બૃહસ્પતિસ્મૃતિ · અધ્યાય 1.9

ધર્મેણ વ્યવહારેણ ચારિત્રેણ નૃપાજ્ઞયા ।
ચતુષ્પ્રકારો ઽભિહિતઃ સંદિગ્ધે ઽર્થે વિનિર્ણયઃ ॥

એકૈકો દ્વિવિધઃ પ્રોક્તઃ ક્રિયાભેદાન્ મનીષિભિઃ ।
અપરાધાનુરૂપં તુ દણ્ડં ચ પરિકલ્પયેત્ ॥

સમ્યગ્ વિચાર્ય કાર્યં તુ યુક્ત્યા સંપરિકલ્પ્તમ્ ।
પરીક્ષિતં તુ શપથૈઃ સ જ્ઞેયો ધર્મનિર્ણયઃ ॥

પ્રતિવાદી પ્રપદ્યેદ્ યત્ર ધર્મઃ સ નિર્ણયઃ ।
દિવ્યૈર્ વિશોધિતઃ સમ્યઙ્ નિર્ણયઃ સમુદાહૃતઃ ॥

પ્રમાણનિશ્ચિતો યસ્ તુ વ્યવહારઃ સ ઉચ્યતે ।
વાક્છલાનુત્તરત્વેન દ્વિતીયઃ પરિકીર્તિતઃ ॥

અનુમાનેન નિર્ણીતં ચારિત્રમ્ ઇતિ કથ્યતે ।
દેશસ્થિત્યા તૃતીયસ્ તુ શાસ્ત્રવિદ્ભિર્ ઉદાહૃતઃ ॥

પ્રમાણસમતાયાં તુ રાજાજ્ઞા નિર્ણયઃ સ્મૃતઃ ।
શાસ્ત્રસભ્યાવિરોધેન ચતુર્થઃ પરિકીર્તિતઃ ॥

ધર્મશાસ્ત્રવિરોધે તુ યુક્તિયુક્તો વિધિઃ સ્મૃતઃ ॥

વધાદૃતે બ્રાહ્મણસ્ય દણ્ડો ભવતિ કર્હિ ચિત્ ।
અવધ્યા બ્રાહ્મણા ગાવો લોકે ઽસ્મિન્ વૈદિકી સ્મૃતિઃ ॥

મહાપાતકયુક્તો ઽપિ ન વિપ્રો વધમ્ અર્હતિ ।
નિર્વાસનાઙ્કને મૌણ્ડ્યં તસ્ય કુર્યાન્ નરાધિપઃ ॥

મહાપરાધયુક્તાંશ્ ચ વધદણ્ડેન શાસયેત્ ॥

સ્વલ્પે ઽપરાધે વાગ્દણ્ડો ધિગ્દણ્ડઃ પૂર્વસાહસે ।
મધ્યોત્તમે ઽર્ધદણ્ડસ્ તુ રાજદ્રોહે ચ બન્ધનમ્ ॥

નિર્વાસનં વધો વાપિ કાર્યમ્ આત્મહિતૈષિણા ।
વ્યસ્તાઃ સમસ્તા એકસ્ય મહાપાતકકારિણે ॥

મિત્રાદિષુ પ્રયુઞ્જીત વાગ્દણ્ડં ધિક્ તપસ્વિનામ્ ।
વિવાદિનો નરાંશ્ ચાપિ દ્વેષિણો ઽર્થેન દણ્ડયેત્ ॥

પિતાચાર્યઃ સુહૃન્ માતા ભાર્યા પુત્રઃ પુરોહિતઃ ।
નાદણ્ડ્યો નામ રાજ્ઞો ઽસ્તિ ધર્માદ્ વિચલિતઃ સ્વકાત્ ॥

ઋત્વિક્પુરોહિતામાત્યાઃ પુત્રાઃ સંબન્ધિબાન્ધવાઃ ।
ધર્માદ્ વિચલિતા દણ્ડ્યા નિર્વાસ્યા રાજભિઃ પુરાત્ ॥

ગુરૂન્ પુરોહિતાન્ પૂજ્યાન્ વાગ્દણ્ડેનૈવ દણ્ડયેત્ ।
વિવાદિનો નરાંશ્ ચાન્યાન્ ધિગ્ધનાભ્યાં ચ દણ્ડયેત્ ॥

