બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.6

બ્ર્હુપ્ભ્_4,5.15 ચતુર્ષ્વપિ પ્રપાઠકેષ્વેક આત્મા તુલ્યો નિર્ધારિતઃ પરં બ્રહ્મ ।
ઉપાયવિશેષસ્તુ તસ્યાધિગમે ઽન્યશ્ચાન્યશ્ચ ।
ઉપેયસ્તુ સ એવાઽત્મા યશ્ચતુર્થે ઽથાત આદેશો નેતિ નેતીતિ નિર્દિષ્ટઃ ।
સ એવ પઞ્ચમે પ્રાણપણોપન્યાસેન શાકલ્યયાજ્ઞવલ્ક્યસંવાદે નિર્ધારિતઃ ।
પુનઃ પઞ્ચમસમાપ્તૌ ।
પુનર્જનકયાજ્ઞવલ્ક્યસંવાદે ।
પુનરિહોપનિષત્સમાપ્તૌ ।
ચતુર્ણામપિ પ્રપાઠકાનામેતદાત્મનિષ્ઠતા નાન્યો ઽન્તરાલે કશ્ચિદપિ વિવક્ષિતેર્ઽથ ઇત્યેતત્પ્રદર્શનાયાન્ત ઉપસંહારઃ સ એષ નેતિ નેત્યાદિઃ ।
યસ્માત્પ્રકારશતેનાપિ નિરૂપ્યમાણે તત્તવે નેતિ નેત્યાત્મૈવ નિષ્ઠા નાન્યોપલભ્યતે તર્કેણ વાઽગમેન વા તસ્માદેતદેવામૃતત્વસાધનં યદેતન્નેતિ નેત્યાત્મપરિજ્ઞાનં સર્વસંન્યાસશ્ચેત્યેતમર્થમુપસંજિહીર્ષન્નાહ-એતાવદેતાવન્માત્રં યદેતન્નેતિ નેત્યદ્વૈતાત્મદર્શનમિદં ચાન્યસહકારિકારણનિરપેક્ષમેવારે મૈત્રેય્યમૃતત્વસાધનમ્ ।
યત્પૃષ્ટત્યસિ યદેવ ભગવાન્વેદ તદેવ મે બ્રૂહ્યમૃતત્વસાધનમિતિ તદેતાવદેવેતુ વિજ્ઞેયં ત્વયેતિ હૈવં કિલામૃતત્વસાધનમાત્મજ્ઞાનં પ્રિયાયૈ ભાર્યાયા ઉક્ત્વા સંન્યાસપર્યવસાના ।
એતાવાનુપદેશ એતદ્વેદાનુશાસનમેષા પરમનિષ્ઠૈષ પુરુષાર્થકર્તવ્યતાન્ત ઇતિ ।
ઇદાનીં વિચાર્યતે શાસ્ત્રાર્થવિવેકપ્રતિપત્તયે ।
યત આકુલાનિ હિ વાક્યાનિ દૃશ્યન્તે"યાવજ્જીવમગ્નિહોત્રં જુહુયાત્" "યાવજ્જીવં દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેત" "કુર્વન્નેવેહ કર્માણિ જિજીવિષેચ્છતં સમાઃ" "એતદ્વૈ જરામર્યં સર્વં યદગ્નિહોત્રમ્"ઇત્યાદીન્યૈકાશ્રમ્યાજ્ઞાપકાન્યાનિ ચાઽશ્રમાન્તરપ્રતિપાદકાનિ વાક્યાનિ"વિદિત્વા વ્યુત્થાય પ્રવ્રજન્તિ" "બ્રહ્મચર્યં સમાપ્ય ગૃહી ભવેદ્ગ્રહાદ્વની ભૂત્વા પ્રવ્રજેત્" "યદિ વેતરથા બ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેદ્ગૃહાદ્વા વનાદ્વા"ઇતિ ।
