બૃહદારણ્યકોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.1

બ્ર્હુપ્ભ્_1,6.3 અથેદાનીં સર્વકર્મવિશેષાણાં મનનદર્શનાત્મકાનાં ચલનાત્મકાનાં ચ ક્રિયાસામાન્યમાત્રે ઽન્તર્ભાવ ઉચ્યતે ।
કથમ્? સર્વેષં કર્મવિશેષાણામાત્મા શરીરં સામાન્યમાત્મા, આત્મનઃ કર્મ આત્મેત્યુચ્યતે ।
ઽઆત્મના હિ શરીરેણ કર્મ કરોતિઽઇત્યુક્તમ્ ।
શરીરે ચ સર્વં કર્માભિવ્યજ્યત્ ।
અતઃ તાત્સ્થ્યાત્તચ્છબ્દં કર્મકર્મસામાન્યમાત્રં સર્વેષામુક્થમિત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
તદેતદ્યથોક્તં નામ રૂપં કર્મ ત્રયમિતરેતરાશ્રયમ્, ઇતરેતરાભિવ્યક્તિકારણમ્, ઇતરેતરપ્રલયં સંહતં ત્રિદણ્ડવિષ્ટમ્ભવત્ સદેકમ્ ।
કેનાત્મનૈકત્વમ્? ઇત્યુચ્યતે - અયમાત્માયં પિણ્ડઃ કાર્યકરણાત્મસઙ્ઘાતઃ તથાન્નત્રયે વ્યાખ્યાતઃઽએતન્મયો વા અયમાત્માઽઇત્યાદિના;એતાવદ્ધીદં સર્વં વ્યાકૃતમવ્યાકૃતં ચ યદુત નામ રૂપં કર્મેતિ, આત્મા ઉ એકો ઽયં કાર્યકરણસઙ્ઘાતઃ સન્નધ્યાત્માધિભૂતાધિદૈવભાવેન વ્યવસ્થિતમેતદેવ ત્રયં નામ રૂપં કર્મેતિ ।
તદેતદ્વક્ષ્યમાણમ્ ।
અમૃતં સત્યેનચ્છન્નમિત્યેતસ્ય વાક્યસ્યાર્થમાહ - પ્રાણો વા અમૃતં કરણાત્મકો ઽન્તરુપષ્ટમ્ભક આત્મભૂતો ઽભૂતો ઽવિનાશી;નામરૂપે સત્યં કાર્યાત્મકે શરીરાવસ્થે;ક્રિયાત્મકસ્તુ પ્રાણસ્તયોરુપષ્ટમ્ભકો બાહ્ય્ બાહ્ય્ આભ્યાં શરીરાત્મકાભ્યામુપજનાપાયધર્મિભ્યાં મર્ત્યાભ્યાં છન્નો ઽપ્રકાશીકૃતઃ ।
એતદેવસંસારસતત્વમવિદ્યાવિષયં પ્રદર્શિતમ્ ।
અત
ઊર્ધ્વં વિદ્યાવિષય આત્માધિગન્તવ્ય ઇથિ ચતુર્થં આરભ્યતે ॥3 ॥ ॥
ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે ષષ્ઠમુક્થબ્રાહ્મણમ્ ॥6॥
=======================================================================
અધ્યય 2
આત્મેત્યેવોપાસીત તદન્વેષણે ચ સર્વમન્વિષ્ટં સ્યાત્તદેવ ચાઽત્મતત્ત્વં સર્વસ્માત્પ્રેયસ્ત્વાદન્વેષ્ટવ્યમ્ ।
આત્માનમેવાવેદહં બ્રહ્માસ્મીત્યાત્મતત્ત્વમેકં વિદ્યાવિષયઃ ।
યસ્તુ ભેદદૃષ્ટિવિષયઃ સો ઽન્યો ઽસાવન્યો ઽહમસ્મીતિ ન સ વેદેત્યવિદ્યાવિષયઃ ।
"એકધૈવાનુદ્રષ્ટવ્યમ્" "મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ"ઇત્યેવમાદિભિઃ પ્રવિભત્કૌ વિદ્યાવિષયૌ સર્વોપનિષત્સુ ।
તત્ર ચાવિદ્યાવિષયઃ સર્વ એવ સાધ્યસાધનાદિભેદવિશેષવિનિયોગેન વ્યાખ્યાતઃ-આ તૃતીયાધ્યાયપરિસમાપ્તેઃ ।
સ ચ વ્યાખ્યાતો ઽવિદ્યાવિષયઃ સર્વ એવ દ્વિપ્રકારઃ- અન્તઃ પ્રાણ ઉપષ્ટમ્ભકો ગૃહસ્યેવ સ્તમ્ભાદિલક્ષણઃ પ્રકાશકો ઽમૃતઃ ।
બાહ્યશ્ચ કાર્યલક્ષણો ઽપ્રકાશક ઉપજનાપાયધર્મકસ્તૃણકુશમૃત્તિકાસમો ગૃહસ્યેવ સત્યશબ્દવાચ્યો મર્ત્યઃ તેનામૃતશબ્દવાચ્યઃ પ્રાણશ્છન્ન ઇતિ ચોપસંહ્રતમ્ ।
સ એવ ચ પ્રાણો બાહ્યાધારમેદેષ્વનેકધા વિસ્તૃતઃ; પ્રાણ એકો દેવ ઇત્યુચ્યતે ।
તસ્યૈવ બાહ્યઃ પિણ્ડ એકઃ સાધારણઃ---વિરાડ્ વૈશ્વાનર આત્મા પુરુષવિધઃ પ્રજાપતિઃ કો હિરણ્યગર્ભ ઇત્યાદિભિઃ પિણ્ડપ્રધાનૈઃ શબ્દૈરાખ્યાયતે સૂર્યાદિપ્રવિભક્તકરણઃ ।
એકં ચાનેકં ચ બ્રહ્મ એતાવદેવ, નાતઃ પરમસ્તિ પ્રત્યેકં ચ શરીરભેદેષુ પરિસમાપ્તં ચેતનાવત્કર્તૃ ભોક્તૃ ચેત્યવિદ્યાવિષયમેવ આત્મત્વેનોપગતો ગાર્ગ્યો બ્રાહ્મણો વક્તા ઉપસ્થાપ્યતે ; તદ્વિપરીતાત્મદૃગજાતશત્રુઃ શ્રોતા; એવં હિ યતઃ પૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તાખ્યાયિકારૂપેણ સમર્પ્યમાણોર્ઽથઃ શ્રોતુશ્ચિત્તસ્ય વશમેતિ; વિપર્યયે હિ તર્કશાસ્ત્રવત્ કેવલાર્થાનુગમવાક્યૈઃ સમર્પ્યમાણો દુર્વિજ્ઞેયઃ સ્યાદત્યન્તસૂક્ષ્મત્વાદ્વસ્તુનઃ ।
તથા ચ કાઠકે-"શ્રવણાયાપિ બહુભિર્યો ન લભ્યઃ"ઇત્યાદિવાક્યૈઃ સુ સંસ્કૃતદેવબુદ્ધિગમ્યત્વં સામાન્યમાત્રબુદ્ધ્યાગમ્યત્વં ચ સપ્રપઞ્ચં દર્શિતમ્ ।
"આચાર્યવાન્પુરુષો વેદ""આચાર્યાદ્ધૈવ વિદ્યા"ઇતિ ચચ્છાન્દોગ્યે ।
"ઉપદેક્ષ્યન્તિ તે જ્ઞાનં જ્ઞાનિનસ્તત્ત્વદર્શિનઃ"ઇતિ ચ ગીતાસુ ।
ઇહાપિ ચ શાકલ્યયાજ્ઞવલ્ક્યસંવાદેન અતિગહ્વરત્વં મહતા સંરમ્ભેણ બ્રહ્મણો વક્ષ્યતિ-તસ્માશ્ચિલષ્ટ એવ આખ્યાયિકારૂપેણ પૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તરૂપમાપાદ્ય વસ્યુસમર્પણાર્થ આરમ્ભઃ ।
આચારવિધ્યુપદેશાર્થશ્ચ--એવમાચારવતોર્વત્ત્કૃશ્રોક્રોરાખ્યાયિકાનુગતેર્ઽથો ઽવગમ્યતે ।
કેવલતર્કબુદ્વિનિષેધાર્થા ચાખ્યાયિકા--"નૈષા તર્કેણ મતિરાપનેયા""ન તર્કશાસ્ત્રદગ્ધાય"ઇતિ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યામ્ ।
શ્રદ્વા ચ બ્રહ્મવિજ્ઞાને પરમં સાધનમિત્યાખ્યાય્કાર્થઃ ।
તથા હિ ગાર્ગ્યાજાતશત્રવોરતીવ શ્રદ્વાલુતાદ્દૃશ્યતે આખ્યાયિકાયામ્;"શ્રદ્વાંલ્લભતે જ્ઞાનમ્"ઇતિ ચ સ્મૃતિઃ ।
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.1
દૃપ્તબાલાકિર્ હાનૂચાનો ગાર્ગ્ય આસ ।
સ હોવાચાજાતશત્રું કાશ્યં -- બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ -- સહસ્રમ્ એતસ્યાં વાચિ દદ્મઃ, જનકો જનક ઇતિ વૈ જના ધાવન્તીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.1
તત્ર પૂર્વપક્ષવાદી અવિદ્યાવિષયબ્રહ્મવિદ્ દૃપ્તબાલાકિઃ દૃપતે ગર્વિતો ઽસભ્યગ્બ્રહ્મવિત્તવાદેવ્ બલાકાયા અપત્યં બાલાકિર્દૃપ્તશ્ચાસૌ બાલાકિશ્ચેતિ દૃપ્તબાલાર્કિઃ, હશબ્દ એતિહ્યાર્થ આખ્યાયિકાયામ્, અનૂચાનઃ અનુવચસમર્થો વત્ત્કાવાગ્ગમી;ગાર્ગ્યો ગોન્નતઃ, આસ બભૂવ ક્વચિત્કાલવિશેષે ।
સ હોવાચાજાતશત્રુમજાતશત્રુનામાનં કાશ્યં કાશિરાજમભિગમ્ય-બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતિ બ્રહ્મ તે તુભ્યં બ્રવાણિ કથયાનિ ।
સ એવમુક્તો ઽજાતશત્રુરુવાચ-સહસ્રં ગવાં દદ્ભ એતસ્યાં વાચિ- યાં માં પ્રત્યવોચો બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતિ, તાવન્માત્રમેવ ગોસહસ્રપ્રદાને નિમિત્તમિત્યભિપ્રાયઃ ।
સાક્ષાદ્બ્રહ્મકથનમેવ નિમિત્તં કસ્માન્નાપેક્ષ્યતે સહસ્રદાને? બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતીયમેવ તુ વાગ્ નિમિત્તમપેક્ષ્યતે? ઇત્યુચ્યતે;યતઃ શ્રુતિરેવ રાજ્ઞો ઽભિપ્રાયમાહ-જનકો દાતા જનકઃ શ્રોતેતિ ચૈતસ્મિન્વાક્યદ્વયે પદદ્વયમભ્યસ્યતે જનકો જનક ઇતિ ।
વૈશબ્દઃ પ્રસિદ્ધાવદ્યોતનાર્થઃ;જનકો દિત્સુર્જનકઃ શુશ્રૂષુરિતિ બ્રહ્મ શુશ્રૂષવો વિવક્ષવઃ પ3તિજિઘૃક્ષવશ્ચ જનાધાવન્ત્યભિગચ્છન્તિ ।
તસ્માત્તત્સર્વં મય્યપિ સમ્ભાવિતવાનસીતિ ॥1॥
એવં રાજાનં શુશ્રૂષુમભિમુખીભૂતમ્-
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.2
સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ -- ય એવાસાવ્ આદિત્યે પુરુષ એતમ્ એવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુર્ -- મા મૈતસ્મિન્સંવદિષ્ઠાઃ ।
અતિષ્ઠાઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મૂર્ધા રાજેતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે ઽતિષ્ઠાઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મૂર્ધા રાજા ભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.2
સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ-ય એવ અસૌ આદિત્યે ચક્ષુષિ ચૈકો ઽભિમાની ચક્ષુર્દ્વારેણેહ હૃદિ પ્રવિષ્ટઃ ઽઅહં ભોક્તા કર્તા ચઽઇત્યવસ્થિતઃ, એતમેવાહં બ્રહ્મ પશ્યામિ, અસ્મિન્કાર્યકરણસઙ્ઘાતે ઉપાસે ।
