બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.5

બ્ર્હુપ્ભ્_2,4.14
કથં તર્હિ પ્રેત્ય સંજ્ઞા નાસ્તીત્યુચ્યતે ।
શૃણુ ।
યત્ર યસ્મિન્નવિદ્યાકલ્પિતે કાર્યકરણસંઘાતોપાધિજનિતે વિશેષાત્મનિ ખિલ્યભાવે હિ યસ્માદદ્દ્વૈતમિવ પારમાર્થતો ઽદ્વૈતે બ્રહ્મણિ દ્વૈતમિવ ભિન્નમિવ વસ્ત્વન્તરમાત્મન ઉપલક્ષ્યતે ।
નનુ દ્વૈતેનોપમીયમાનત્વાદ્દ્વૈતસ્ય પારમાર્થિકત્વમિતિ ।
ન ।
ઽવાચાઽરમ્ભણં વિકારો નામધેયમિઽતિ શ્રુત્યન્તરા ઽદેકમેવાઽદ્વિતીયમાત્મૈવેદં સર્વામિતિ ચ ।
તત્તત્ર યસ્માદ્દ્વૈતમિવ તસ્માદેવેતરો ઽસૌ પરમાત્મનઃ ખિલ્યભૂત આત્માપરમાર્થશ્ચન્દ્રોદેરિવોદકચન્દ્રાદિપ્રતિબિમ્બ ઇતરો ઘ્રાતેતરેણ ધ્રાણેનેતરં ઘ્રાતવ્યં જિઘ્રતિ ।
ઇતર ઇતરમિતિ કારકપ્રદર્શનાર્થં જિઘ્રતીતિ ક્રિયાફલયોરભિધાનમ્ ।
યથા છિન્ત્તીતિ યથોદ્યમ્યોદ્યમ્ય નિપાતનં છેદસ્ય ચ દ્વૈધીભાવ ઉભયં છિનત્તીત્યેકેનૈવ શબ્દેનાભિધીયતે ક્રિયાવસાનત્વાત્ક્રિયાવ્યતિરેકેણ ચ તત્ફલસ્યાનુપલમ્ભાત્ ।
ઇતરો ઘ્રાણેતરેણ ઘ્રાણેનેતરં ઘ્રતવ્યં જિઘ્રતિ તથા સર્વં પૂર્વવદ્વિજાનાતિ ।
ઇયમવિદ્યાવદવસ્થા ।
યત્ર તુ બ્રહ્મવિદ્યયાવિદ્યા નાશમુપગમિતા તત્રાઽત્મવ્યતિરેકેણાન્યસ્યાભાવઃ ।
યત્ર વા અસ્ય બ્રહ્મવિદઃ સર્વં નામરૂપાદ્યાત્મન્યેવ પ્રવિલાપિતમાત્મૈવ સંવૃત્તં યત્રૈવમાત્મૈવાભૂત્તત્ર કેન કરણેન કં ધ્રાતવ્યં કો જિઘ્રેત્તથા પશ્યોદ્વિજાનીયાત્ ।
સર્વત્ર હિ કારકસાધ્યા ક્રિયા ।
અતઃ કારકાભાવે ઽનુપપત્તિઃ ક્રિયાયાઃ ક્રિયાભાવે ચ ફલાભાવઃ ।
તસ્માદવિદ્યાયામેવ સત્યાં ક્રિયાકારકફલવ્યવહારો ન બ્રહ્મવિદઃ ।
આત્મત્વાદેવ સર્વસ્ય નાઽત્મવ્યતિરેકેણ કારકં ક્રિયાફલં વાસ્તિ ।
નચાનાત્મા સન્સર્વમાત્મૈવ ભવતિ કસ્યચિત્ ।
તસ્માદવિદ્યયૈવાનાત્ત્મત્વં પરિકલ્પિતં ન તુ પરમાર્થત આત્મવ્યતિરેકેણાસ્તિ કિઞ્ચિત્ ।
તસ્માત્પરમાર્થાત્મૈકત્વપ્રત્યયે ક્રિયાકારકફલપ્રત્યયાનુપપત્તિઃ ।
અતો વિરોધાદ્બ્રહ્મવિદઃ ક્રિયાણાં તત્સાધનાનાં ચાન્ત્યન્તમેવ નિવૃત્તિઃ ।
કેન કિમિતિ ક્ષેપાર્થં વચનં પ્રકારાન્તરાનુપપત્તિદર્શનાર્થમ્ ।
કેનચિદપિ પ્રકારેણ ક્રિયાકરણાદિકારકાનુપપત્તેઃ ।
કેનત્ચિત્કઞ્ચિત્કાશ્ચિત્કથં ચિન્ન જિવ્રેદેવેત્યર્થઃ ।
યત્રાપ્યવિદ્યાવસ્થાયામન્યો ઽન્યં પશ્યતિ તત્રાપિ યેનેદં સર્વં વિજાનાતિ તં કેન વિજાનીયાદ્યેન વિજાનાતિ તસ્ય કરણસ્ય
વિજ્ઞેયે વિનિયુક્તત્વાત્ ।
જ્ઞાતુશ્વ જ્ઞેય એવ હિ જિજ્ઞાસા નાઽત્મનિ ।
ન ચાગ્નેરિવાઽત્માઽત્મનો વિષયો ન ચાવિષયે જ્ઞાતુર્જ્ઞાનમુપપદ્યતે ।
તસ્માદ્યેનેદં વિજાનાતિ તં વિજ્ઞાતારં કેન કરણેન કો વાન્યો વિજાનીયાત્ ।
યદા તુ પુનઃ પરમાર્થવિવેકિનો બ્રહ્મવિદો વિજ્ઞાતૈવ કેવલો ઽદ્વયો વર્તતે તં વિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાદિતિ ॥4॥
ઇતિ બૃહદારણ્યકોપનિષદ્ભાષ્યે દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્થં બ્રાહ્મણમ્ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,5.1
યત્કેવલં કર્મનિરપેક્ષમમૃતવસાધનં તદ્વક્તવ્યમિતિ મૈત્રેયીબ્રાહ્મણમારબ્ધમ્ ।
તચ્ચાઽત્મજ્ઞાનં સવંસન્યાસાઙ્ગવિશિષ્ટમ્ ।
આત્મનિ ચ વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતિ ।
આત્મા ચ પ્રિયઃ સર્વસ્માત્ ।
તસ્માદાત્મા દ્રષ્ટવ્યઃ સ ચ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસ્તવ્ય ઇતિ ચ દર્શનપ્રકારા ઉક્તાઃ ।
તત્ર શ્રોતવ્ય આચાર્યાગમાભ્યામ્ ।
મન્તવ્યસ્તર્કતઃ ।
તત્ર ચ તર્ક ઉક્ત આત્મૈવેદં સર્વમિતિ પ્રતિજ્ઞાતસ્ય હેતુવચનમાત્મૈકસામાન્યત્વમાત્મૈકોદ્ભવત્વમાત્મૈકપ્રલયત્વં ચ ।
તત્રાયં હેતુરસિદ્ધ ઇત્યાશઙ્ક્યત આત્મૈકસામાન્યોદ્ભવપ્રલયાખ્યસ્તદાશઙ્કાનિવૃત્યર્થમેતદ્બ્રાહ્મણમારભ્યતે ।
યસ્માત્પરસ્પરોપકાર્યોપકારકભૂતં જગત્સર્વં પૃથિવ્યાદિ ।
યચ્ચ લોકે પરસ્પરકાર્યોપકારકભૂતં તદેકકારણપૂર્વકમેકસામાન્યાત્મકમેકપ્રલયં ચ દૃષ્ટમ્ ।