"ન કર્મણા ન પ્રજયા ધનેન ત્યાગેનૈકેમૃતત્વમાનશુઃ"ઇત્યાદીનિ ।
તથા સ્મૃતયશ્ચ-"બ્રહ્મચર્યવાન્પ્રવ્રજતિ" "અવિશીર્ણબ્રહ્મચર્યો યમિચ્છત્તમાવસેતિ"તસ્યાઽશ્રમમવિકલ્પમેકેબ્રુવતે"તથા-"વૈદાનનધીત્ય બ્રહ્મચર્યેણ પુત્રપૌત્રાનિચ્છેત્પાવનાર્થં પિતૃણામ્ ।
અગ્નીનાધાય વિધિવચ્ચેષ્ટયજ્ઞો વનં પ્રવિશ્યાથ મુનિર્બુભૂષેત્" ॥
"પ્રાજાપત્યાં નિરુપ્યેષ્ટિં સર્વવેસદક્ષિણામ્ ।
આત્મન્યગ્નીન્સમારોપ્ય બ્રાહ્મણઃ પ્રવ્રજેદ્ગૃહાત્" ॥
ઇત્યાદ્યાઃ ।
એવં વ્યુત્થાનવિકલ્પક્રમયતેષ્ટાશ્રમપ્રતિપત્તિપ્રતાપાદકાનિ હિ શ્રુતિસ્મૃતિવાક્યાનિ શતશ ઉપલંભ્યન્ત ઇતરેતરવિરુદ્ધાનિ ।
આચારશ્ચ તદ્વિદામ્ ।
વિપ્રતિપત્તિશ્ચ શાસ્ત્રાર્થપ્રતપત્તૄણાં બહુવિદામપિ ।
અતો ન શક્યતે શાસ્ત્રાર્થો મન્દબુદ્ધિભિર્વિવેકેન પ્રતિપત્તુમ્ ।
પરિનિષ્ઠતશાસ્ત્રન્યાયબુદ્ધિભિરેવ હ્યોષાં વાક્યાનાં વિષયવિભાગઃ શક્યતે ઽવધારયિતુમ્ ।
તસ્માદેષાં વિષયવિભાગજ્ઞાપનાય યથાબુદ્ધિસામર્થંય વિચારયિષ્યામઃ ।
યાવજ્જીવશ્રુત્યાદિવાક્યાનામન્યાર્થાસંભવાત્ક્રિયાવસાન અવ વેદાર્થ ।
તં યજ્ઞપાત્રૈર્દહન્તીત્યન્ત્યકર્મશ્રવણાજ્જરામર્યશ્રવણાચ્ચ લિઙ્ગાચ્ચ ભસ્માન્તં શરીરમિતિ ।
ન હિ પારિવ્રાજ્યપક્ષે ભસ્માન્તતા શરીરસ્ય સ્યાત્ ।
સ્મૃતિશ્ચ-"નિષેકાદિશ્મશાનાન્તો મન્ત્રૈર્યસ્યોદિતો વિધિઃ ।
તસ્યા શાસ્ત્રે ઽધિકારો ઽસ્મિઞ્જ્ઞેયો નાન્યસ્ય કસ્યચિત્"ઇતિ ।
સમન્ત્રકં હિ યત્કર્મ વેદેનેહ વિધીયતે તસ્ય શ્મશાનાન્તતાં દર્શયતિ સ્મૃતિઃ ।
અધિકારાભાવપ્રદર્શનાચ્ચાત્યન્તમેવ શ્રુત્યધિકારાભાવો ઽકર્મિણો ગમ્યતે ।
અગ્ન્યુદ્વાસનાપવાદાચ્ચ ઽવીરહા વા એષ દેવાનાં યો ઽગ્નિમુદ્વાસયતેઽ ઇતિ ।
નનુ વ્યુત્થાનાદિવિઝધાનાદ્વૈકલ્પિકં ક્રિયાવસાનત્વં વેદાર્થસ્ય ।
ન ।
અન્યાર્થત્વાદ્વ્યુત્થાનાદિશ્રુતીનામ્ ।