તસ્માત્તમહં પુરુષં બ્રહ્મ તુભ્યં બ્રવીભ્યુપાઃસ્વેતિ ।
સ એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ અજાતશત્રુઃ ઽમા માઽઇતિ હસ્તેન વિનિવારયન્-એતસ્મિન્બ્રહ્મણિ વિજ્ઞેયે મા સંવદિષ્ઠાઃ;મા મેત્યાબાધનાર્થં દ્વિર્વચનમ્ ।
એવં સમાને વિજ્ઞાનવિષયે આવયોરસ્માનવિજ્ઞાનવત ઇવ દર્શયતા બાધિતાઃ સ્યામ, અતો મા સંવદિષ્ઠાઃ-મા સંવાદં કાર્ષીરસ્મિન્બ્રહ્મણિ ।
અન્યચ્ચેજ્જાનાસિ, તદ્બ્રહ્મ વક્તુમર્હસિ, ન તુ યન્મયા જ્ઞાયત એવ ।
અથ ચેન્મન્યસે-જાનીષે ત્વં બ્રહ્મમાત્રં ન તુ તદ્વિશેષણોપાસનફલાનીતિ-તન્ન મન્તવ્યમ્, યતઃ સર્વમેતદહં જાને યદ્બ્રવીષિ ।
કથમ્? અતિષ્ઠાઃ-અતીત્ય ભૂતાનિ તિષ્ઠાતીત્યતિષ્ઠાઃ ।
સર્વેષાં ચ ભૂતાનાં મૂર્ધા શિરો રાજેતિ વૈ-રાજા દીપ્તિગુમોપેતત્વાત્, એતૈર્વિશેષણૈર્વિશિષ્ટમેતદ્બ્રહ્મ અસ્મિન્કાર્યકરણસઙ્ઘાતે કર્તૃ ભોક્તૃ ચેત્યહમેતમુપાસ ઇતિ ।
ફલમપ્યેવં વિશિષ્ટોપાસકસ્ય-સ ય એતમેવમુપાસ્તે ઽતિષ્ઠાઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મૂર્ધા રાજા ભવતિ ।
યથાગુણોપાસનમેવ હિ ફલમ્;"તં યથા યથોપાસતે તદેવ ભવતિ"ઇતિ શ્રુતેઃ ॥2॥
સંવાદેનાદિત્યબ્રહ્મણિ પ્રત્યાખ્યાતે ઽજાતશત્રુણા ચન્દ્રમસિ બ્રહ્માન્તરં પ્રતિપેદે ગાર્ગ્યઃ ।
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.3
સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ -- ય એવાસૌ ચન્દ્રે પુરુષ એતમ્ એવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ -- મા મૈતસ્મિન્સંવદિષ્ઠાઃ ।
બૃહન્ પાણ્દરવાસાઃ સોમો રાજેતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે ઽહર્-અહર્ સુતઃ પ્રસુતો ભવતિ ।
નાસ્યાન્નં ક્ષીયતે

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.3
ય એવાસૌ ચન્દ્રે મનસિ ચૈકઃ પુરુષો ભોક્તા કર્તા ચેતિ પૂર્વવદ્વિશેષણમ્ ।
બૃહન્ મહાન્ પાણ્ડરં શુક્લં વાસો યસ્ય સો ઽયં પાણ્ડરવાસાઃ, અપ્શરીરત્વાચ્ચન્દ્રાભિમાનિનઃ પ્રાણસ્ય, સોમો રાજા ચન્દ્રઃ, યશ્ચાન્નભૂતો ઽભિષૂયતે લતાત્મકો યજ્ઞે, તમેકીકૃત્યૈતમેવાહં બ્રહ્મોપાસે ।
યથોક્તગુણં ય ઉપાસ્તે તસ્યાહરહઃ સુતઃ સોમો ઽભિષુતો ભવતિ યજ્ઞે, પ્રસુતઃ પ્રકૃષ્ટં સુતરાં સુતો ભવતિ વિકારે, ઉભયવિધયજ્ઞાનુષ્ઠાનસામર્થ્યં ભવતીત્યર્થઃ ।
અન્નં ચાસ્ય ન ક્ષીયતે ઽન્નાત્મકોપાસકસ્ય ॥3॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.4
સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ -- ય એવાસૌ વિદ્યુતિ પુરુષ એતમ્ એવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ -- મા મૈતસ્મિન્ સંવદિષ્ઠાઃ ।
તેજસ્વીતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે તેજસ્વી હ ભવતિ ।
તેજસ્વિની હાસ્ય પ્રજા ભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.4
તથા વિદ્યુતિ ત્વચિ હૃદયે ચૈકા દેવતા ।
તેજસ્વીતિ વિશેષણમ્, તસ્યાસ્તત્ફલમ્-તેજસ્વી હ ભવતિ તેજસ્વિની હાસ્ય પ્રજા ભવતિ ।
વિદ્યુતાં બહુત્વસ્યાઙ્ગીકરણાદાત્મનિ પ્રજાયાં ચ ફલબાહુલ્યમ્ ॥4॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.5
સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ -- ય એવાયમ્ આકાશે પુરુષ એતમ્ એવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ -- મા મૈતસ્મિન્ સંવદિષ્ઠાઃ ।
પૂર્ણમ્ અપ્રવર્તીતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે પૂર્યતે પ્રજયા પશુભિર્ નાસ્યાસ્માલ્ લોકાત્ પ્રજોદ્વર્તતે

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.5
તથા આકાશે હૃદ્યાકાશે હૃદયે ચૈકા દેવતા ।
પૂર્ણમપ્રવર્તિ ચેતિ વિશેષણદ્વયમ્ ।
પૂર્ણત્વવિશેષણફલમિદમ્-પૂર્યતે પ્રજયા પશુભિઃ;અપ્રવર્તિવિશેષણફલમ્-નાસ્યાસ્માલ્લોકાત્પ્રજોદ્વર્તત ઇતિ,
પ્રજાસન્તાનાવિચ્છિત્તિઃ ॥5॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.6
સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ -- ય એવાયં વાયૌ પુરુષ એતમ્ એવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ -- મા મૈતસ્મિન્સંવદિષ્ઠાઃ ।
ઇન્દ્રો વૈકુણ્ઠો ઽપરાજિતા સેનેતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે જિષ્ણુર્ હાપરાજિષ્ણુર્ ભવત્ય્ અન્યતસ્ત્યજાયી

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.6
તથા વાયૌ પ્રાણે હૃદિ ચૈકા દેવતા ।
તસ્યા વિશેષણમ્-ઇન્દ્રઃ પરમેશ્વરઃ, વૈકુણ્ઠો ઽપ્રસહ્યઃ, ન પરૈર્જિતપૂર્વા પરાજિતા સેના-મરુતાં ગણત્વપ્રસિદ્ધેઃ ।
ઉપાસનફલમપિ-જિષ્ણુર્હ જયનશીલો ઽપરાજિષ્ણુર્ન ચ પરૈર્જિતસ્વભાવો ભવતિ, અન્યતસ્ત્યજાયી અન્યતસ્ત્યાનાં સપત્નાનાં જયનશીલો ભવતિ ॥6॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.7
સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ -- ય એવાયમ્ અગ્નૌ પુરુષ એતમ્ એવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ -- મા મૈતસ્મિન્સંવદિષ્ઠાઃ ।
વિષાસહિર્ ઇતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે વિષાસહિર્ હ ભવતિ ।
વિષાસહિર્ હાસ્ય પ્રજા ભવતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.7
અગ્નૌ વાચિહૃદિ ચૈકા દેવતા ।
તસ્યા વિશેષણમ્-વિષાસહિર્મર્ષયિતા પરેષામ્ ।
અગ્નિબાહુલ્યાત્ ફલબાહુલ્યં પૂર્વવત્ ॥7॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.8
સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ -- ય એવાયમ્ અપ્સુ પુરુષ એતમ્ એવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ -- મા મૈતસ્મિન્સંવદિષ્ઠાઃ ।
પ્રતિરૂપ ઇતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે પ્રતિરૂપં હૈવૈનમ્ ઉપગચ્છતિ નાપ્રતિરૂપમ્ ।
અથો પ્રતિરુપો ઽસ્માજ્ જાયતે

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.8
અપ્સુ રેતસિ હૃદિ ચૈકા દેવતા ।
તસ્યા વિશેષણમ્-પ્રતિરૂપો ઽનુરૂપઃ શ્રુતિસ્મૃત્યપ્રતિકૂલ ઇત્યર્થઃ ।
ફલમ્-પ્રતિરૂપં શ્રુતિસ્મૃતિશાસનાનુરૂપમેવ એનમુપગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ, ન વિપરીતમ્, અન્યચ્ચ-અસ્માત્તથાવિધ એવોપજાયતે ॥8॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.9
સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ -- ય એવાયમ્ આદર્શે પુરુષ એતમ્ એવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ -- મા મૈતસ્મિન્ સંવદિષ્ઠાઃ ।
રોચિષ્ણુર્ ઇતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે રોચિષ્ણુર્ હ ભવતિ ।
રોચિષ્ણુર્ હાસ્ય પ્રજા ભવતિ ।
અથો યૈઃ સંનિગચ્છતિ ।
સર્વાંસ્ તાન્ અતિરોચતે

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.9
આદર્શે પ્રસાદસ્વભાવે ચાન્યત્ર ખડ્ગાદૌ હાર્દે ચ સત્ત્વશુદ્ધિસ્વાભાવ્યે ચૈકા દેવતા, તસ્યા વિશેષણમ્-રોચિષ્ણુર્દીપ્તિસ્વભાવઃ, ફલં ચ તદેવ ।
રોચનાધારબાહુલ્યાત્ફલબાહુલ્યમ્ ॥9॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.10
સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ -- ય એવાયં યન્તં પશ્ચાચ્ છબ્બો ઽનૂદેત્ય્ એતમ્ એવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ -- મા મૈતસ્મિન્ સંવદિષ્ઠાઃ ।
અસુર્ ઇતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે સર્વં હૈવાસ્મિંલ્ લોક આયુર્ એતિ ।
નૈનં પુરા કાલાત્ પ્રાણો જહાતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.10
યન્તં ગચ્છન્તં ય એવાયં શબ્દઃ પશ્ચાત્પૃષ્ઠતો ઽનીદેત્યધ્યાત્મં ચ જીવનહેતુઃ પ્રાણઃ, તમેકીકૃત્યાહ;અસુઃ પ્રાણો જીવનહેતુરિતિ ગુણસ્તસ્ય;ફલમ્-સર્વમાયુરસ્મિંલ્લોક એતીતિ-યથોપાત્તં કર્મણા આયુઃ;કર્મફલપરિચ્છિન્નકાલાત્પુરા પૂર્વં રોગાદિભિઃ પીડ્યમાનમપ્યેનં પ્રાણો ન જહાતિ ॥10॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.11
સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ -- ય એવાયં દિક્ષુ પુરુષ એતમ્ એવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ -- મા મૈતસ્મિન્ સંવદિષ્ઠાઃ ।
દ્વિતીયો ઽનપગ ઇતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે દ્વિતીયવાન્ હ ભવતિ ।
નાસ્માદ્ ગણશ્ છિદ્યતે

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.11
દિક્ષુ કર્ણયોર્હૃદિ ચૈકા દેવતા અશ્વિનૌ દેવાવવિયુક્તસ્વભાવૌ ।
ગુણસ્તસ્ય દ્વિતીયવત્ત્વમનપગત્વમવિયુક્તતા ચાન્યોન્યં દિશામશ્વિનોશ્ચૈવન્ધર્મિત્વાત્ ।
તદેવ ચ ફલમુપાસકસ્ય-ગણાવિચ્છેદો દ્વિતીયવત્ત્વં ચ ॥11॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.12
સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ -- ય એવાયં છાયામયઃ પુરુષ એતમ્ એવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ -- મા મૈતસ્મિન્સંવદિષ્ઠાઃ ।
મૃત્યુર્ ઇતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમ્ એવમ્ ઉપાસ્તે સર્વં હૈવાસ્મિંલ્ લોક આયુર્ એતિ ।
નૈનં પુરા કાલાન્ મૃત્યુર્ આગચ્છતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.12
છાયાયાં બાહ્યે તમસ્યધ્યાત્મં ચ આવરણાત્મકે ઽજ્ઞાને હૃદિ ચૈકા દેવતા ।
તસ્યા વિશેષણં મૃત્યુઃ ।
ફલં સર્વં પૂર્વવત્, મૃત્યોરનાગમનેન રોગાદિપીડાભાવો વિશેષઃ ॥12॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.13
સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ -- ય એવાયમ્ આત્મનિ પુરુષ એતમ્ એવાહં બ્રહ્મોપાસ ઇતિ ।
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ -- મા મૈતસ્મિન્ સંવદિષ્ઠાઃ ।
આત્મન્વીતિ વા અહમ્ એતમ્ ઉપાસ ઇતિ ।
સ ય એતમ્ એવમ્ ઉપાસ્ત આત્મન્વી હ ભવતિ ।
આત્મન્વિની હાસ્ય પ્રજા ભવતિ ।
સ હ તૂષ્ણીમ્ આસ ગાર્ગ્યઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.13
આત્મનિ પ્રજાપતૌ બુદ્ધૌ ચ હૃદિ ચૈકા દેવતા ।
તસ્યા આત્મન્વી-આત્મવાનીતિ વિશેષણમ્ ।
ફલમ્-આત્મન્વી હ ભવત્યાત્મવાન્ભવતિ, આત્મન્વિની હાસ્ય પ્રજા ભવતિ ।
બુદ્ધિબહુલત્વાત્પ્રજાયાં સમ્પાદનમિતિ વિશેષઃ ।
સ્વયં પરિજ્ઞાતત્વેનૈવં ક્રમેણ પ્રત્યાખ્યા તેષુ બ્રહ્મસુ સ ગાર્ગ્યઃ ક્ષીણબ્રહ્મવિજ્ઞાનો ઽપ્રતિભાસમાનોત્તરસ્તૂષ્ણીમવાક્છિરા આસ ॥13॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.14
તં તથાભૂતમાલક્ષ્ય ગાર્ગ્યમ્-
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ -- એતાવન્ નૂ3 ઇતિ ।
એતાવદ્ ધીતિ ।
નૈતાવતા વિદિતં ભવતીતિ ।
સ હોવાચ ગાર્ગ્યઃ -- ઉપ ત્વાયાનીતિ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.14
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ-એતાવન્નૂ3ઇતિ ।
કિમેતાવદ્બ્રહ્મ નિર્જ્ઞાતમ્, આહોસ્વિદધિકમપ્યસ્તીતિ? ઇતર આહૈતાવદ્ધીતિ ।
નૈતાવતા વિદિતેન બ્રહ્મ વિદિતં ભવતીત્યાહાજાતશત્રુઃ, કિમર્થં ગર્વિતો ઽસિ બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતિ ।
કિમેતાવદ્વિદિતં વિદિતમેવ ન ભવતિ? ઇત્યુચ્યતે-ન, ફલવદ્વિજ્ઞ3નશ્રવણાત્ ।
ન ચાર્થવાદત્વમેવ વાક્યાનામવગન્તું શક્યમ્ અપૂર્વવિધાનપરાણિ હિ વાક્યાનિ પ્રત્યુપાસનોપદેશં લક્ષ્યન્તે-"અતિષ્ઠાઃ સર્વેષાં ભૂતાનામ્"ઇત્યાદીનિ ।
તદનુરૂપાણિ ચ ફલાનિ સર્વત્ર શ્રૂયન્તે વિભક્તાનિ ।
અર્થવાદત્વે એતદસમઞ્જસમ્ ।
કથં તર્હિ નૈતાવતા વિદિતં ભવતીતિ? નૈષ દોષઃ, અધિકૃતાપેક્ષત્વાત્ ।
બ્રહ્મોપાદેશાર્થં હિ શુશ્રૂષવે ઽજાતશત્રવે ઽમુખ્યબ્રહ્મવિદ્ગાર્ગ્યઃ પ્રવૃત્તઃ, સ યુક્ત એવ મુખ્યબ્રહ્મવિદાજાતશત્રુણામુખ્ય બ્રહ્મવિદ્ગાર્ગ્યો વક્તુમ્- યન્મુખ્યં બ્રહ્મ વક્તું પ્રવૃત્તસ્ત્વં તન્ન જાનીષ ઇતિ ।
યદ્યમુખ્યબ્રહ્મવિજ્ઞાનમપિ પ્રત્યાખ્યાયેત, તદૈતાવતેતિ ન બ્રૂયાત્, ન કિઞ્ચિજ્જ્ઞાતં ત્વયેત્યેવં બ્રૂયાત્, ન કિઞ્ચિજ્જ્ઞાતં ત્વયેત્યેવં બ્રૂયાત્ ।
તસ્માદ્ભવન્ત્યેતાવન્ત્યવિદ્યાવિષયે બ્રહ્માણિ ।
એતાવદ્વિજ્ઞાનદ્વારત્વાચ્ચ પરબ્રહ્મવિજ્ઞાનસ્ય, યુક્તમેવ વક્તુમ્-નૈતાવતાવિદિતંભવતીતિ ।
અવિદ્યાવિષયે વિજ્ઞેયત્વં નામરૂપકર્માત્મકત્વં ચૈષાં તૃતીયે ઽધ્યાયે પ્રદર્શિતમ્ ।
તસ્માત્"નૈતાવતા વિદિતં ભવતિ"ઇતિ બ્રુવતા અધિકં ભ્રહ્મ જ્ઞાતવ્યમસ્તીતિ દર્શિતં ભવતિ ।
તચ્ચાનુપસન્નાય ન વક્તવ્યમ્ ઇત્યાચારવિધિજ્ઞો ગાર્ગ્યઃ સ્વયમેવાહ-ઉપ ત્વા યાનીતિ-ઉપગચ્છાનીતિ ત્વામ્, યથાન્યઃ શિષ્યો ગુરુમ્ ॥14॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.15
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ -- પ્રતિલોમં ચૈતદ્ યદ્ બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયમ્ ઉપેયાદ્ બ્રહ્મ મે વક્ષ્યતીતિ ।
વ્ય્ એવ ત્વા જ્ઞપયિષ્યામીતિ ।
તં પાણાવ્ આદાયોત્તસ્થૌ ।
તૌ હ પુરુષં સુપ્તમ્ આજગ્મતુઃ ।
તમ્ એતૈર્ નામભિર્ આમન્ત્રયાં ચક્રે બૃહન્ પાણ્દરવાસઃ સોમ રાજન્ન્ ઇતિ ।
સ નોત્તસ્થૌ ।
તં પાણિનાપેષં બોધયાં ચકાર ।
સ હોત્તસ્થૌ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.15
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ પ્રતિલોમં વિપરીતં ચૈતત્ ।
કિં તત્? યદ્બ્રહ્મણ ઉત્તમવર્ણ આચાર્યત્વે ઽધિકૃતઃ સન્ ક્ષત્રિયમનાચાર્યસ્વભાવમુપેયાત્-ઉપગચ્છેચ્છિષ્યવૃત્ત્યા બ્રહ્મ મે વક્ષ્યતીતિ ।
એતદાચારવિધિશાસ્રેષુ નિષિદ્ધમ્;તસ્માત્તિષ્ઠત્વમાચાર્ય એવ સન્ ।
વિજ્ઞપયિષ્યામ્યેવ ત્વામહં યસ્મિન્વિદિતે બ્રહ્મ વિદિતં ભવતિ યત્તન્મુખ્યં બ્રહ્મ વેદ્યમ્ ।
તં ગાર્ગ્યં સલજ્જમાલક્ષ્ય વિશ્રમ્ભજનનાય પાણૌ હસ્ત આદાય ગૃહીત્વોત્તસ્થાવુત્થિતવાન્ ।
તૌ હ ગાર્ગ્યાજાતશત્રૂ પુરુષં સુપ્તં રાજગૃહપ્રદેશે ક્વચિદાજગ્મતુરાગતૌ ।
તં ચ પુરુષં સુપ્તં પાપ્ય એતૈર્નામભિઃ"બૃહન્ પાણ્ડરવાસઃ સોમ રાજન્"ઇત્યેતૈરામન્ત્રયાઞ્ચક્રે ।
એવમામન્ત્ર્યમાણો ઽપિ સ સુપ્તો નોત્તસ્થૌ, તમપ્રતિબુધ્યમાનં પાણિના આપેષમાપિષ્યાપિષ્ય બોધયાઞ્ચકાર પ્રતિબોધિતવાન્; તેન સ હોત્તસ્થૌ ।
તસ્માદ્યો ગાર્ગ્યેણાભિપ્રેતઃ નાસાવસ્મિઞ્છરીરે કર્તા ભોક્તા બ્રહ્મેતિ ।
કથં પુનરિદમવગમ્યતે સુપ્તપુરુષગમનતત્સમ્બોધનાનુત્થાનૈર્ગાર્ગ્યાભિમતસ્ય બ્રહ્મણો ઽબ્રહ્મત્વં જ્ઞાપિતમિતિ?