તસ્માદિદમપિ પૃથિવ્યાદિલક્ષણં જગત્પરસ્પરોપકાર્યોપકારકત્વાત્તથાભૂતં ભવિતુમર્હતિ ।
એષ હ્યર્થો ઽસ્મિન્બ્રાહ્મણેપ્રકાશ્યતે ।
અથવાઽત્મૈવેદં સર્વમિતિ પ્રતિજ્ઞાતસ્યાઽત્મોત્પત્તિસ્થિતિલયત્વં ક્રિયતે ।
તથા હિ નૈયાયિકૈરુક્તં હેત્વપદેશાત્પ્રતિજ્ઞાયાઃ પુનર્વચનં નિગમનમિતિ ।
અન્યૈર્વ્યાખ્યાતમા દુન્દુભિદૃષ્ટાન્તાચ્છ્રોતવ્યાર્થમાગમવચનં પ્રાઙ્ભધુવ્રહ્મણાન્મન્તવ્યાર્થમુપપત્તિપ્રદર્શનેન મધુબ્રાહ્મણેન તુ નિદિધ્યાસનવિધિરુચ્યત ઇતિ ।
સર્વથાપિ તુ યથાઽગમેનાવધારિતં તર્કતસ્તથૈવ મન્તવ્યમ્ ।
યથા તર્કતો મતસ્ય તર્કાગમાભ્યાં નિશ્ચિતસ્ય તથૈવ નિદિધ્યાસનં ક્રિયત ઇતિ પૃથઙ્નિદિધ્યાસનવિધિરનર્થક એવ ।
તસ્માત્પૃથક્પ્રકરણવિભાગો ઽનર્થક ઇત્યસ્મદભિપ્રાયઃ શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાનામિતિ ।
સર્વથાપિ ત્વધ્યાયદ્વયસ્યાર્થો ઽસ્મિન્બ્રાહ્મણ ઉપસંહ્રિયતે ।
ઇયં પૃથિવી સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
અસ્યૈ પૃથિવ્યૈ સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ ચાયમ્ અસ્યાં પૃથિવ્યાં તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો યસ્ ચાયમ્ અધ્યાત્મં શારીરસ્ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો ઽયમ્ એવ સ યો ઽયમ્ આત્મા ।
ઇદમ્ અમૃતમ્ ઇદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_2,5.1
ઇયં પૃથિવી પ્રસિદ્ધા સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ સર્વેષાં બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાનાં ભૂતાનાં પ્રાણિનાં મધુ કાર્યં મધ્વિવ મધુ યથૈકો મધ્વપૂપો ઽનેકૈર્મધુકરૈર્નિર્વર્તિત એવમિયં પૃથિવી સર્વભૂતનિર્વર્તિતા ।
તથા સર્વાણિ ભૂતાનિ પૃથિવ્યૈ પૃથિવ્યા અસ્યા મધુ કાર્યમ્ ।
કિઞ્ચ યશ્વાયં પુરુષો ઽસ્યાં પૃથિવ્યાં તેજોમયશ્વિન્માત્રપ્રકાશમયો ઽમૃતમયો ઽમરણધર્મા પુરુષો યશ્ચાયમધ્યાત્મં શારીરઃ શરીરે ભવઃ પૂર્વવત્તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષઃ ।
સ ચ લિઙ્ગાભિમાની ।
સ ચ સર્વેષાં ભૂતાનામુપકારકરણત્વેન મધુ ।
સર્વાણિ ચ ભૂતાન્યસ્ય મધુ ।
ચશબ્દસામર્થ્યાત્ ।
એવમેતચ્ચતુષ્ટયં તાવદેકં સર્વભૂતકાર્યં સર્વાણિ ચ ભૂતાન્યસ્ય કાર્યમ્ અતો ઽસ્યૈકકારણપૂર્વકતા ।
યસ્માદેકસ્માત્કારણાદેતજ્જાતં તદેવૈકં પરમાર્થતો બ્રહ્મેતરત્કાર્યં વાચાઽરમ્ભણં વિકારો નામધેયમાત્રમિત્યેષમધુપર્યાયાણાં સર્વેષામર્થઃ સંક્ષેપતઃ ।
અયમેવ સ યો ઽયં પ્રતિજ્ઞાત ઇદં સર્વં યદયમાત્મેતિ ।
ઇદમમૃતં યન્મૈત્રેય્યા અમૃતત્વસાધનમુક્તમાત્મવિજ્ઞાનમિદં તદમૃતમ્ ।
ઇદં બ્રહ્મ યદ્બ્રહ્મા તે બ્રવાણિ જ્ઞપયિષ્યામીત્યધ્યાયાદૌ પ્રકૃતં યદ્વિષયા ચ વિદ્યા બ્રહ્મવિદ્યેત્યુચ્યત ઇદં સર્વં યસ્માદ્બ્રહ્મણો વિજ્ઞાનાત્સર્વં ભવતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,5.2
ઇમા આપઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
આસામ્ અપાં સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ ચાયમ્ આસ્વ્ અપ્સુ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ ચાયમ્ અધ્યાત્મં રૈતસસ્ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો ઽયમ્ એવ સ યો ઽયમ્ આત્મા ।
ઇદમ્ અમૃતમ્ ઇદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_2,5.2
તથાઽપઃ ।
અધ્યાત્મં રેતસ્યપાં વિશેષતો ઽવસ્થાનમ્ ॥2॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,5.3
અયમ્ અગ્નિઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
અસ્યાગ્નેઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ ચાયમ્ અસ્મિન્ન્ અગ્નૌ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ ચાયમ્ અધ્યાત્મં વાઙ્મયસ્ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો ઽયમ્ એવ સ યો ઽયમ્ આત્મા ।