ઽયાવજ્જીવમન્નિહોત્રં જુહોતિઽ"યાજ્જીવં દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેત"ઇત્યેવમાદીનાં શ્રુતીનાં જીવનમાત્રનિમિત્તત્વાદ્યદા ન શક્યતે ઽન્યાર્થતા કલ્પયિતું તદા વ્યુત્થાનાદિવાક્યાનાં કર્માનધિકૃતવિષયત્વસંભવાત્ ।
"કુર્વન્નેવેહ કર્માણિ જિજીવષેચ્છતં સમાઃ"ઇતિ ચ મન્ત્રવર્ણાજ્જરયા વા હ્યેવાસ્માન્મુચ્યતે મૃત્યુના વેતિ ચ જરામૃત્યુભ્યામન્યત્ર કર્મવિયોગાચ્છિદ્રાસંભવાત્કર્મિણાં શ્મશાનાન્તત્વં ન વૈકલ્પિકમ્ ।
કાણકુબ્જાદયો ઽપિ કર્મણ્યનધિકૃતા અનુગ્રાહ્યા એવ શ્રુત્યેતિ વ્યુત્થાનાદ્યાશ્રમાન્તરવિધાનં નાનુપપન્નમ્ ।
પારિવ્રાજ્યાક્રમવિધાનસ્યાનવકાશત્વમિતિ ચેત્ ।
ન ।
વિશ્વજિત્સર્વમેધયોર્યાવજ્જીવવિધ્યપવાદત્વાત્ ।
યાવજ્જીવાગ્નિહોત્રાદિવિધેર્વિશ્વજિત્સર્વમેધયોરેવાપવાદસ્તત્ર ચ ક્રમપ્રતિપત્તિસંભવો"બ્રહ્મચર્યં સમાપ્ય ગૃહી ભવેદ્ગૃહાદ્વની ભુત્વા પ્રવ્રજેદિ"તિ વિરોધાનુપપત્તેઃ ।
ન હ્યેવંવિષયત્વે પારિવ્રાજ્યકમવિધાનવાક્યસ્ય કશ્ચિદ્વિરોધઃ ક્રમપ્રતિપત્તેઃ ।
અન્યવિષયપરિકલ્પનાયાં કશ્ચિદ્બાધઃ ।
નાઽત્મજ્ઞાનસ્યામૃતત્વહેતુત્વાભ્યુપગમાત્ ।
યત્તાવદાત્મેત્યેવોપાસીતેત્યારભ્ય સ એષ નેતિ નેત્યેતદન્તેન ગ્રન્થેન યદુપસંહૃતમાત્મજ્ઞાનં તદમૃતત્વસાધનમિત્યભ્યુપગતં ભવતા ।
તત્રૈતાવદેવામૃતત્વસાધનમન્યનિરપેક્ષમિત્યેતન્ન મૃષ્યતે ।
તત્ર ભવન્તં પૃચ્છામિ કિમર્થમાત્મજ્ઞાનં મર્ષયતિ ભવાનિતિ ।
શૃણુ તત્ર કારણં યથાસ્વર્ગકામસ્ય સ્વર્ગપ્રાપ્ત્યુપાયમજાનતો ઽગ્નિહોત્રાદિ સ્વર્ગસાધનમભ્યુપગમ્યતે તથેહાપ્યાત્મજ્ઞાનમ્ ।
યથા જ્ઞાપ્યતે તતાભૂતમેવામૃતત્વસાધનમાત્મજ્ઞાનમભ્યુપગન્તું યુક્તમ્ તુલ્યપ્રામાણ્યાદુભયત્ર ।
યદ્યેવં કિં સ્યાત્ ।
સર્વકર્મહેતૂપમર્દકત્વાદાત્મજ્ઞાનસ્ય વિદ્યોદ્ભવે કર્મનિવૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
દારાગ્નિસંબદ્ધાનાં તાવદગ્નિહોત્રાદિકર્મણાં ભેદબુદ્ધિવિષયસંપ્રદાનકારકસાધ્યત્વમ્ ।