જાગરિતકાલે યો ગાર્ગ્યાભિપ્રેતઃ પુરુષઃ કર્તા ભોક્તા બ્રહ્મ સંનિહિતઃ કરણેષુ યથા, તથાજાતશત્ર્વભિપ્રેતો ઽપિ તત્સ્વામી ભૃત્યેષ્વિવ રાજા સંનિહિત એવ ।
કિં તુ ભૃત્યસ્વામિનોર્ગાર્ગ્યાજાતશત્ર્વભિપ્રેતયોર્યદ્વિવેકાવધારણ કારણં તત્સઙ્કીર્ણત્વાદનવધારિતવિશેષમ્ ।
યદ્દ્રષ્ટુત્વમેવ ભોક્તુર્ન દૃશ્યત્વમ્, યચ્ચાભોક્તુર્દૃશ્યત્વમેવ ન તુ દ્રષ્ટૃત્વમ્, તચ્ચોભયમિહ સઙ્કીર્ણત્વાદ્વિવિચ્ય દર્શયિતુમશક્યમિતિ સુપ્તપુરુષગમનમ્ ।
નનુ સુપ્તે ઽપિ પુરુષે વિશિષ્ટૈર્નામભિરામન્ત્રિતો ભોક્તૈવ પ્રતિપત્સ્યતે નાભોક્તેતિ નૈવ નિર્ણયઃ સ્યાદિતિ ।
ન, નિર્ધારિતવિશેષત્વાદ્ગાર્ગ્યાભિપ્રેતસ્યઃ યો હિ સત્યેનચ્છન્નઃ પ્રાણ આત્મામૃતો વાગાદિષ્વનસ્તમિતો નિમ્લોચત્સુ, યસ્યાપઃ શરીરં પાણ્ડરવાસાઃ, યશ્ચાસપત્નત્વાદ્ બૃહન્, યશ્ચ સોમો રાજા ષોડશકાલઃ, સ સ્વવ્યાપારારૂઢો યથાનિર્જ્ઞાત એવાનસ્તમિતસ્વભાવ આસ્તે ।
નચાન્યસ્ય કસ્યચિદ્વ્યાપારસ્તસ્મિન્કાલે ગાર્ગ્યેણાભિપ્રેયતે તદ્વિરોધિનઃ ।
તસ્માત્સ્વનામભિરામન્ત્રિતેન પ્રતિબોદ્ધવ્યમ્, ન ચ પ્રત્યબુધ્યત ।
તસ્માત્પારિશેષ્યાદ્ગાર્ગ્યાભિપ્રેતસ્યાભોક્તૃત્વં બ્રહ્મણઃ ।
ભોક્તૃસ્વભાવશ્ચેદ્ ભુઞ્જીતૈવ સ્વં વિષયં પ્રાપ્તમ્ ।
ન હિ દગ્ધૃસ્વભાવઃ પ્રકાશયિતૃસ્વભાવઃ સન્વહ્નિસ્તૃણોલપાદિ દાહ્યં સ્વવિષયં પ્રાપ્તં ન દહતિ, પ્રકાશ્યં વા ન પ્રકાશયતિ ।
ન ચેદ્દહતિ પ્રકાશયતિ વા પ્રાપ્તં સ્વં વિષયમ્, નાસૌ વહ્નિર્દગ્ધા પ્રકાશયિતા વેતિ નિશ્ચીયતે ।
તથાસૌ પ્રાપ્તશબ્દાદિવિષયોપલબ્ધૃસ્વભાવશ્ચેદ્ ગાર્ગ્યાભિપ્રેતઃ પ્રાણો બૃહન્ પાણ્ડરવાસ ઇત્યેવમાદિશબ્દં સ્વં વિષયમુપલભેત, યથા પ્રાપ્તં તૃણોલપાદિ વહ્નિર્દહેત્પ્રકાશયેચ્ચ અવ્યભિચારેણ તદ્વત્ ।
તસ્માત્પ્રાપ્તાનાં શબ્દાદીનામપ્રતિબોધાદભોક્તૃસ્વભાવ ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
ન હિ યસ્ય યઃ સ્વભાવો નિશ્ચિતઃ, સ તં વ્યભિચરતિ કદાચિદપિ ।
અતઃ સિદ્ધં પ્રાણસ્યાભોક્તૃત્વમ્ ।
સમ્બોધનાર્થનામવિશેષેણ સમ્બન્ધાગ્રહણાદપ્રતિબોધ ઇતિ ચેત્? સ્યાદેતત્-યથા બહુષ્વાસીનેષુ સ્વનામવિશેષેણ સમ્બન્ધાઘ્રહણાન્મામયં સમ્બોધયતીતિ, શૃણ્વન્નપિ સમ્બોધ્યમાનો વિશેષતો ન પ્રતિપદ્યતે, તથેમાનિ બૃહન્નિત્યેવમાદીનિ મમ નામાનીત્યગૃહીતસમ્બન્ધત્વાત્પ્રાણો ન ગૃહ્ણાતિ સમ્બોધનાર્થં શબ્દમ્, ન ત્વવિજ્ઞાતૃત્વાદેવેતિ ચેત્?
ન;દેવતાભ્યુપગમે ઽઘ્રહણાનુપપત્તેઃ ।
યસ્ય હિ ચન્દ્રાદ્યભિમાનિની દેવતા અધ્યાત્મં પ્રાણો ભોક્તા અભ્યુપગમ્યતે, તસ્ય તથા સંવ્યવહારાય વિશેષનામ્ના સમ્બન્ધો ઽવશ્યં ગ્રહીતવ્યઃ, અન્યથા આહ્વાનાદિવિષયે સંવ્યવહારો ઽનુપપન્નં સ્યાત્ ।
વ્યતિરિક્તપક્ષે ઽપ્યપ્રતિપત્તેર યુક્તમિતિ ચેત્? યસ્ય ચ પ્રાણવ્યતિરિક્તો ભોક્તા, તસ્યાપિ બૃહન્નિત્યાદિનામભિઃ સમ્બોધને બૃહત્ત્વાદિનામ્નાં તદા તદ્વિષયત્વાત્પ્રતિપત્તિર્યુક્તા ।
ન ચ કદાચિદપિ બૃહત્ત્વાદિશબ્દૈઃ સમ્બોધિતઃ
પ્રતિપદ્યમાનો દૃશ્યતે ।
તસ્માદકારણમભોક્તૃત્વે સમ્બોધનાપ્રતિપત્તિરિતિ ચેત્?
ન;તદ્વતસ્તાવન્માત્રાભિમાનાનુપપત્તેઃ ।
યસ્ય પ્રાણવ્યતિરિક્તો ભોક્તા સ પ્રાણદેવતામાત્રે ઽભિમાનો યથા હસ્તે ।
તસ્માત્પ્રાણનામસમ્બોધને કૃત્સ્નાભિમાનિનો યુક્તૈવાપ્રતિપત્તિઃ;ન તુ પ્રાણસ્યાસાધારણનામસંયોગે, દેવતાત્મત્વાનભિમાનાચ્ચાત્મનઃ ।
સ્વનામપ્રયોગે ઽપ્યપ્રતિપત્તિદર્શનાદયુક્તમિતિ ચેત્? સુષુપ્તસ્ય યલ્લૌકિકં દેવદત્તાદિ નામ તેનાપિ સમ્બોધ્યમાનઃ કદાચિન્ન પ્રતિપદ્યતે સુષુપ્તઃ ।
તથા ભોક્તાપિ સન્પ્રાણો ન પ્રતિપદ્યત ઇતિ ચેત્?