ઇદમ્ અમૃતમ્ ઇદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_2,5.3
તથાગ્નિઃ વાચ્યગ્નેર્વિશેષતો ઽવસ્થાનમ્ ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,5.4
અયં વાયુઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
અસ્ય વાયોઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ ચાયમ્ અસ્મિન્ વાયૌ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ ચાયમ્ અધ્યાત્મં પ્રાણસ્ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો યમ્ એવ સ યો ઽયમ્ આત્મા ।
ઇદં અમૃતમ્ ઇદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_2,5.4
તથા વાયુઃ ।
અધ્યાત્મં પ્રાણો ભૂતાનાં શરીરારમ્ભકત્વેનોપકારાન્મધુત્વં તદન્તર્ગતાનાં તેજોમયાદીનાં કરણત્વેનોપકારાન્મધુત્વમ્ ।
તથા ચોક્તં"તસ્યૈવ વાચઃ પૃથિવી શરીરં જ્યોતીરૂપમયમગ્નિઃ"ઇતિ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,5.5
અયમ્ આદિત્યઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
અસ્યાદિત્યસ્ય સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ ચાયમ્ અસ્મિન્ન્ આદિત્યે તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ ચાયમ્ અધ્યાત્મં ચાક્ષુષસ્ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો ઽયમ્ એવ સ યો ઽયમ્ આત્મા ।
ઇદમ્ અમૃતમ્ ઇદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_2,5.5
તથાઽદિત્યો મધુ ।
ચાક્ષુષો ઽધ્યાત્મમ્ ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,5.6
ઇમા દિશઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
આસાં દિશાં સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ ચાયમ્ આસુ દિક્ષુ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ ચાયમ્ અધ્યાત્મં શ્રૌત્રઃ પ્રાતિશ્રુત્કસ્ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો ઽયમ્ એવ સ યો ઽયમ્ આત્મા ।
ઇદમ્ અમૃતમ્ ઇદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_2,5.6
તથા દિશો મધુ ।
દિશાં યદ્યપિ શ્રોત્રમધ્યાત્મં શબ્દપ્રતિશ્રવણવેલાયાં તુ વિશેષતઃ સંનિહિતો ભવતીત્યધ્યાત્મં પ્રાતિશ્રુત્કઃ પ્રતિશ્રુત્કાયાં પ્રતિશ્રવણવેલાયાં ભવઃ પ્રાતિશ્રુત્કઃ ॥6॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,5.7
અયં ચન્દ્રઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મધ્વ્ ।
અસ્ય ચન્દ્રસ્ય સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ ચાયમ્ અસ્મિન્ ચન્દ્રે તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ ચાયમ્ અધ્યાત્મં માનસસ્ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો ઽયમ્ એવ સ યો ઽયમ્ આત્મેદમ્ અમૃતમ્ ।
ઇદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_2,5.7
તથા ચન્દ્રઃ ।
અધ્યાત્મં માનસઃ ॥7॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,5.8
ઇયં વિદ્યુત્ સર્વેષાં ભૂતાનં મધુ ।
અસ્યૈ વિદ્યુતઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ ચાયમ્ અસ્યાં વિદ્યુતિ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ ચાયમ્ અધ્યાત્મં તૈજસસ્ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો ઽયમ્ એવ સ યો ઽયમ્ આત્મા ।
ઇદમ્ અમૃતમ્ ઇદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_2,5.8
તથા વિદ્યુત્ ।
ત્વક્તેજસિ ભવસ્તૈજસો ઽધ્યાત્મમ્ ॥8॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,5.9
અયં સ્તનયિત્નુઃ સર્વેષાં ભુતાનાં મધુ ।
અસ્ય સ્તનયિત્નોઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ ચાયમ્ અસ્મિન્સ્તનયિત્નૌ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ ચાયમ્ અધ્યાત્મં શાબ્દઃ સૌવરસ્ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો ઽયમ્ એવ સ યો ઽયમ્ આત્મા ।