અન્યબુદ્ધિપરચ્છેદ્યાં હ્યગ્ન્યાદિદેવતાં સંપ્રદાનકારકભૂતામન્ત્રેણ ન હિ તત્કર્મ નિર્વર્ત્યતે ।
યયા હિ સંપ્રદાનકારકબુદ્ધ્યા સંપ્રદાનકારકં કર્મસાધનત્વેનોપદિશ્યતે સેહ વિદ્યયા નિવર્ત્યતે"અન્યો ઽસાવન્યો ઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ" "દેવાસ્તં પરાદુર્યો ઽન્યત્રાઽત્મનો દેવાન્વેદ" "મૃત્યો સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ" "એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યં સર્વમાત્માનં પશ્યતિ"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
ન ચ દેશકાલનિમિત્ત દ્યપેક્ષત્વં વ્યવસ્થિતાત્મવસ્તુવિષયત્વાદાત્મજ્ઞાનસ્ય ।
ક્રિયાયાસ્તુ પુરુષતન્ત્રત્વાત્સ્યાદ્દેશકાલનિમિત્તાદ્યેપેક્ષત્વમ્ ।
જ્ઞાનં તુ વસ્તુતન્ત્રત્વાન્ન દેશકાલનિમિત્તાદ્યપેક્ષતે ।
યથાગ્નિરુષ્ણ આકાશો ઽમૂર્ત ઇતિ તથાઽત્મવિજ્ઞાનમપુ ।
નન્વેવં સતિ પ્રામાણભૂતસ્ય કર્વિધેર્નિરોધઃ સ્યાત્ ।
ન ચ તુલ્યપ્રમાણયોરિતરેતરનિરોધો યુક્તઃ ।
ન ।
સ્વાભાવિકભેદબુદ્ધિમાત્રનિરોધકત્વાત્ ।
ન હિ વિધ્યન્તરનિરોધકમાત્મજ્ઞાનમ્ સ્વાભાવિકભેદબુદ્ધિમાત્રં નિરુણદ્ધિ ।
તથાપિ હેત્વપહારાત્કર્માનુપપત્તેર્વિધૈનિરોધ એવ સ્યાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
કામપ્રતિષેધાત્કામ્યપ્રવૃત્તિનિરોધવદદોષાત્ ।
યથા સ્વર્ગકામો યજેતેતિ સ્વર્ગસાધને યાગે પ્રવૃત્તસ્ય કામપ્રતિષેવિધેઃ કામે વિહતે કામ્યયાગાનુષ્ઠાનપ્રવૃત્તિર્નિરુધ્યતે ।
ન ચૈતાવતા કામ્યવિધિર્નિરુદ્ધો ભવતિ ।
કામપ્રતિષેધવિધિના કામ્યવિધેરનર્કત્વજ્ઞાનાત્પ્રવૃત્યનુપપત્તિરિતિ ચેત્ ।

અનનુષ્ઠેયત્વે ઽનુષ્ઠાતુરભાવાદનુષ્ઠાનવિધ્યાનર્થક્યાદપ્રામાણ્યમેવ કર્મવિધીનામિતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રાગાત્મજ્ઞાનાત્પ્રવૃત્યુપપત્તેઃ સ્વાભાવિકસ્ય ક્રિયાકારકફલભેદવિજ્ઞાનસ્ય પ્રાગાત્મજ્ઞાનાત્કર્મહેતુત્વમુપપદ્યત એવ ।