ન, આત્મપ્રાણયોઃ સુપ્તાસુપ્તત્વવિશેષોપપત્તેઃ ।
સુષુપ્તત્વાત્પ્રાણગ્રસ્તતયોપરતકણ આત્મા સ્વં નામ પ્રયુજ્યમાનમપિ ન પ્રતિપદ્યતે ।
ન તુ તદસુપ્તસ્ય પ્રાણસ્ય ભોક્તૃત્વ ઉપરતકરણત્વં સમ્બોધનાગ્રહણં વા યુક્તમ્ ।
અપ્રસિદ્ધનામભિઃ સમ્બોધનમયુક્તમિતિ ચેત્- સન્તિ હિ પ્રાણવિષયાણિ પ્રસિદ્ધાનિ પ્રાણાદિનામાનિ;તાન્યપોહ્ય
અપ્રસિદ્ધૈર્બૃહત્ત્વાદિનામભિઃ સમ્બોધનમયુક્તમ્, લૌકિકન્યાયાપોહાત્ ।
તસ્માદ્ભોક્તુરેવ સતઃ પ્રાણસ્યાપ્રતિપત્તિરિતિ ચેત્? ન, દેવતાપ્રત્યાખ્યાનાર્થત્વાત્ ।
કેવલસમ્બોધનમાત્રાપ્રતિપત્ત્યૈવ અસુપ્તસ્યાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રાણસ્યાભોકતૃત્વે સિદ્ધે યચ્ચન્દ્રદેવતાવિષયૈર્નામભિઃ સમ્બોધનમ્, તચ્ચન્દ્રદેવતા પ્રાણો ઽસ્મિઞ્છરીરે ભોક્તેતિ ગાર્ગ્યસ્ય વિશેષપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થમ્ ।
ન હિ તલ્લૌકિકનામ્ના સમ્બોધનેશક્યં કર્તુમ્ ।
પ્રાણગ્રસ્તત્વાત્કરણાન્તરાણાં પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેર્ભોક્તૃત્વાશઙ્કાનુપપત્તિઃ ।
દેવતાન્તરાભાવાચ્ચ ।
નન્વતિષ્ઠા ઇત્યાદ્યાત્મન્વીત્યન્તેન ગ્રન્થેન ગુણવદ્દેવતાભેદસ્ય દર્શિતત્વાદિતિ ચેત્?
ન, તસ્ય પ્રાણ એવૈકત્વાભ્યુપગમાત્સર્વશ્રુતિષ્વરનાભિનિદર્શનેન ।
"સત્યેનચ્છન્નમ્ પ્રાણો વા અમૃતમ્"ઇતિ ચ પ્રાણબાહ્યસ્યાન્યસ્યાનભ્યુપગમાદ્ભોક્તુઃ"એષ ઉ હ્યેવ સર્વે દેવાઃ" "કતમ એકો દેવ ઇતિ પ્રાણઃ"ઇતિ ચ સર્વદેવાનાં પ્રાણ એવૈકત્વોપપાદનાચ્ચ ।
તથા કરણભેદેષ્વનાશઙ્કા, દેહભેદેષ્વિવ સ્મૃતિજ્ઞાનેચ્છદિપ્રતિસન્ધાનાનુપપત્તેઃ;ન હ્યન્યદૃષ્ટમન્યઃ સ્મરતિ જાનાતીચ્છતિ પ્રતિસન્દધાતિ વા ।
તસ્માન્ન કરણભેદવિષયા ભોક્તૃત્વાશઙ્કા વિજ્ઞાનમાત્રવિષયા વા કદાચિદપ્યુપપદ્યતે ।
નનુ સઙ્ઘાત એવાસ્તુ ભોક્તા, કિં વ્યતિરિક્તકલ્પનયેતિ? ન;આપેષણે વિશેષદર્શનાત્ ।
યદિ હિ પ્રાણશરીરસઙ્ઘાતમાત્રો ભોક્તા સ્યાત્સઙ્ઘાતમાત્રાવિશેષાત્સદા આપિષ્ટસ્યાનાપિષ્ટસ્ય ચ પ્રતિબોધે વિશેષો ન સ્યાત્ ।
સઙ્ઘાતવ્યતિરિક્તે તુ પુનર્ભોક્તરિ સઙ્ઘાતસમ્બન્ધવિશેષાનેકત્વાત્ પેષણાપેષણકૃતવેદનાયાઃ સુખદુઃખમોહમધ્યમાધમોત્તમકર્મફલભેદોપપત્તેશ્ચ વિશેષો યુક્તઃ ।
ન તુ સઙ્ઘાતમાત્રે સમ્બન્ધકર્મફલભેદાનુપપત્તેર્વિશેષો યુક્તઃ ।
તથા શબ્દાદિપટુમાન્દ્યાદિકૃતશ્ચ ।
અસ્તિ ચાયં વિશેષઃ-યસ્માત્સ્પર્શમાત્રેણાપ્રતિબુધ્યમાનં પુરુષં સુપ્તં પાણિના આપેષમાપિષ્યાપિષ્ય બોધયાઞ્ચકારાજાતશત્રુઃ ।

તસ્માદ્ય આપેષણેન પ્રતિબુબુધે જ્વલન્નિવ સ્ફુરન્નિવ કુતશ્ચિદાગત ઇવ પિણ્ડં ચ પૂર્વવિપરીતં બોધચેષ્ટાકારવિશેષાદિમત્ત્વેનાપાદયન્, સો ઽન્યો ઽસ્તિ ગાર્ગ્યાભિમતબ્રહ્મભ્યો વ્યતિરિક્ત ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
સંહતત્વાચ્ચ પારાર્થ્યોપપત્તિઃ પ્રાણસ્ય ।
ગૃહસ્ય સ્તમ્ભાદિવચ્છરીરસ્ય અન્તરુપષ્ટમ્ભકઃ પ્રાણઃ શરીરાદિભિઃ સંહત ઇત્યવોચામ ।
અરનેમિવચ્ચ, નાભિસ્થાનીય એતસ્મિન્સર્વમિતિ ચ ।
તસ્માદ્ ગૃહાદિવત્સ્વાવયવસમુદાયજાતીયવ્યતિરિક્તાર્થંસંહન્યતૈત્યેવમગચ્છામ ।
સ્તમ્ભકુડ્યતૃણકાષ્ઠાદિગૃહાવયવાનાં સ્વાત્મજન્મોપચયાપચય-વિનાશનામા-કૃતિકાર્ય-ધર્મ- નિરપેક્ષલબ્ધ - સત્તાદિતદ્વિષય-દ્રષ્ટૃ-શ્રોતૃ-મન્તૃવિજ્ઞાત્રર્થત્વં દૃષ્ટ્વા મન્યામહે, તત્સઙ્ઘાતસ્ય ચ - તથા પ્રાણાદ્યવ યવાનાં તત્સઙ્ઘાતસ્ય ચ સ્વાત્મ -જન્મોપચયા -પચય -વિનાશનામાકૃતિ -કાર્યધર્મ -નિરપેક્ષલબ્ધસત્તાદિતદ્વિષયદ્રષ્ટૃશ્રોતૃમન્તૃવિજ્ઞાત્રર્થત્વં ભવિતુમર્હતીતિ ।
દેવતાચેતનાવત્ત્વે સમત્વાદ્ગુણભાવાનુપગમ ઇતિ ચેત્-પ્રાણસ્ય વિશિષ્ટૈર્નામભિરામન્ત્રણદર્શનાચ્ચેતનાવત્ત્વમભ્યુપગતમ્ ।
ચેતનાવત્ત્વે ચ પારાર્થ્યોપગમઃ સમત્વાદનુપપન્ન ઇતિ ચેત્?