ઇદમ્ અમૃતમ્ ઇદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_2,5.9
તથા સ્તનયિત્નઃ ।
શબ્દે ભવઃ શાબ્દો ઽધ્યાત્મં યદ્યપિ તથાપિ સ્વરે વિશેષતો ભવતીતિ સૌવરો ઽધ્યાત્મમ્ ॥9॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,5.10
અયમ્ આકાશઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
અસ્યાકાશસ્ય સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ ચાયમ્ અસ્મિન્ન્ આકાશે તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ ચાયમ્ અધ્યાત્મં હૃદ્ય્ આકાશસ્ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો ઽયમ્ એવ સ યો ઽયમ્ આત્મા ।
ઇદમ્ અમૃતમ્ ઇદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_2,5.10
તથાઽકાશઃ ।
અધ્યાત્મં હ્યદ્યાકાશઃ ॥10॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,5.11
અયં ધર્મઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
અસ્ય ધર્મસ્ય સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ ચાયમ્ અસ્મિન્ ધર્મે તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ ચાયમ્ અધ્યાત્મં ધાર્મસ્ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો ઽયમ્ એવ સ યો ઽયમ્ આત્મા ।
ઇદમ્ અમૃતમ્ ઇદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_2,5.11
અયં ધર્મો ઽયમિત્યપ્રત્યક્ષો ઽપિ ધર્મઃ કાર્યેણ તત્પ્રયુક્તેન પ્રત્યક્ષેણ વ્યપદિશ્યતે ઽયં ધર્મ ઇતિ પ્રત્યક્ષવત્ ।
ધર્મશ્ચ વ્યાખ્યાતઃ શ્રુતિસ્મૃતિલક્ષણઃ ક્ષત્રાદીનામપિ નિયન્તા જગતો વૈચિત્ર્યકૃત્પૃથિવ્યાદીનાં પરિણામહેતુત્વાત્પ્રાણિભિરનુષ્ઠીયમાનરૂપશ્ચ ।
તેન ચાયં ધર્મ ઇતિ પ્રત્યક્ષેણ વ્યપદેશઃ ।
સત્યધર્મયોશ્ચાભેદેન નિર્દેશઃ કૃતઃ શાસ્રાચારલક્ષણયોરિદ્દ(? ) તુ ભેદેન વ્યપદેશ એકત્વે સત્યપિ ।
દૃષ્ટાદૃષ્ટભેદરૂપેણ કાર્યારમ્ભકત્વાત્ ।
યસ્ત્વદૃષ્ટો ઽપૂર્વાખ્યો ધર્મઃ સ સામાન્યવિશેષાત્મનાદૃષ્ટેન રૂપેણ કાર્યમારભતે સામાન્યરૂપેણ પૃથિવ્યાદીનાં પ્રયોક્તા ભવતિ વિશેષરૂપેણ ચાધ્યાત્મં કાર્યકરણસંઘાતસ્ય ।
તત્ર પૃથિવ્યાદીનાં પ્રયોક્તરિ યશ્ચાયમસ્મિન્ધર્મે તેજોમયસ્તથાધ્યાત્મં કાર્યકરણસંઘાતકર્તરિ ધર્મે ભવો ધાર્મઃ ॥11॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,5.12
ઇદં સત્યં સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
અસ્ય સત્યસ્ય સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ ચાયમ્ અસ્મિન્ સત્યે તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ ચાયમ્ અધ્યાત્મં સાત્યસ્ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો ઽયમ્ એવ સ યો ઽયમ્ આત્મા ।
ઇદમ્ અમૃતમ્ ઇદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_2,5.12
તથા દૃષ્ટેનાનુષ્ઠીયમાનેનાઽચારરૂપેણ સત્યાખ્યો ભવતિ સ એવ ધર્મઃ સો ઽપિ દ્વિપ્રકાર એવ સામાન્યવિશેષાત્મરૂપેણ ।
સામાન્યરૂપઃ પૃથિવ્યાદિસમવેતો વિશેષરૂપઃ કાર્યકરણસંઘાતસમવેત ।
તત્ર પૃથિવ્યાદિસમવેતે વર્તમાનક્રિયારૂપે સત્યે તથાધ્યાત્મં કાર્યકરણસંઘાતસ મવેતે સત્યે ભવઃ સત્યઃ ।
સત્યેન વાયુરાવાતીતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ॥12॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,5.13
ઇદં માનુષં સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
અસ્ય માનુષસ્ય સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ ચાયમ્ અસ્મિન્ માનુષે તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ ચાયમ્ અધ્યાત્મં માનુષસ્ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો ઽયમ્ એવ સ યો ઽયમ્ આત્મા ।
ઇદમ્ અમૃતમ્ ઇદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_2,5.13