યથા કામવિષયે દોષવિજ્ઞાનોત્પત્તેઃ પ્રાક્કામ્યકર્મપ્રવૃત્તિહેતુત્વં સ્યાદેવ સ્વર્ગાદીચ્છાયાઃ સ્વાભાવિક્યાસ્તદ્વાત્ ।
તથા સત્યનર્થાર્થો વેદ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અર્થાનર્થયોરભિપ્રાતતન્ત્રત્વાત્ ।
મોક્ષમેકં વર્જયિત્વાન્યસ્યાવિદ્યાવિષયત્વાત ।
પુરુષાભિપ્રાયતન્ત્રૌ હ્યાર્થાનર્થૌ ।
મરણાદિકામ્યેષ્ટદર્શનાત્ ।
તસ્માદ્યાવદાત્મજ્ઞાનવિધેરાભિમુખ્યં તાવદેવ કર્મવિધય ।
તસ્માન્નાઽત્મજ્ઞાનસહભાવિત્વં કર્મણામિત્યતઃ સિદ્ધમાત્મજ્ઞાનમેવામૃતત્વસાધનમેતાવદરે ખલ્વમૃતત્વમિતિ ।
કર્મનિરપેક્ષત્વાજ્જ્ઞાનસ્ય ।
અતો વિદુષસ્તાવત્પારિવ્રાજ્યં સિદ્ધં સંપ્રદાનાદિકર્મકારકજાત્યાદિશૂન્યાવિક્રિયબ્રહ્માત્મદૃઢપ્રતિપત્તિમાત્રેણ વચનમન્તરેણાપ્યુક્તન્યાયતઃ ।
તથાચ વ્યાખ્યાતમેતત્"યેષાં નો ઽયમાત્માયં લોક"ઇતિ હોતુવચનેન ।
પૂર્વે વિદ્વાસઃ પ્રજામકામયમાના વ્યુત્તિષ્ઠન્તીતિ પારિવ્રાજ્યં વિદુષામાત્મલોકાવબોધાદેવ ।
તથાચ વિવિદિષોરપુ સિદ્ધં પારિવ્રાજ્યમ્ ।
"એતમેવાઽત્માનં લોકમિચ્છન્તઃ પ્રવ્રજન્તિ"ઇતિ વચનાત્ ।
કર્મણાં ચાવિદ્વદ્વિષયત્વમવોચામ ।
અવિદ્યાવિષયે ચોત્પત્યાપ્તિવિકારસંસ્કાર્થાનિ કર્માણીત્યતઃ આત્મસંસ્કારદ્વૈરેણાઽત્મજ્ઞાનસાધનત્વમપિ કર્મણામવોચામ યજ્ઞાદિભિર્વિવિદષન્તીતિ ।
અથૈત સત્યવિદ્વિષયાણામાશ્રમકર્મણાં બલાબલવિચારણાયામાત્મજ્ઞાનોત્પાદનં પ્રતિ યમપ્રધાનાનામમાનિત્વાદીનાં માનસાનાં ચ ધ્યાનજ્ઞાનવૈરાગ્યાદીનાં સન્નિપત્યોપકારત્વમ્ ।
હિંસારાગદ્વેષાદિબાહુલ્યાદ્બહુક્લિષ્ટકર્મવિમિશ્રિતા ઇતર ઇત્યતઃ પારિવ્રાજ્યં મુમુક્ષૂણાં પ્રશંસન્તિ-"ત્યાગ એવ હિ સર્વેષામુક્તાનામપિ કર્મણામ્ ।
વૈરાગ્યં પુનરેતસ્ય મોક્ષસ્ય પરમો ઽવધિઃ" ॥
"કિં તે ધનેન કિમુ બન્ધુભિસ્તે કિં તે દારૈર્બ્રાહ્મણ યો મરિષ્યસિ ।