પ્રતિલોમાસ્ તથા ચાન્ત્યાઃ પુરુષાણાં મલાઃ સ્મૃતાઃ ।
બ્રાહ્મણાતિક્રમે વધ્યા ન દાતવ્યા દમં ક્વ ચિત્ ॥

વધાર્હકઃ સ્વર્ણશતં દમં દાપ્યસ્ તુ પૂરુષઃ ।
અઙ્ગચ્છેદાર્હકસ્ ત્વ્ અર્ધં સદંશશશ્ તદર્ધકમ્ ॥

તાડનં બન્ધનં ચૈવ તથૈવ ચ વિડન્નકમ્ ।
એષ દણ્ડો હિ શૂદ્રસ્ય નાર્થદણ્ડો બૃહસ્પતિઃ ॥

પ્રતિજ્ઞા ભાવનાદ્ વાદી પ્રાડ્વિવાકાદિપૂજનાત્ ।
જયપત્ત્રસ્ય ચાદનાજ્ જયી લોકે નિગદ્યતે ॥

પલાયનાદ્ અનુત્તરાદ્ અન્યપક્ષાશ્રયેણ ચ ।
હીનસ્ય ગૃહ્યતે વાદો ન સ્વવાક્યજિતસ્ય ચ ॥

કુલાદિભિર્ નિશ્ચિતે ઽપિ ન સંતોષં ગતસ્ તુ યઃ ।
વિચાર્ય તત્કૃતં રાજા કુકૃતં પુનર્ ઉદ્ધરેત્ ॥

નિશ્ચિત્ય બહુભિઃ સાર્ધં બ્રાહ્મણૈઃ શાસ્ત્રપારગૈઃ ।
દણ્ડયેજ્ જયિના સાકં પૂર્વસભ્યાંસ્ તુ દોષિણઃ ॥

અપરાધાનુરૂપશ્ ચ દણ્ડો ઽત્ર પરિકલ્પિતઃ ।
સાક્ષિલેખ્યાનુમાનેન સમ્યગ્ દિવ્યેન વા જિતઃ ॥

યો ન દદ્યાદ્ દેયદમં સ નિર્વાસ્યસ્ તતઃ પુરાત્ ॥

લલાટાઙ્કં બ્રાહ્મણસ્ય નાન્યો દણ્ડો વિધીયતે ।
મહાપાતકયુક્તો ઽપિ ન વિપ્રો વધમ્ અર્હતિ ।
નિર્વાસનાઙ્કકરણે મૌણ્ડ્યં કુર્યાન્ નરાધિપઃ ॥

પ્રમાણં તત્કૃતં સર્વં લાભાલાભવ્યયોદયમ્ ।
સ્વદેશે વા વિદેશે વા ન સ્વાતન્ત્ર્યં વિસંવદેત્ ॥

યઃ સ્વામિના નિયુક્તસ્ તુ ધનાયસ્યાપલાપને ।
કુસીદકૃષિવાણિજ્યે નિસૃષ્ટાર્થસ્ તુ સ સ્મૃતઃ ॥

રાજ્ઞા યત્નેન કર્તવ્યં સંદિગ્ધાર્થવિચારણમ્ ।
ત્રયસ્ તત્રોપચીયન્તે હાનિર્ એકસ્ય જાયતે ॥

જેતાપ્નોતિ ધનં પૂજાં જિતો વિનયનિગ્રહમ્ ।
જયં દાનં દમં રાજા સભ્યાઃ પુણ્યમ્ અવાપ્નુયુઃ ॥

એવં શાસ્ત્રોદિતં રાજા કુર્વન્ નિર્ણયપાલનમ્ ।
વિતત્યેહ યશો લોકે મહેન્દ્રસદૃશો ભવેત્ ॥

સાક્ષિલેખ્યાનુમાનેન પ્રકુર્વન્ કાર્યનિર્ણયમ્ ।
વિતત્યેહ યશો રાજા બ્રધ્નસ્યાપ્નોતિ વિષ્ટપમ્ ॥

યત્રૈવં વેત્તિ નૃપતિઃ નિર્ણયં તુ બતાધ્વરમ્ ।
સો ઽસ્મિન્ લોકે યશઃ પ્રાપ્ય યાતિ શક્રસલોકતામ્ ॥