ન;નિરુપાધિકસ્ય કેવલસ્ય વિજિજ્ઞાપયિષિતત્વાત્ ।
ક્રિયાકારકફલાત્મકતા હ્યાત્મનો નામરૂપોપાધિજનિતા અવિદ્યાધ્યારોપિતા ।
તન્નિમિત્તો લોકસ્ય ક્રિયાકારકફલાભિમાનલક્ષણઃ સંસારઃ ।
સ નિરુપાધિકાત્મસ્વરૂપવિદ્યયા નિવર્તયિતવ્ય ઇતિ તત્સ્વરૂપવિજિજ્ઞાપયિષયોપનિષદારમ્ભઃ"બ્રહ્મ તે બ્રવાણિ" "નૈતાવતા વિદિતં ભવતિ"ઇતિ ચોપક્રમ્ય"એતાવદરેખલ્વમૃતત્વમ્"ઇતિ ચોપસંહારાત્ ।
ન ચાતો ઽન્યદન્તરાલે વિવક્ષિતમુક્તં વાસ્તિ ।
તસ્માદનવસરઃ સમત્વાદ્ ગુણભાવાનુપગમ ઇતિ ચોદ્યસ્ય ।
વિશેષવતો હિ સોપાધિકસ્ય સંવ્યવહારાર્થો ગુણગુણિભાવઃ, ન વિપરીતસ્ય ।
નિરૂપાખ્યો હિ વિજિજ્ઞાપયિષિતઃ સર્વસ્યામુપનિષદિ ।
"સ એષ નેતિ નેતિ"ઇત્યુપસંહારાત્ ।
તસ્માદાદિત્યાદિબ્રહ્મભ્ય એતેભ્યો ઽવિજ્ઞાનમયેભ્યો વિલક્ષણો ઽન્યો ઽસ્તિ વિજ્ઞાનમય ઇત્યેતત્સિદ્ધમ્ ॥15॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.16
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ -- યત્રૈષ એતત્ સુપ્તો ઽભૂદ્ ય એષ વિજ્ઞાનમયઃ પુરુષઃ ક્વૈષ તદાભૂત્ કુત એતદ્ આગાદ્ ઇતિ ।
તદ્ ઉ હ ન મેને ગાર્ગ્યઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.16
સ એવમજાતશત્રુર્વ્યતિરિક્તાત્મસ્તિત્વં પ્રતિપાદ્ય ગાર્ગ્યમુવાચયત્ર યસ્મિન્કાલે એષ વિજ્ઞાનમયઃ પુરુષ એતત્સ્વપનં સુપ્તો ઽભૂત્પ્રક્પાણિપેષપ્રતિબોધાત્; વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાયતે ઽનેનેત્યન્તઃ કરણં બુદ્ધિરુચ્યતે, તન્મયસ્તત્પ્રાયો વિજ્ઞાનમયઃ ।
કિં પુનસ્તત્પ્રાયત્વમ્? તસ્મિન્નુપલભ્યત્વં તેન ચોપલભ્યત્વમુપલબ્ધૃત્વં ચ; કથં પુનર્મયટો ઽનેકાર્થત્વે પ્રાયાર્થતૈવાવગમ્યતે? "સ વા અયમાત્મા બ્રહ્મ વિજ્ઞાનમયો મનોમયઃ"ઇત્યેવમાદૌ પ્રાયાર્થ એવ પ્રયોગદર્શનાત્, પરવિજ્ઞાનવિકારત્વસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાત્,"ય એષ વિજ્ઞાનમયઃ"ઇતિ ચ પ્રસિદ્ધવદનુવાદાદ્ અવયવોપમાર્થયોશ્ચાત્રાસમ્ભવાત્ પારિશેષ્યાત્પ્રાયાર્થતૈવ ।
તસ્માત્સઙ્ગલ્પવિકલ્પાદ્યાત્મકમન્તઃકરણં તન્મય ઇત્યેતત્ ।
પુરુષઃ પુરિ શયનાત્ ।
ક્વૈષ તદાભૂદિતિ પ્રશ્નઃ સ્વભાવવિજ્ઞાપયિષયા-પ્રાક્પ્રતિબોધાત્ક્રિયાકારકફલવિપરીતસ્વભાવ આત્મેતિ કાર્યાભાવેન દિદર્શયિષિતમ્;ન હિ પ્રાક્પ્રતિબોધાત્કર્માદિકાર્યં સુખાદિ કિઞ્ચન ગૃહ્યતે;ન હિ પ્રાક્પ્રતિબોધાત્કર્માદિકાર્યં સુખાદિ કિઞ્ચન ગૃહ્યતે;તસ્માદકર્મપ્રયુક્તત્વાત્તથાસ્વાભાવ્યમેવાત્મનો ઽવગમ્યતે-યસ્મિન્સ્વાભાવ્યે ઽભૂત્, યતશ્ચ સ્વાભાવ્યાત્પ્રચ્યુતઃ સંસારી સ્વભાવવિલક્ષણ ઇતિ- એતદ્વિવક્ષયા પૃચ્છતિ ગાર્ગ્યં પ્રતિભાનરહિતં બુદ્ધિવ્યુત્પાદનાય ।
ક્વૈષ તદાભૂત્? કુત એતદાગાત્? ઇત્યેતદુભયં ગાર્ગ્યેણૈવ પ્રષ્ટવ્યમાસીત્, તથાપિ ગાર્ગ્યેણ ન પૃષ્ટમિતિ નોદાસ્તે અજાતશત્રુઃ, બોધયિતવ્ય એવેતિ પ્રવર્તતે ।
જ્ઞપયિષ્યામ્યેવેતિ પ્રતિજ્ઞાતત્વાત્ ।
એવમસૌ વ્યુત્પાદ્યમાનો ઽપિ ગાર્ગ્યો યત્રૈષ આત્માભૂત્પ્રાક્પ્રતિબોધાદ્ યતશ્ચૈતદાગમનમાગાત્ તદુભયં ન વ્યુત્પેદે વક્તું વા પ્રષ્ટું વા ગાર્ગ્યો હ ન મેને ન જ્ઞાતવાન્ ॥16॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.17
સ હોવાચાજાતશત્રુઃ -- યત્રૈષ એતત્ સુપ્તો ઽભૂદ્ ય એષ વિજ્ઞાનમયઃ પુરુષસ્ તદ્ એષાં પ્રાણાનાં વિજ્ઞાનેન વિજ્નાનમ્ આદાય ય એષો ઽન્તર્ હૃદય આકાશસ્ તસ્મિઞ્ છેતે ।
તાનિ યદા ગૃહ્ણાતિ ।
અથ હૈતત્ પુરુષઃ સ્વપિતિ નામ ।
તદ્ ગૃહીત એવ પ્રાણો ભવતિ ।
ગૃહીતા વાગ્ ।
ગૃહીતં ચક્ષુર્ ।
ગૃહીતં શ્રોત્રમ્ ।
ગૃહીતં મનઃ

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.17
સ હોવાચાજાતશત્રુર્વિવક્ષિતાર્થસમર્પણાય-યત્રૈષ એતત્સુપ્તો ઽભૂદ્ય એષ વિજ્ઞાનમયઃ પુરુષઃ એતત્સુપ્તો ઽભૂદ્ય એષ વિજ્ઞાનમયઃ પુરુષઃ ક્વૈષ તદાભૂત્? કુત એતદાગાત્? ઇતિ યદપૃચ્છામ, તચ્છૃણૂચ્યમાનમ્-યત્રૈષ એતત્ સુપ્તો ઽભૂત્તત્તદાતસ્મિન્કાલે એષાં વાગાદીનાં પ્રાણાનાં વિજ્ઞાનેનાન્તઃકરણગતાભિવ્યક્તિવિશેષવિજ્ઞાનેન ઉપાધિસ્વભાવજનિતેન આદાય વિજ્ઞાનં વાગાદીનાં સ્વસ્વવિષયગતસામર્થ્યં ગૃહીત્વા, ય એષો ઽન્તર્મધ્યે હૃદયે હૃદયસ્યાકાશઃ, ય આકાશશબ્દેન પર એવ સ્વ આત્મોચ્યતે, તસ્મિન્સ્વે આત્મન્યાકાશે શેતે સ્વાભાવિકે ઽસાંસારિકે ।
ન કેવલ આકાશ એવ, શ્રુત્યન્તરસામર્થ્યાત્-"સતા સોમ્ય તદા સમ્પન્નો ભવતિ"ઇતિ ।
લિઙ્ગોપાધિસમ્બન્ધકૃતં વિશેષાત્મસ્વરૂપમુત્સૃજ્ય અવિશેષે સ્વાભાવિકે આત્મન્યેવ કેવલે વર્તત ઇત્યભિપ્રાયઃ
યદા શરીરેન્દ્રિયાધ્યક્ષતામુત્સૃજતિ, તદાસૌ સ્વાત્મનિ વર્તત ઇતિ કથમવગમ્યતે? નામપ્રસિદ્ધ્યા ।
કાસૌ નામપ્રસિદ્ધિઃ? ઇત્યાહ-તાનિ વાગાદેર્વિજ્ઞાનાનિ યદા યસ્મિન્કાલે ગૃહ્ણાત્યાદત્તે અથ તદા હૈતત્પુરુષઃ સ્વપિતિ
નામ-એતન્નામાસ્ય પુરુષસ્ય તદા પ્રસિદ્ધં ભવતિ ।
ગૌણમેવાસ્ય નામ ભવતિ ।
સ્વમેવાત્માનમપીત્યપિગચ્છતીતિ સ્વપિતીત્યુચ્યતે ।
સત્યં સ્વપિતીતિનામપ્રસિદ્ધ્યા આત્મનઃ સંસારધર્મવિલક્ષણં રૂપમવગમ્યતે, ન ત્વત્ર યુક્તિરસ્તીત્યાશઙ્ક્યાહ-તત્ત્ત્ર સ્વાપકાલે ગૃહીત એવ પ્રાણો ભવતિ ।
પ્રાણ ઇતિ ઘ્રાણેન્દ્રિયમ્, વાગાદિપ્રકરણાત્;વાગાદિસમ્બન્ધે હિ સતિ સદુપાધિત્વાદસ્ય સંસારધર્મિત્વં લક્ષ્યતે ।
વાગાદયશ્ચોપસંહૃતા એવ તદા તેન ।
કથમ્? ગૃહીતા વાગ્ગૃહીતં ચક્ષુર્ગૃહીતં શ્રોત્રં ગૃહીતં મનઃ ।
તસ્માદુપસંહૃતેષુ વાગાદિષુ ક્રિયાકારકફલાત્મતાભાવાત્સ્વાત્મસ્થ એવાત્માભવતીત્યવગમ્યતે ॥17॥
નનુ દર્શનલક્ષણાયાં સ્વપ્નાવસ્થાયાં કાર્યકરણવિયોગે ઽપિ સંસારધર્મિત્વમસ્ય દૃશ્યતે ।
યથા ચ જાગરિતે સુખી દુઃખી બન્ધુવિયુક્તઃ શોચતિ મુહ્યતે ત;તસ્માચ્છોકમોહધર્મવાનેવાયમ્ ।