ધર્મસત્યાભ્યાં પ્રયુક્તો ઽયં કાર્યકરણસંઘાતવિશેષઃ સ યેન જાતિવિશેષેષ સંયુક્તો ભવતિ ।
સ જાતિવિશેષો માનુષાદિઃ ।
તત્ર માનુષાદિજાતિવિશિષ્ટા એવ સર્વે પ્રાણિનિકાયાઃ પરસ્પરોપકાર્યોપકારકભાવેન વર્તમાના દૃશ્યન્તે ।
અતો માનુષાદિજાતિરપિ સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
તત્ર માનુષાદિજાતિરપિ બાહ્યાઽધ્યાત્મિકી ચેત્યુભયથા નિર્દેશભાગ્ભવતિ ॥13॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,5.14
અયમ્ આત્મા સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
અસ્યાત્મનઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ મધુ ।
યશ્ ચાયમ્ અસ્મિન્ન્ આત્મનિ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ ચાયમ્ આત્મા તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો ઽયમ્ એવ સ યો ઽયમ્ આત્મા ।
ઇદમ્ અમૃતમ્ ઇદં બ્રહ્મેદં સર્વમ્

॥
બ્ર્હુપ્ભ્_2,5.14
યસ્તુ કાર્યકરણસંઘાતો માનુષાદિજાતિવિશિષ્ટઃ સો ઽયમાત્મા સર્વેષાં ભૂતાનાં મધુ ।
નન્વયં શારીરશબ્દેન નિર્દિષ્ટઃ પૃથિવીપર્યાય એવ ।
ન ।
પાર્થિવાંશસ્યૈવ તત્ર ગ્રહણાત્ ।
ઇદં તુ સર્વાત્મા પ્રત્યસ્તમિતાધ્યાત્માધિભૂતાદિસર્વવિશેષઃ સર્વભૂતદેવતાગણવિશિષ્ટઃ કાર્યકરણસંઘાતઃ સો ઽયમાત્મેત્યુચ્યતે ।
તસ્મિન્નસ્મિન્નાત્મનિ તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો ઽયમૂર્તરસઃ સર્વાત્મકો નિર્દિશ્યતે ।
એકદેશેન તુ પૃથિવ્યાદિષુ નિર્દિષ્ટો ઽત્રાધ્યાત્મવિશેષાભાવાત્સ ન નિર્દિશ્યતે ।
યસ્તુ પરિશિષ્ટો વિજ્ઞાનમયો યદર્થો ઽયં દેહલિઙ્ગસંઘાત આત્મા સ યશ્ચાયમાત્મેત્યુચ્યતે ॥14॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,5.15
સ વા અયમ્ આત્મા સર્વેષાં અધિપતિઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં રાજા ।
તદ્ યથા રથનાભૌ ચ રથનેમૌ ચારાઃ સર્વે સમર્પિતાઃ ।
એવમ્ એવાસ્મિન્ન્ આત્મનિ સર્વાણિ ભૂતાનિ સર્વે દેવાઃ સર્વે લોકાઃ સર્વે પ્રાણાઃ સર્વ એત આત્માનઃ સમર્પિતાઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,5.15
યસ્મિન્નાત્મનિ પરિશિષ્ટો વિજ્ઞાનમયો ઽમાત્મા ।
તસ્મિન્નવિદ્યાકૃતકાર્યકરણસઙ્ઘાતોપધિવિશિષ્ટે બ્રહ્મવિદ્યાયા પરમાર્થાત્મનિ પ્રવેશિતે, સ એવમુત્ત્કો ઽનન્તરો ઽબાહ્યઃ કૃતસ્ત્રઃ પ્રજ્ઞાનઘનભૂતઃ સર્વેષાં ભૂતાનામયમાત્મા સર્વૈરૂપાસ્યઃ સર્વેષાં ભૂતાનામધિપતિઃ સર્વભૂતાનાં સ્વતન્ત્રો ન કુમારમાત્યવત્, કિં તર્હિ? સર્વેષાં ભૂતાનાં રાજા ।
રાજત્વવિશેષણમધિપતિરિતિ;ભવતિ કશ્ચિદ્રાજોચિતષ્ટત્તિમાશ્રિત્ય રાજા, ન ત્વધિપતિઃ, અતો વિશિનષ્ટ્યધિપતિરિતિ ।
એવં સર્વભૂતાત્મા વિદ્વાન્ બ્રહ્મવિન્મુત્ત્કો ભવતિ ।
યદુત્ત્કમ્ ઽબ્રહ્મવિદ્યયા સર્વં ભવિષ્યન્તો મનુષ્યા મન્યન્તે કિમુ તદ્બ્રહ્માવેદ્યસ્માત્તત્સર્વમભવત્ઽઇતીદં તદ્ વ્યાખ્યાતમ્ ।
એવમાત્માનભેવ સર્વાત્મત્વેન આચાર્યગમાભ્યાં શ્રુત્વા, મત્વા તર્કતો વિજ્ઞાય સાક્ષાદેવં યથા મધુબ્રાહ્મણે દર્શિતં તથા, તસ્માદ્બ્રહ્મવિજ્ઞાનાદેવંલક્ષણાત્ પૂર્વમપિબ્રહેમૈવ સદવિદ્યયા અબ્રહ્માસીત્, સર્વભેવ ચ સદસર્વમાસીત્ તાન્ત્વવિદ્યામસ્માદ્વિજ્ઞનાત્તિરસ્કૃત્ય બ્રહ્મવિદ્બ્રહ્મૈવ સન્ બ્રહ્માભવત્ સર્વઃ સ સર્વમભવત્ ।
પરિસમાપ્તઃ શાસ્ત્રાર્થો યદર્થઃ પ્રસ્તુતઃ ।
તસ્મિન્નેતસ્મિન્ સર્વાત્મભૂતે બ્રહ્મવિદિ સર્વાત્મનિ સર્વં જગત્ સમર્પિતમિત્યેતસ્મિન્નર્થે દૃષ્ટાન્ત ઉપાદીયતે-તદ્યથા રથનાભૌ ચ રથેનેમૌ ચારાઃ સર્વે સમર્પિતા ઇતિ પ્રસિદ્વોર્ઽથઃ, એવમેવાસ્મિન્નાત્મનિ પરમાત્મભૂતે બ્રહ્મવિદિ સર્વાણિ ભૂતાનિ બ્રહ્માદિસ્તમ્બર્યન્તાનિ, સર્વે દેવા અગ્ન્યાદયઃ, સર્વે લોકા
ભૂરાદયઃ, સર્વે પ્રણા વાગાદયઃ, સર્વ એત આત્માનો જલચન્દ્રવત્ પ્રતિશરીરાનુપ્રવેશિનો ઽવિદ્યાકલ્પિતાઃ, સર્વં જગદસ્મિન્ સમર્પિતમ્ ।
