યેવઙ્ગુણ ઉપાસ્યઃ ।
તેનાન્નાદો વસોશ્ચ લબ્ધા દૃષ્ટેનૈવ ફલેનાન્નાતૃત્વેન ગોશ્ચાદિના ચાસ્ય યોગો ભવતીત્યર્થઃ ॥4,4.24॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,4.25
સ વા એષ મહાન્ અજ આત્માજરો ઽમરો ઽમૃતો ઽભયો બ્રહ્મ ।
અભયં વૈ બ્રહ્મ ।
અભયં હિ વૈ બ્રહ્મ ભવતિ ય એવં વેદ