નાસ્ય શોકમોહાદાયઃ સુખદુઃખાદયશ્ચ કાર્યકરણસંયોગજનિતભ્રાન્ત્યાધ્યારોપિતા ઇતિ ।
ન મૃષાત્વાત્ ।
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.18
સ યત્રૈતત્ સ્વપ્ન્યયા ચરતિ તે હાસ્ય લોકાઃ ।
તદ્ ઉતેવ મહારાજો ભવત્ય્ ઉતેવ મહાબ્રાહ્મણઃ ।
ઉતેવોચ્ચાવચં નિગચ્છતિ ।
સ યથા મહારાજો જાનપદાન્ ગૃહીત્વા સ્વે જનપદે યથાકામં પરિવર્તેતૈવમ્ એવૈષ એતત્ પ્રાણાન્ ગૃહીત્વા સ્વે શરીરે યથાકામં પરિવર્તતે

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.18
સ પ્રકૃત આત્મા યત્ર યસ્મિન્કાલે દર્શનલક્ષણયા સ્વપ્ન્યયા સ્વપ્નવૃત્ત્યા ચરતિ વર્તતે તદા તે હાસ્ય લોકાઃ કર્મફલાનિ ।
કે તે? તત્તત્રોતાપિ મહારાજ ઇવ ભવતિ ।
સો ઽયં મહારાજત્વમિવાસ્ય લોકઃ, ન મહારાજત્વમેવ જાગરિત ઇવ ।
તથા મહાબ્રાહ્મણ ઇવ, ઉતાપ્યુચ્ચાવચમુચ્ચં ચ દેવત્વાદ્યવચં ચ તિર્યક્ત્વાદિ, ઉચ્ચમિવાવચમિવ ચ નિગચ્છતિ ।
મૃષૈવ મહારાજત્વાદયો ઽસ્ય લોકાઃ, ઇવશબ્દપ્રયોગાદ્વ્યભિચારદર્શનાચ્ચ ।
તસ્માન્ન બન્ધુવિયોગાદિજનિતશોકમોહાદિભિઃ સ્વપ્ને સમ્બધ્યત એવ ।
નનુ ચ યથા જાગરિતે જાગ્રત્કાલાવ્યભિચારિણો લોકાઃ, એવં સ્વપ્ને ઽપિ તે ઽસ્ય મહારાજત્વાદયો લોકાઃ સ્વપ્નકાલભાવિનઃ સ્વપ્નકાલાવ્યભિચારિણ આત્મભૂતા એવ, ન ત્વવિદ્યાધ્યારોપિતા ઇતિ ।
નનુ ચ જાગ્રત્કાર્યકરણાત્મત્વં દેવતાત્મત્વં ચાવિદ્યાધ્યારોપિતં ન પરમાર્થત ઇતિ વ્યતિરિક્તવિજ્ઞાનમયાત્મપ્રદર્શનેન પ્રદર્શિતમ્ ।
તત્કથં દૃષ્ટાન્તત્વેન સ્વપ્નલોકસ્ય મૃત ઇવોજ્જીવિષ્યન્પ્રાદુર્ભવિષ્યતિ? સત્યમ્, વિજ્ઞાનમયે વ્યતિરિક્તે કાર્યકરણદેવતાત્મત્વપ્રદર્શનમ્ અવિદ્યાધ્યારોપિતમ્-શુક્તિકાયામિવ રજતત્વદર્શનમ્-ઇત્યેતત્સિદ્ધ્યતિ વ્યતિરિક્તાત્માસ્તિત્વપ્રદર્શનન્યાયેનૈવ, ન તુ તદ્વિશુદ્ધિપરતયૈવ ન્યાય ઉક્તઃ;ઇત્યસન્નપિ દૃષ્ટાન્તો જાગ્રત્કાર્યકરણદેવતાત્મત્વદર્શનલક્ષણઃ પુનરુદ્ભાવ્યતે ।
સર્વો હિ ન્યાયઃ કિઞ્ચિદ્વિશેષમપેક્ષમાણો ઽપુનરુક્તિભવતિ ।
ન તાવત્સ્વપ્ને ઽનુભૂતમહારાજત્વાદયો લોકા આત્મભૂતાઃ;આત્મનો ઽન્યસ્ય જાગ્રત્પ્રતિવિમ્બભૂતસ્ય લોકસ્ય દર્શનાત્ ।
મહારાજ એવ તાવદ્વ્યસ્તસુપ્તાસુ પ્રકૃતિષુ પર્યઙ્કે શયાનઃ સ્વપ્નાન્પશ્યન્નુપસંહૃતકરણઃ પુનરુપગતપ્રકૃતિં મબારાજમિવાત્માનં જાગરિત ઇવ પશ્યતિ યાત્રાગતં ભુઞ્જાનમિવ ચ ભોગાન્ ।
ન ચ તસ્ય મબારાજસ્ય પર્યઙ્કે શયનાદ્ દ્વિતીયો ઽન્યઃ પ્રકૃત્યુપેતો વિષયે પર્યટન્નહનિ લોકે પ્રસિદ્ધો ઽસ્તિ, યમસૌ સુપ્તઃ પશ્યતિ ।
ન ચોપસંહૃતકરણસ્ય રૂપાદિમતો દર્શનમુપપદ્યતે ।
ન ચ દેહે દેહાન્તરસ્ય તત્તુલ્યસ્ય સમ્ભવો ઽસ્તિ, દેહસ્થસ્યૈવ હિ સ્વપ્નદર્શનમ્ ।
નનુ પર્યઙ્કે શયાનઃ પથિ પ્રવૃત્તમાત્માનં પશ્યતિ-ન બહિઃ સ્વપ્નાન્પશ્યતીત્યેતદાહ-સ મહારાજો જાનપદાઞ્જનપદે ભવાન્રાજોપકરણભૂતાન્ભૃત્યાનન્યાંશ્ચ ગૃહીત્વોપાદાય સ્વ આત્મીય એવ જયાદિનોપાર્જિતે જનપદે યથાકામં યો યઃ કામો ઽસ્ય યથાકામમિચ્છાતો યથા પરિવર્તેતેત્યર્થઃ;એવમેવૈષ વિજ્ઞાનમયઃ, એતદિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્,
પ્રાણાન્ગૃહીત્વા જાગરિતસ્થાનેભ્ય ઉપસંહૃત્ય સ્વે શરીરે સ્વ એવ દેહે ન બહિઃ યથાકામં પરિવર્તતે;કામકર્મભ્યામુદ્ભાસિતાઃ પૂર્વાનુભૂતવસ્તુસદૃશીર્વાસના અનુભવતીત્યર્થઃ ।
તસ્માત્સ્વપ્ને મૃષાધ્યારોપિતા એવાત્મભૂતત્વેન લોકા અવિદ્યમાના એવ સન્તઃ, તથા જાગરિતે ઽપિ, ઇતિ પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
તસ્માદ્વિશુદ્ધો ઽક્રિયાકારકફલાત્મકો વિજ્ઞાનમય ઇત્યેતત્સિદ્ધમ્ ।
યસ્માદ્ દૃશ્યન્તે દ્રષ્ટુર્વિષયભૂતાઃ ક્રિયાકારકફલાત્મકાઃ કાર્યકરણલક્ષણા લોકાઃ, તથા સ્વપ્ને ઽપિ, તસ્માદન્યો ઽસૌ દૃશ્યેભ્યઃ સ્વપ્નજાગરિતલોકેભ્યો દ્રષ્ટા વિજ્ઞાનમયો વિશુદ્ધઃ ॥18॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.19
દર્શનવૃત્તૌ સ્વપ્ને વાસનારાશેર્દૃશ્યત્વાદતદ્ધર્મતેતિ વિશુદ્ધતાવગતા આત્મનઃ ।
તત્ર યથાકામં પરિવર્તત ઇતિ કામવશાત્પરિવર્તનમુક્તમ્ ।
દ્રષ્ટુર્દૃશ્યસમ્બન્ધશ્ચાસ્ય સ્વાભાવિક ઇત્યશુદ્ધતા શઙ્ક્યતે;અતસ્તદ્વિશુદ્ધ્યર્થમાહ-
અથ યદા સુષુપ્તો ભવતિ ।
યદા ન કસ્ય ચન વેદ ।
હિતા નામ નાદ્યો દ્વાસપ્તતિઃ સહસ્રાણિ હૃદયાત્ પુરીતતમ્ અભિપ્રતિષ્ઠન્તે ।
તાભિઃ પ્રત્યવસૃપ્ય પુરીતતિ શેતે ।
સ યથા કુમારો અદ્દ્. વા મહારાજો વા મહાબ્રાહ્મણો વાતિઘ્નીમ્ આનન્દસ્ય ગત્વા શયીત ।
એવમ્ એવૈષ એતચ્ છેતે

બ્ર્હુપ્ભ્_2,1.19
અથ યદા સુષુપ્તો ભવતિ-યદા સ્વપ્ન્યયા ચરતિ, તદાપ્યયં વિશુદ્ધ એવ ।
અથ પુનર્યદા હિત્વા દર્શનવૃત્તિં સ્વપ્નં યદા યસ્મિન્કાલે સુષુપ્તઃ સુષ્ઠુ સુપ્તઃ સમ્પ્રસાદં સ્વાભાવ્યેન પ્રસીદતિ ।
કદા સુષુપ્તો ભવતિ? યદા યસ્મિન્કાલે ન કસ્યન ન કિઞ્ચનેત્યર્થઃ, વેદ વિજાનાતિ;કસ્યચન વા શબ્દાદેઃ સમ્બન્ધિ વસ્ત્વન્તરં કિઞ્ચન ન વેદેત્યધ્યાહાર્યમ્;પૂર્વં તુ ન્યાય્યમ્, સુપ્તે તુ વિશેષવિજ્ઞાનાભાવસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
એવં તાવદ્વિશેષવિજ્ઞાનાભાવે સુષુપ્તો ભવતીત્યુક્તમ્ ।
કેન પુનઃ ક્રમેણ સુષુપ્તો ભવતિ? ઇત્યુચ્યતે-હિતા નામ હિતા ઇત્યેવંનામ્ન્યો નાડ્યઃ શિરા દેહસ્યાન્નરસવિપરિણામભૂતાઃ, તાશ્ચ દ્વાસપ્તતિઃ સહસ્રાણિ, દ્વે સહસ્રે અધિકે સપ્તતિશ્ચ સહસ્રાણિ તા દ્વાસપ્તતિઃ સહસ્રાણિ, હૃદયાત્-હૃદયં નામ માંસપિણ્ડઃ-તસ્માન્માંસપિણ્ડાત્પુણ્ડરીકાકારાત્, પુરીતતં હૃદયપરિવેષ્ટનમાચક્ષતે,
તદુપલક્ષિતં શરીરમિહ પુરીતતમભિપ્રતિષ્ઠન્ત ઇતિ શરીરં કૃત્સ્નં વ્યાપ્નુવત્યો ઽશ્વત્થપર્ણરાજય ઇવ બહિર્મુખ્યઃ પ્રવૃત્તા ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર બુદ્ધેરન્તઃકરણસ્ય હૃદયં સ્થાનમ્, તત્રસ્થબુદ્ધિતન્ત્રાણિ ચેતરાણિ બાહ્યાનિ કરણાનિ ।