યદુત્ત્કં બ્રહ્મવિદ્વામદેવઃ પ્રતિપેદે-ઽઅહં મનુરભવં સૂર્યશ્ચઽઇતિ, સ એષ સર્વાત્મભાવો વ્યાખ્યાતઃ ।
સ એષ વિદ્વાન્ બ્રહ્મવિત્ સર્વોપાધિઃ સર્વાત્મા સર્વો ભવતિ ।
નિરુપાધિર્નિરુપાખ્યઃ અનન્તરો ઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નઃ પ્રજ્ઞાનઘનો ઽજાજરો ઽમૃતોભયો ઽચલો નેતિ નેત્યસ્થૂલો ઽનણુરિત્યેવંવિશેષણો ભવતિ ।
તમેતમર્થમજાનન્તસ્તાર્કિકાઃ કેચિત્ પણ્ડિતંમન્યાશ્ચાગમવિદઃ શાસ્ત્રાર્થ વિરુદ્વં મન્યમાના વિકલ્પયન્તો મોહમગાધમુપયાન્તિ ।
તમેતમર્થમેતૌ મનેત્રાવનુવદતઃ--"અનેજદેકં મનસો જવીયઃ" "તદેજતિ તન્નૈજતિ"ઇતિ ।
તથા ચ તૈત્તિરીયકે--"યસ્માત્પરં નાપારમસ્તિ કિઞ્ચત્""એતત્સામ ગાયન્નાસ્તે" "અહમન્નમહમન્નમહમન્નમ્"ઇત્યાદિ ।
તથા ચ ચ્છાન્દોગ્યે"જક્ષત્ ક્રીડન્રમમાણઃ" "સયદિ પિતૃલોકકામઃ" "સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃ"ઇત્યાદિ ।
આયર્વણે ચ"સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્""દૂરાત સુદૂરે તદિહાન્તિકે ચ ।
"કઠવલ્લીષ્વપિ"અણોરણીયાન્ મહતો મહીયાન્" "કસ્તં મદામદં દેવમ્" "તદ્વાવતો ઽન્યાનત્યેતિ તિષ્ઠત્"ઇતિ ચ ।
તથા ગીતાસુ"અહં ક્રતુરહં યજ્ઞઃ" "પિતાહમસ્ય જગતઃ" "નાદત્તે કસ્યચિત્ પાપમ્" "સમં સર્વેષુ ભૂતેષુ" "અવિમત્ત્કં વિભત્ત્કેપુ" "ગ્રસિષ્ણુ પ્રભવિષ્ણુ ચ"ઇત્યેવમાદ્યાગમાર્થ વિરુદ્વમિવ
પ્રતિભાન્તં મન્યમાનાઃ સ્વચિત્તસામર્થ્યાદર્થનિર્ણયાય વિકલ્પયન્તઃ, અસ્ત્યાત્મા નાસ્ત્યાત્મા કર્તાકર્તા મુત્ત્કો બદ્વઃ ક્ષણિકો વિજ્ઞાનમાત્રં શૂન્યં ચેત્યેવં વિકલ્પયન્તો ન પારમધિગચ્છન્ત્યવિદ્યાયાઃ, વિરુદ્વર્ર્મદર્શિત્વાત્ સર્વત્ર ।
તસ્માત્તત્ર ય એવ શ્રુત્યાચાર્યદર્શિતમાર્ગાનુસારિણઃ, ત એવાવિદ્યાયાઃ પારમધિગચ્છન્તિ ।
ત એવ વાસ્માન્મોહસમુદ્રાદગાધાદુત્તરિષ્યન્તિ, નેતરે સ્વવુદ્વિકૌશલાનુસારિણઃ ॥15 ॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,5.16
પરિસમાપ્તા બ્રહ્મવિદ્યામૃતત્વસાધનાભૂતા, યાં મૈત્રેયી પૃષ્ટવતી ભર્તારમ્ ઽયદેવ ભગવાનમૃતત્વસાધનં વેદ તદેવ મે બ્રૂહિઽઇતિ ।
એતસ્યા બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ સ્તુત્યર્થેયમાખ્યાયિકાયાઃ સઙ્ક્ષેપતોર્ઽથપ્રકાશનાર્થાવેતૌ મન્ત્રૌ ભવતઃ ।
એવં હિ મન્ત્રબ્રાહ્મણાભ્યાં સ્તુતત્વાત્ અમૃતત્વસર્વપ્રાપ્તિસાધનત્વં બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ પ્રકટીકૃતં રાજમાર્ગ મુપનીતં ભવતિ--યથાદિત્ય ઉદ્યઞ્છલાર્વરં તમો ઽપનયતીતિ તદ્વત્ ।
અપિ ચૈવં સ્તુતા બ્રહ્મવિદ્યાયા ઇન્દ્રરક્ષિતા સા દુષ્પ્રાપ્યા દેવૈરપિ;.સ્માદશ્ચિભ્યામપિદેવભિપગ્ભ્યામિન્દ્રરક્ષિતા વિદ્યા મહતાયાસેન પ્રાપ્તા ।
બ્રાહ્મણસ્ય શિરશ્છિત્ત્વાશ્વયં શિરઃ પ્રતિસન્ધાય તસ્મિન્નિન્દ્રેણચ્છિન્ને પુનઃ સ્વશિર એવ પ્રતિસન્ધાય તેન બ્રાહ્મણસ્ય સ્વશિરસૈવોત્ત્કાશેષા બ્રહ્મવિદ્યા શ્રુતા ।
તસ્માત્તતઃ પરતરં કિઞ્ચિત્ પુરુષાર્થસાધનં ન ભૂતં ન ભાવિ વા, કુત એવ વર્તમાનમ્, ઇતિ નાતઃ પરાસ્તુતિરસ્તિ ।
અપિ ચૈવં સ્તૂયતે બ્રહ્મવિદ્યાસર્વપુરુષાર્થાનાં કર્મ હિ સાધનમિતિ લોકે પ્રસિદ્વમ્ ।
તચ્ચ કર્મ વિત્તસાધ્યમ્,
તેનાશાપિનાસ્ત્યમૃતત્વસ્ય ।
તદિદમમૃતત્વં કેવલયાત્મવિદ્યયા કર્મનિરપેક્ષયા પ્રાપ્યતે;યસ્માત્ કર્મપ્રકરણે વક્તું પ્રાપ્તપિ કેવલપ્રકરણે, કર્મપ્રકરણાદુત્તીર્ત કર્મણા વિરુદ્વત્વાત્ કેવલસંન્યાસસહિતા અભિહિતા અમૃતત્વસાધનાય ।
તસ્માન્નાતઃ પરં પુરુષાર્થસાધનમસ્તિ ।
અપિ ચૈવં સ્તુતા બ્રહ્મવિદ્યા સર્વો હિ લોકો દ્વન્દ્વારામઃ"સ વૈ નૈવ રેમે તસ્માદેકાકી ન રમતે"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યો લોકસાધારણો ઽપિ સન્નાત્મજ્ઞાનબલદ્ભાર્યાપુત્રવિત્તાદિસંસારરતિં પરિત્યજ્ય પ્રજ્ઞાનતૃપ્ત આત્મરતિર્બભૂવ ।