આત્માનમન્વિચ્છ ગુહા પ્રવિષ્ટં પિતામહાસ્તે ક્વ ગતાઃ પિતા ચ ॥
"એવં સાખ્યયોગશાસ્ત્રેષુ ચ સંન્યાસો જ્ઞાનં પ્રતિ પ્રત્યાસન્ન ઉચ્યતે ।
કામપ્રવૃત્ત્યભાવાચ્ચ ।
કામપ્રવૃત્તેર્હિ જ્ઞાનપ્રતિકૂલતા સર્વશાસ્ત્રેષુ પ્રસિદ્ધા ।
તસ્માદ્વિરક્તસ્ય મુમુક્ષોર્વિનાપિ જ્ઞાનેન બ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેદિત્યાદ્યૂપપન્નમ્ ।
નનુ સાવકાશત્વાદનધિકૃતવિષયમેતદિત્યુક્તં યાવજ્જીવશ્રુત્યુપરોધાત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
નિતરાં સાવકાશત્વાદ્યાવજ્જીવશ્રુતીનામ્ ।
અવદ્વિત્કામિકર્તવ્યતા હ્યવોચામ સર્વકર્મણામ્ ।
ન તુ નિરપેક્ષમેવ જીવનનિમિત્તમેવ કર્તવ્યં કર્મ ।
પ્રાયેણહિ પુરુષાઃ કામબહુલાઃ ।
કામશ્ચાનેકવિષયો ઽનેકકર્મસાધનસાધ્યશ્ચ ।
અનેકફલસાધનાનિ ચ વૈદિકાનિ કર્માણિ દારાગ્નિસંબન્ધપુરુષકર્તવ્યાનુ પુનઃ પુનશ્ચાનુષ્ઠીયમાનાનુ બહુફલાનુ કૃષ્યાદિવદ્વર્ષશતસમાપ્તીનિ ચ ગાર્હસ્થ્યે વારણ્યે વાતસ્તદપેક્ષયા યાવજ્જીવશ્રુતયઃ ।
ઽકુર્વન્નેવેહ કર્માણિઽ ઇતિ ચ મન્ત્રવર્ણઃ ।
તસ્મિંશ્ચ પક્ષે વિશ્વજિત્સર્વમેધયોઃ કર્મપરિત્યાગઃ ।
યસ્મિંશ્ચ પક્ષે યાવજ્જીવાનુષ્ઠાનં તદા શ્મશાનાન્તત્વં ભસ્માન્તતા ચ શરીરસ્ય ।
ઇતરવર્ણાપેક્ષયા વા યાવજ્જીવશ્રુતિઃ ।
ન હિ ક્ષત્ત્રિયવૈશ્યયો પારિવ્રાજ્યપ્રતિપત્તિરસ્તિ ।
તથા ઽમન્ત્રૈર્યસ્યોદિતો વિધિઃઽ ।
ઽઐકાશ્રમ્યં ત્વાચાર્યાઽ ઇત્યેવમાદીનાં ક્ષત્રિયવૈશ્યાપેક્ષત્વમ્ ।
તસ્માત્પુરુશસામર્થયજ્ઞાનવૈરાગ્યકામાદ્યપેક્ષયા વ્યુત્થાનવિકલ્પક્રમપારિવ્રાજ્યપ્રિપત્તપ્રકારા ન વિરુધ્યન્તે ।
અનધિકૃતાનાં ચ પૃથગ્વિધાનાત્પારિવ્રાજ્યસ્ ઽસ્નાતકો વાસ્નાતકો વોત્સન્નાગ્નિરનગ્નિકો વેઽત્યાદિના ।
તસ્માત્સિદ્ધાશ્રમાન્તરાણ્યધિકૃતાનામેવ ॥4,5.15॥
ઇતિ પઞ્ચમં બ્રાહ્મણમ્ ॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 4,6.1-3