તેન બુદ્ધિઃ કર્મવશાચ્છ્રોત્રાદીનિ તાભિર્નાડીભિર્મત્સ્યજાલવત્કર્ણશષ્કુલ્યાદિસ્થાનેભ્યઃ પ્રસારયતિ, પ્રસાર્યચાધિતિષ્ઠતિ જાગરિતકાલે ।
તાં વિજ્ઞાનમયો ઽભિવ્યક્તસ્વાત્મચૈતન્યાવભાસતયા વ્યાપ્નોતિ ।
સઙ્કોચનકાલે ચ તસ્યા અનુસઙ્કુચિત;સો ઽસ્ય વિજ્ઞાનમયસ્ય સ્વાપઃ;જાગ્રદ્વિકાસાનુભવો ભોગઃ;બુદ્ધ્યુપાધિસ્વભાવાનુવિધાયી હિ સઃ, ચન્દ્રાદિપ્રતિબિમ્બ ઇવ જલાદ્યનુવિધાયી ।
તસ્માત્તસ્યા બુદ્ધેર્જાગ્રદ્વિષયાયાસ્તાભિર્નાડીભિઃ પ્રત્યવસર્પણમનુ પ્રત્યવસૃપ્ય પુરીતતિ શરીરે શેતે તિષ્ઠતિ, તપ્તમિવ લોહપિણ્ડમવિશેષેણ સંવ્યાપ્યાગ્નિવચ્છરીરં સંવ્યાપ્ય વર્તત ઇત્યર્થઃ ।
સ્વાભાવિક એવ સ્વાત્મનિ વર્તમાનો ઽપિ કર્માનુગતબુદ્ધ્યનુવૃત્તિત્વાત્પુરીતતિ શેત ઇત્યુચ્યતે ।
ન હિ સુષિપ્તિકાલે શરીરસમ્બન્ધો ઽસ્તિ ।
"તીર્ણો હિ તદા સર્વાઞ્છોકાન્હૃદયસ્ય"ઇતિ હિ વક્ષ્યતિ ।
સર્વસંસારદુઃખવિયુક્તા ઇયમવસ્થેત્યત્ર દૃષ્ટાન્તઃ-સ યથા કુમારો વા અત્યન્તબાલો વા, મહારાજો વાત્યન્તવશ્યપ્રકૃતિર્યથોક્તકૃત્, મહાબ્રાહ્મણો વા અત્યન્તપરિપક્વવિદ્યાવિનયસમ્પન્નઃ, અતિઘ્નીમ્-અતિશયેન દુઃખં હન્તીત્યતિઘ્ની આનન્દસ્યાવસ્થા સુખાવસ્થા તાં પ્રાપ્ય ગત્વા, શયીતાવતિષ્ઠેત ।
એષાં ચ કુમારાદીનાં સ્વભાવસ્થાનાં સુકં નિરતિશ્યં પ્રસિદ્ધં લોકે, વિક્રિયમાણાનાં હિ તેષાં દુઃખં ન સ્વભાવતઃ;તેન તેષાં સ્વાભાવિક્યવસ્થા દૃષ્ટાન્તત્વેનોપાદીયતે પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
ન તેષાં સ્વાપ એવાભિપ્રેતઃ, સ્વાપસ્ય દાર્ષ્ટાન્તિકત્વેન વિવક્ષિતત્વાદ્વિશેષાભાવાચ્ચ ।
વિશેષે હિ સતિ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકભેદઃ સ્યાત્;તસ્માન્ન તેષાં સ્વાપો દૃષ્ટાન્તઃ ।
એવમેવ યથાયં દૃષ્ટાન્તઃ, એષ વિજ્ઞાનમય એતચ્છયનં શેતે ઇતિ, એતચ્છબ્દઃ ક્રિયાવિશેષણાર્થઃ ।
એવમયં સ્વાભાવિકે સ્વે આત્મનિ સર્વસંસારધર્માતીતો વર્તતે સ્વાપકાલ ઇતિ ॥19॥
સ્તર્ત્ બ્ર્હુપ્ 2,1.20
ક્વૈષ તદાભૂદિત્યસ્ય પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનમુક્તમ્ ।
અનેન ચ પ્રશ્નનિર્ણયેન વિજ્ઞાનમયસ્ય સ્વભાવતો વિશુદ્ધિરસંસારિત્વં ચોક્તમ્ ।
કુત એતદાગાત્? ઇત્યસ્ય પ્રશ્નસ્યાપાકરણાર્થ આરમ્ભઃ ।
નનુ યસ્મિન્ગ્રામે નગરે વા યો ભવતિ સો ઽન્યત્ર ગચ્છંસ્તત એવ ગ્રામાન્નગરાદ્વા ગચ્છતિ નાન્યતઃ ।
તથા સતિ ક્વૈષ તદાભૂદિત્યેતાવાનેવાસ્તુ પ્રશ્નઃ ।
યત્રાભૂત્તત એવાગનમં પ્રસિદ્ધં સ્યાન્નાન્યત ઇતિ કુત એતદાગાદિતિ પ્રશ્નો નિરર્થક એવ ।
કિં શ્રુતિરુપાલભ્યતે ભવતા? ન ।
કિં તર્હિ? દ્વિતીયસ્ય પ્રશ્નસ્યાર્થાન્તરં શ્રોતુમિચ્છામ્યત આનર્થક્યં ચોદયામિ ।
એવં તર્હિ કુત ઇત્યપાદાનાર્થતા ન ગૃહ્યતે;અપાદાનાર્થત્વે હિ પુનરુક્તતા, નાન્યાર્થત્વે ।
અસ્તુ તર્હિ નિમિત્તાર્થઃ પ્રશ્નઃ-કુત એતદાગાત્-કિન્નિમિત્તમિહાગમનમ્? ઇતિ ।
ન નિમિત્તાર્થતાપિ, પ્રતિવચનવૈરૂપ્યાત્ ।
આત્મનશ્ચ સર્વસ્ય જગતો ઽગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગાદિવદુત્પત્તિઃ પ્રતિવચને શ્રૂયતે ।
ન હિ વિસ્ફુલિઙ્ગાનાં વિદ્રવણે ઽગ્નિર્નિમિત્તમપાદાનમેવ તુ સઃ ।
તથા પરમાત્મા વિજ્ઞાનમયસ્યાત્મનો ઽપાદાનત્વેન શ્રૂયતે"અસ્માદાત્મનઃ"ઇત્યેતસ્મિન્વાક્યે ।
તસ્માત્પ્રતિવચનવૈલોમ્યાત્કુત ઇતિ પ્રશ્નસ્ય નિમિત્તાર્થતા ન શક્યતે વર્ણયિતુમ્ ।
નન્વપાદાનપક્ષે ઽપિ પુનરુક્તતાદોષઃ સ્થિત એવ ।
નૈષ દોષઃ, પ્રશ્નાભ્યામ્ આત્મનિ ક્રિયાકારકફલાત્મતાપોહસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
ઇહ હિ વિદ્યાવિદ્યાવિષયાવુપન્યસ્તૌ ।
"આત્મેત્યેવોપાસીત" "આત્માનમેવાવેત્" "આત્માનમેવ લોકમુપાસીત"ઇતિ વિદ્યાવિષયઃ ।
તથા અવિદ્યાવિષયશ્ચ પાઙ્ક્તં કર્મ તત્ફલં ચાન્નત્રયં નામરૂપકર્માત્મકમિતિ ।
તત્રાવિદ્યાવિષયે વક્તવ્યં સર્વમુક્તમ્ ।
વિદ્યાવિષયસ્ત્વાત્મા કેવલ ઉપન્યસ્તો ન નિર્ણીતઃ ।
તન્નિર્ણયાય ચ ઽબ્રહ્મ તે બ્રવાણિઽઇતિ પ્રક્રાન્તં ઽજ્ઞપયિષ્યામિઽઇતિ ચ ।
અતસ્તદ્બ્રહ્મ વિદ્યાવિષયભૂતં જ્ઞાપયિતવ્યં યાથાત્મ્યતઃ ।
તસ્ય ચ યાથાત્મ્યં ક્રિયાકારકફલભેદશૂન્યમત્યન્તવિશુદ્ધમદ્વૈતમિત્યેતદ્વિવક્ષિતમ્ ।
અતસ્તદનુરૂપૌ પ્રશ્નાવુત્થાપ્યેતે શ્રુત્યા ઽક્વૈષ તદાભૂત્ઽ ઽકુત એતદાગાત્ઽઇતિ ।
તત્ર યત્ર ભવતિ તદધિકરણં યદ્ભવતિ તદધિકર્તવ્યમ્, યતોશ્ચાધિકરણાધિકર્તવ્યયોર્ભેદો દૃષ્ટો લોકે ।
તથા યત આગચ્છતિ તદપાદાનં ય આગચ્છતિ સ કર્તા તસ્માદન્યો દૃષ્ટઃ ।
તથા આત્મા ક્વાપ્યભૂદન્યસ્મિન્નન્યઃ કુતશ્ચિદાગાદન્યસ્માદન્યઃ કેનચિદ્ભિન્નેન સાધનાન્તરેણેત્યેવં લોકવત્પ્રાપ્તા બુદ્ધિઃ ।
સા પ્રતિવચનેન નિવર્તયિતવ્યેતિ ।
નાયમાત્મા અન્યો ઽન્યત્રાભૂદન્યો વા
અન્યસ્માદાગતઃ સાધનાન્તરં વા આત્મન્યસ્તિ ।
કિં તર્હિ? સ્વાત્મન્યેવાભૂત્ ઽસ્વમ્ (આત્માનમ્) અપીતો ભવતિઽ ઽસતા સોમ્ય તદા સમ્પન્નો ભવતિઽ ઽપ્રાજ્ઞેનાત્મના સમ્પરિષ્વક્તઃઽ ।
ઽપર આત્મનિ સમ્પ્રતિષ્ઠતેઽઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
અત એવ નાન્યો ઽન્યસ્માદાગચ્છતિ ।
તચ્છ્રુત્યૈવ પ્રદર્શ્યતે ઽઅસ્માદાત્મનઃઽઇતિ ।
આત્મવ્યતિરેકેણ વસ્ત્વન્તરાભાવાત્ ।
નન્વસ્તિ પ્રાણાદ્યાત્મવ્યતિરિક્તં વસ્ત્વન્તરમ્ ।
ન, પ્રાણાદેસ્તત એવ નિષ્પત્તેઃ ।
તત્કથમ્? ઇત્યુચ્યતે, તત્ર દૃષ્ટાન્તઃ-
સ યથોર્ણવાભિસ્ તન્તુનોચ્ચરેદ્ યથા અગ્નેઃ ક્ષુદ્રા વિષ્ફુલિઙ્ગા વ્યુચ્ચરન્ત્ય્ એવમ્ એવાસ્માદ્ આત્મનઃ સર્વે પ્રાણાઃ સર્વે લોકાઃ સર્વે દેવાઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ વ્યુચ્ચરન્તિ ।
તસ્યોપનિષત્ સત્યસ્ય સત્યમ્ ઇતિ ।
પ્રાણા વૈ સત્યં તેષામ્ એષ સત્યમ્