અપિ ચૈવં સ્તુતા બ્રહ્મવિદ્યા યસ્માદ્યાજ્ઞવલ્ક્યેનસંસારમાર્ગદ્ વ્યુત્તિષ્ઠતાપિ પ્રિયાયૈ ભાર્યાયૈ પ્રોત્યર્થમેંવામિહિતા,"પ્રિયં ભાપસ એહ્યાઃસ્વ"ઇતિ લિઙ્ગાત્ ।
તત્રેયં સ્તુત્યર્થાખ્યાયિકેત્યવોચામ ।
કા પુનઃ સા આખ્યાયિકા? ઇત્યુચ્યતે---
ઇદં વૈ તન્ મધુ દધ્યઙ્ઙ્ આથર્વણો ઽશ્વિભ્યામ્ ઉવાચ ।
તદ્ એતદ્ ઋષિઃ પશ્યન્ન્ અવોચત્ -- તદ્ વાં નરા સનયે દંસ ઉગ્રમ્ આવિષ્ કૃણોમિ તન્યતુર્ ન વૃષ્ટિમ્ ।
દધ્યઙ્ હ યન્ મધ્વ્ આથર્વણો વામ્ અશ્વસ્ય શીર્ષ્ણા પ્ર યદ્ ઈમ્ ઉવાચેતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,5.16
ઇદમિત્યનન્તરનિર્દિષ્ટં વ્યપદિશતિ, બુદ્વૌ સન્નિહિતત્વાત્ ।
વૈશબ્દઃ સ્મરણાર્થઃ ।
તદિત્યાખ્યાયિકાનિર્વૃત્તંપ્રકરણાન્તરાભિહિતં પરોક્ષં વૈશબ્દેન સ્મારયન્નિહ વ્યપદિશતિ ।
યત્તત્ પ્રવર્ગ્યપ્રકરણે મૂચિતમ્, નાવિષ્કૃતં મધુ, તદિદં મધ્વિહાનન્તરં નિર્દિષ્ટમ્-ઽઇયં પૃથિવીઽઇત્યાદિના ।
કથં તત્ર પ્રકરણાન્તે સૂચિતમ્-દધ્યઙ્ હ વા આભ્યામાથર્વણો મધુ નામ બ્રાહ્મણમુવાચ ।
તદેનયોઃ પ્રિયં ધામ તદેવૈનયોરેતેનોપગચ્છતિ ।
સ હોવાચેન્દ્રેણ વા ઉત્ત્કો ઽસ્મયેતચ્ચેદન્યસ્મા અનુવ્રૂયાસ્તત એવ તે શિરશ્છિન્દ્યામિતિ ।
તસ્માદ્વૈ બિભેમિ, યદ્વૈ મે સ શિરો ન છિન્દ્યાત્ તદ્વામુપનેષ્ય ઇતિ ।
તૌ હોચતુરાવાં ત્વા તસ્માત્ ત્રાસ્યાવહે ઇતિ કથં મા ત્રાસ્યેથે? ઇતિ ।
યદા નાવુપનેષ્યસે;અથ તે શિરશ્છિત્ત્વા અન્યત્રાહ્રત્યોપનિધાસ્યાવઃ;અથાશ્વસ્ય શિર આહ્રત્ય તત્તે પ્રતિધાસ્યાવઃ;તેન નાવનુવક્ષ્યસિ ।
યદા નાવનુવક્ષ્યસિ, અથ તે તદિન્દ્રઃ શિરશ્છેત્સ્યતિ;અથ તે સ્વં શિર આહ્રત્ય તત્તે પ્રતિધાસ્યાવ ઇતિ ।
તથેતિ તૌ હોપનિન્યે ।
તૌ યદોપનિન્યે, અથાસ્ય શિરચ્છિત્ત્વાન્યત્રોપનિદધુતુઃ;અથાશ્વસ્ય શિર આહ્રત્ય તદ્વાસ્ય પ્રતિદધતુઃ ।
તેન હાભ્યામનુવાચ ।
સ યદા આભ્યામનુવાચાથાસ્ય તદિન્દ્રઃ શિરશ્ચિચ્છેદ ।
અથાસ્ય સ્વં શિર આહ્રત્ય તદ્વાસ્ય પ્રતિદધતુરિતિ ।
યાવત્તુ પ્રવર્ગ્યકર્માઙ્ગભૂતં મધુ તાવદેવ તત્રાભિહિતમ્, ન તુ કક્ષ્યમાત્માજ્ઞાનાખ્યમ્ ।
તત્ર યા આખ્યાયિકાભિહિતા સેહ સ્તુત્યર્થા પ્રદર્શ્યતે ।
ઇદં વૈ તન્મધુ દધ્યઙ્ઙાથર્વણો ઽનેન પ્રપઞ્ચેનાશ્વિભ્યામુવાચ ।
તદેતદૃપિઃ-તદેતત્ કર્મ, શૃપિર્મન્ત્રઃ, પશ્યન્નુપલભમાનઃ, અવોચત્-ઉત્ત્કવાન્ ।
કથમ્? તદ્દંસ ઇતિ વ્યવહિતેન સમ્બન્ધઃ ।
દંસ ઇતિ કર્મણો નામધેયમ્ ।
તચ્ચ દંસઃ કિવિશિષ્ટમ્? ઉગ્રં ક્રૂરમ્ ।
વાં યુવયોઃ ।
હે નરા નરાકારાવશ્વિનૌ ।
તચ્ચ કર્મ કિન્નિમિતમ્? સનયે લાભાય !લામલુબ્ધો હિ લોકે ઽપિ ક્રૂરં કર્માચરતિ, તથૈવૈતાવુપલભ્યેતે યથા સોકે ।
તદાવિઃ પ્રકાશં કૃણોમિ કરોમિ યદ્રહસિ ભવદ્ભયાં કૃતમ્, કિમિવ? ઇત્યુચ્યતે--તન્યતુઃ પર્જન્યઃ, ન ઇવ ।
નકારસ્તૂપરિષ્ટાદુપચાર ઉપમાર્થીયો વેદે, ન પ્રતિપેધાર્થઃ;યથાશ્વં ન ।
અશ્વમિવેતિ યદ્વત્ ।
તન્યતુરિવ વૃર્ષ્ટિ યથા પર્જન્યો વૃર્ષ્ટિ પ્રકાશયતિ સ્તનયિત્ન્વાદિશબ્દૈઃ, તદ્વદહં યુવયોઃ ક્રૂરં કર્મ આવિષ્કૃણોમીતિ સમ્બન્ધઃ ।
નન્વશ્વિનોઃ સ્તુત્યર્થૌ કથમિમૌ મન્ત્રૌ સ્યાતાં નિન્દાવચનૌ હીમૌ ।
નૈપ દોષઃ;સ્તુતિરેવૈષા, ન નિન્દાવચનૌ ।
યસ્માદીદૃશમપ્યતિક્રૂરં કર્મ કુર્વતોર્યુવયોર્ન લોમ ચ મીયત ઇતિ ।
ન ચાન્યત્કિઞ્ચિદ્વીયત એવેતિ ।
સ્તુતાવેતૌ ભવતઃ ।
નિન્દાં પ્રશંસાં હિ લૌકિકાઃ સ્મરન્તિ ।
તથા પ્રશંસારૂપા ચ નિન્દા લોકે પ્રસિદ્વા ।
દધ્યઙ્નામ આથર્વણઃ ।
હેત્યનર્થકો નિપાતઃ ।
યન્મધુકક્ષ્યમાત્મજ્ઞાનલક્ષણમાથવણો વાં યુકાભ્યામશ્વસ્ય શીર્ષ્ણા શિરસા પ્રયત્ ઈમ્ ઉવાચ યત્ પ્રોવાચ મધુ ।
ઈમિત્યનર્થકો નિપાતઃ ॥16॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,5.17
ઇદં વૈ તન્ મધુ દધ્યઙ્ઙ્ આથર્વણો ઽશ્વિભ્યામ્ ઉવાચ ।
તદ્ એતદ્ ઋષિઃ પશ્યન્ન્ અવોચત્ -- આથર્વણાયાશ્વિનૌ દધીચે ઽશ્વ્યં શિરઃ પ્રત્ય્ ઐરયતમ્ ।
સ વાં મધુ પ્ર વોચદ્ ઋતાયન્ ત્વાષ્ટ્રં યદ્ દસ્રાવ્ અપિકક્ષ્યં વામ્ ઇતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,5.17