અથ વંશઃ ।
પૌતિમાષ્યો ગૌપવનાત્ ।
ગૌપવનઃ પૌતિમાષ્યાત્ ।
પૌતિમાષ્યો ગૌપવનાત્ ।
ગૌપવનઃ કૌશિકાત્ ।
કૌશિકઃ કૌણ્ડિન્યાત્ ।
કૌણ્ડિન્યઃ શાણ્ડિલ્યાત્ ।
શાણ્ડિલ્યઃ કૌશિકાચ્ ચ ગૌતમાચ્ ચ ।
ગૌતમઃ

અગ્નિવેશ્યાત્ ।
અગ્નિવેશ્યો ગાર્ગ્યાત્ ।
ગાર્ગ્યો ગાર્ગ્યાત્ ।
ગાર્ગ્યો ગૌતમાત્ ।
ગૌતમઃ સૈતવાત્ ।
સૈતવઃ પારાશર્યાયણાત્ ।
પારાશર્યાયણો ગાર્ગ્યાયણાત્ ।
ગાર્ગ્યાયણ ઉદ્દાલકાયનાત્ ।
ઉદ્દાલકાયનો જાબાલાયનાત્ ।
જાબાલાયનો માધ્યન્દિનાયનાત્ ।
માધ્યન્દિનાયનઃ સૌકરાયણાત્ ।
સૌકરાયણઃ કાષાયણાત્ ।
કાષાયણઃ સાયકાયનાત્ ।
સાકાયનઃ કૌશિકાયનેઃ
કૌશિકાયનિઃ

ઘૃતકૌશિકાત્ ।
ઘૃતકૌશિકઃ પારાશર્યાત્ ।
પારાશર્યઃ પારાશર્યાત્ ।
પારાશર્યો જાતુકર્ણ્યાત્ ।
જાતુકર્ણ્ય આસુરાયણાચ્ ચ યસ્કાચ્ ચ ।
આસુરાયણસ્ ત્રૈવણેઃ ।
ત્રૈવણિર્ ઔપજન્ધનેઃ ।
ઔપજન્ધનિર્ આસુરેઃ ।
આસુરિર્ ભારદ્વાજાત્ ।
ભારદ્વાજ આત્રેયાત્ ।
આત્રેયો માણ્ટેઃ ।
માણ્ટિર્ ગૌતમાત્ ।
ગૌતમો ગૌતમાત્ ।
ગૌતમો વાત્સ્યાત્ ।
વાત્સ્યઃ શાણ્ડિલ્યાત્ ।
શાણ્ડિલ્યઃ કૈશોર્યાત્ કાપ્યાત્ ।
કૈશોર્યઃ કાપ્યઃ કુમારહરિતાત્ ।
કુમારહરિતો ગાલવાત્ ।
ગાલવો વિદર્ભીકૌણ્ડિન્યાત્ ।
વિદર્ભીકૌણ્ડિન્યો વત્સનપાતો બાભ્રવાત્ ।
વત્સનપાદ્ બાભ્રવઃ પથઃ સૌભરાત્ ।
પન્થાઃ સૌભરો ઽયાસ્યાદ્ અઙ્ગિરસાત્ ।
અયાસ્ય આઙ્ગિરસ આભુતેસ્ ત્વાષ્ટ્રાત્ ।
આભુતિસ્ ત્વાષ્ટ્રો વિશ્વરૂપાત્ ત્વાષ્ટ્રાત્ ।
વિશ્વરૂપસ્ ત્વાષ્ટ્રો ઽશ્વિભ્યામ્ ।
અશ્વિનૌ દધિચ આથર્વણાત્ ।
દધ્યઙ્ઙ્ આથર્વણો ઽથર્વણો દૈવાત્ ।
અથર્વા દૈવો મૃત્યોઃ પ્રાધ્વંસનાત્ ।
મૃત્યુઃ પ્રાધ્વંસનઃ પ્રાધ્વંસનાત્ ।
પ્રાધ્વંસનઃ એકર્ષેઃ ।
એકર્ષિર્ વિપ્રજિત્તેઃ ।
વિપ્રજિત્તિર્ વ્યષ્ટેર્ ।
વ્યષ્ટિઃ સનારોઃ ।
સનારુઃ સનાતનાત્ ।
સનાતનઃ સનગાત્ ।
સનગઃ પરમેષ્ટિણઃ ।
પરમેષ્ટી બ્રહ્મણઃ ।
બ્રહ્મ સ્વયમ્ભુ ।
બ્રહ્મણે નમઃ