ઇદં વૈ તન્મધ્વિત્યાદિ પૂર્વવન્મન્ત્રાન્તરદર્શનાર્થમ્ ।
તથાન્યો મન્ત્રસ્તામેવ આખ્યાયિકામનુસરતિસ્મ ।
આથર્વણો દધ્યઙ્નામ, આથર્વણો ઽન્યો વિદ્યત ઇત્યતો વિશિનષ્ટિ દધ્યઙ્નામાથર્વણઃ ।
તસ્મૈ દધીચ આથર્વણાય હે ઽશ્વિનાવિતિ મન્ત્રદૃશો વચનમ્, અશ્વ્યમ શ્વસ્ય સ્વભૂતં શિરઃ, બ્રાહ્મણસ્ય શિરસિચ્છિન્ને ઽશ્વસ્ય શિરશ્છિત્ત્વેદૃશમતિક્રૂરં કર્મ કૃત્વા અશ્વયં શિરો બ્રાહ્મણં પ્રતિ એરયતં ગમિતવન્તૌ યુવામ્ ।
સ ચાથર્વણો વાં યુવાભ્યાં તન્મધુ પ્રવોચદ્ યત્ પૂર્વં પ્રતિજ્ઞાતં વક્ષ્યામીતિ ।
સ કિમર્થમેવં જીવિતસન્દેહમારુહ્ય પ્રવોચત્? ઇત્યુચ્યતે ।
શૃતાયન્ યત પૂર્વં પ્રતિજ્ઞાતં સત્યં તત્ પરિપાલયિતુમિચ્છન્ ।
જીવિતાદપિ હિ સત્યધર્મપરિપાલના ગુરુતરેત્યેસ્ય લિઙ્ગમેતત્ ।
કિ તન્મધુ પ્રવોચત્? ઇત્યુચ્યતે-ત્વાષ્ટ્રમ્, ત્વષ્ટા આદિત્યસ્તસ્ય સમ્બન્ધિ, યજ્ઞસ્ય શિરશ્છિન્નં ત્વષ્ટાભવત્,
તત્પ્રતિસન્ધાનાર્થ પ્રવર્ગ્ય કર્મ ।
તત્ર પ્રવર્ગ્યકર્માઙ્ગભૂતં યદ્ વિજ્ઞાનં તત્ત્વાષ્ટ્રં મધુ-યજ્ઞસ્ય શિરશ્છેદનપ્રતિસન્ધાનાદિવિષયં દર્શનં તત્ત્વાષ્ટ્રં યન્મધુ હે દસ્ત્રો, દસ્ત્રાવિતિ પરબલાનામુપક્ષપયિતારૌ શત્રૂણાં વા
હિંસિતારૌ, અપિ ચ ન કેવલં ત્વાષ્ટ્રમેવ મધુ કર્મસમ્બન્ધિયુવાભ્યામવોચત્, અપિ ચ કક્ષ્યં ગોપ્યં રહસ્યં પરમાત્મસમ્બન્ધિ યદ્ વિજ્ઞાનં મધુ મધુબ્રાહ્મણેનોત્ત્કમધ્યાયદ્વયપ્રકાશિતમ્, તચ્ચ વાં યુવાભ્યાં પ્રવોચદિત્યનુવર્તતે ॥17॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,5.18
ઇદં વૈ તન્ મધુ દધ્યઙ્ઙ્ આથર્વણો ઽશ્વિભ્યામ્ ઉવાચ ।
તદ્ એતદ્ ઋષિઃ પશ્યન્ન્ અવોચત્ -- પુરશ્ ચક્રે દ્વિપદઃ પુરશ્ ચક્રે ચતુષ્પદઃ ।
પુરઃ સ પક્ષી ભુત્વા પુરઃ પુરુષ આવિશદ્ ઇતિ ।
સ વા અયં પુરુષઃ સર્વાસુ પૂર્ષુ પુરિશયઃ ।
નૈનેન કિં ચનાનાવૃતમ્ ।
નૈનેન કિં ચનાસંવૃતમ્

બ્ર્હુપ્ભ્_2,5.18
ઇદં વૈ તન્મધ્વિતિ પૂર્વવત્ ।
ઉત્ત્કૌ દ્વૌ મન્ત્રૌ પ્રવર્ગ્યસમ્બન્ધ્યાખ્યાયિકોપસંહર્તારૌ ।
દ્વયોઃ પ્રવર્ગ્યકર્માર્થયોરધ્યાયયોરર્થ આખ્યાયિકાભૂતાભ્યાં મન્ત્રાભ્યાં પ્રકાશિતઃ ।
બ્રહ્મવિદ્યાર્થયોસ્ત્વધ્યાયયોરર્થૌત્તરાભ્યામૃગ્ભ્યાં પ્રકાશયિતવ્યઃ, ઇત્યતઃ પ્રવર્તતે ।
યત્ કક્ષ્યં ચ મધુત્ત્કવાનાથર્વણો યુવાભ્યામિત્યુત્ત્કમ્ ।
કિં પુનસ્દન્મધુ? ઇત્યુચ્યતે-
પુરશ્ચક્રે પુરઃ પુરાણિ શરીરાણિ યત ઇયમચ્યાકૃતવ્યાકરણપ્રક્રિયા સ પરમેશ્વરો નામરૂપે અવ્યાક્રતે વ્યાકુર્વાણઃ પ્રથમં ભૂરાદીં લ્લોકાન્ સૃષ્ટ્વા ચક્રે કૃતવાન દ્વિપદો દ્વિપાદપલક્ષિતાનિ મનુષ્યશરીરાણિ પક્ષિશરીરાણિ ।
તવા પુરઃ શરીરાણિ ચક્રે ચતુષ્પદશ્ચતુષ્પાદુપલક્ષિતાનિ પશુશરીરાણિ ।
પુરઃ પુરસ્તાન્ સ ઈશ્વરઃ પક્ષી લિઙ્ગશરીરં ભૂત્વા પુરઃ શરીરાણિપુરુષ આવિશદિત્યસ્યાર્થમાચષ્ટે શ્રુતિઃ-સ વા અયં પુરુષઃ સર્વાસુયૂર્ષુ સર્વશરીરેષુ પુરિશયઃ, પુરિશેત ઇતિ પુરિશયઃ સન્ પુરુષ ઇત્યુચ્યતે ।
નૈનેનાનેન કિઞચન કિઞ્ચિદપ્યનાવૃતમનાચ્છદિતમ્ ।
તથા નૈનેન કિઞ્ચનાસંવૃતમન્તરનનુપ્રવેશિતં બાહ્યભૂતેનાન્તર્ભૂતેન ચ ન અનાવૃતમ્ ।
એવં સ એવ નામખ્યાત્મના અન્તર્વહિર્ભાવેન કાર્યકરણરૂપેણ વ્યવસ્થિતઃ ।
પુરશ્ચક્રે ઇત્યાદિમન્ત્રઃ સઙ્ક્ષેપત આત્મૈકત્વમાચષ્ટૈત્યર્થઃ ॥18॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,5.19
ઇદં વૈ તન્ મધુ દધ્યઙ્ઙ્ આથર્વણો ઽશ્વિભ્યામ્ ઉવાચ ।
તદ્ એતદ્ ઋષિઃ પશ્યન્ન્ અવોચત્ -- રૂપંરૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ તદ્ અસ્ય રૂપં પ્રતિચક્ષણાય ।
ઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુરૂપ ઈયતે યુક્તા હ્ય્ અસ્ય હરયઃ શતા દશેતિ ।
અયં વૈ હરયો ઽયં વૈ દશ ચ સહસ્રણિ બહૂનિ ચાનન્તાનિ ચ ।
તદ્ એતદ્ બ્રહ્માપૂર્વમ્ અનપરમ્ અનન્તરમ્ અબાહ્યમ્ ।
અયમ્ આત્મા બ્રહ્મ સર્વાનુભૂઃ ।
ઇત્ય્ અનુશાસનમ્